Кіріспе

Toleman Motorsport – Ұлыбританиядағы мотор спорты командасы. Бұл команда 1981-1985 жылдар аралығында Формула-1 құрастырушысы ретінде қатысып, 70 Гран-приде өнер көрсетті.

Шығу тегі

Толеман компаниясы 1926 жылы Эдвард Толеман тарапынан Манчестердегі Олд Траффордтағы зауытынан Ford машиналарын жеткізу мақсатында құрылды. Екі жыл ішінде компания Лондонның Дагенхэм қаласына көшіп, содан кейін Брентвудта орналасты, ал Форд зауыты да олармен бірге көшті. 1950 жылдары Эдвардтың ұлы Альберт компанияның басшылығын өз қолына алды. 1966 жылы Альберт қайтыс болды, оның үлкен ұлы Тед төраға болып тағайындалды, ал кіші ұлы Боб бірлескен басқарушы директор атанды. 1970 жылдары Тед пен Алекс Ұлыбританиядағы түрлі автожарыстарға қатыса бастады. Тед жағажайдағы моторлы қайық жарыстарымен де айналысқаны белгілі болды. 1977 жылы Toleman Motorsport британдық Формула Форд 2000 командасын құрды. 1978 жылы олар британдық Формула 2-де Рад Дугалл үшін March шассиін пайдаланды. Сол жылы Toleman компаниясының басқарушы директоры Алекс Хокридж Royale Racing командасының бұрынғы конструкторы Рори Бёрнді жұмысқа алды, бірақ 1979 жылы клиенттік шассилерді пайдалануды жалғастырды, Брайан Харттан Ralts (RT2) және қозғалтқыштар сатып алды. Рад Дугаллға кеңейтілген командада Брайан Хентон қосылды. Хентон сол жылы чемпионатта екінші орынды иеленді. Келесі жылы команда Рори Берн мен Джон Джентри жасаған, Ralt негізіндегі өз шассиін құрды. Харт қозғалтқыштарымен, Pirelli дөңгелектерімен, BP қолдауымен және Хентон мен Дерек Уорвик жүргізген команда Еуропа Формула 2 чемпионатында бірінші және екінші орындарды жеңіп алды.

Формула бірінші

Толеманның Формула-1-ге қатысуы 1980 жылдың қараша айында жарияланды. Lancia компаниясымен турбокомпрессорлы қозғалтқышпен жабдықтау мүмкіндігі талқыланды, бірақ команда Hart F2 қозғалтқышының турбокомпрессорлы нұсқасын пайдалануға шешім қабылдады. Сол кезде Формула-1 турбо қозғалтқыштармен жабдықталған автомобильдердің үстемдігіне еніп, атмосфералық қозғалтқыштар артта қалды. Рори Берн жасаған Toleman TG181 машинасы ауыр салмақты және жеткілікті қуаты жоқ болып шықты. Брайан Хентон мен Дерек Уорвик қыркүйек айында Монцада өткен Италия Гран-приіне іліккенге дейін іріктеуден өте алмады. Уорвик та тек бір рет іріктеуден өтті; ол Лас-Вегаста өткен маусымның соңғы жарысы – Caesars Palace Grand Prix-інде болды. 1982 жылғы F1 маусымында Уорвик пен жаңа ғана қосылған Тео Фаби жаңартылған TG181C машиналарын пайдаланды, көміртек композитынан жасалған Toleman TG183 дайын болғанша, бұл тамыз айының соңында болды. TG183 машинасы тек екі Гран-приде (Италия және Лас-Вегас) қолданылды, бірақ Уорвик Голландия Гран-приінде аз отын және жұмсақ шиналармен жабдықталған TG181C машинасымен Толеман үшін ең жылдам айналымды жасады. 1983 жылғы F1 маусымында TG183B үлкен жаңартулардың арқасында жақсарған нәтижелер көрсетті. Дерек Уорвик сақталды, ал Тео Фабиді Бруно Джакомелли алмастырды. Бюджет артты, себебі Толеманның ағымдағы демеушісі – итальяндық тұрмыстық техника өндірушісі Candy – Iveco бренді Magirus және BP компанияларымен бірікті. Уорвик Голландия Гран-приінде Толеман үшін алғашқы ұпайларын жинап, қалған үш Гран-приде де ұпай жинады. Бұл нәтижелер Толеманды конструкторлар чемпионатында 9-орынға қойды.

Айртон Сенаның тұңғыш туындысы

1984 жылғы F1 маусымында пилоттар құрамы толығымен өзгерді. Уорвик өнер көрсеткені үшін заводтық Renault командасымен келісімшартқа отырды, ал оның орнын британдық Формула 3 чемпионы және Формула 1 дебютанты (және болашақта үш дүркін әлем чемпионы) Айртон Сенна, ал Джакомеллидің орнын венесуэлалық F2 пилоты және бұрынғы екі дүркін Гран-при мотоциклдер әлем чемпионы Джонни Секотто иеленді. Сеннаның алғашқы Формула-1 Гран-приі 1984 жылғы 25 наурызда Рио-де-Жанейродағы Жакарепагуа трассасында өткен Бразилия Гран-приі болды. TG184 дайын болмағандықтан 1983 жылғы машинаны жүргізіп, Сенна 17-орында (Секотто 18-орында) біліктілік алды. Алайда, 1984 жылғы маусымда Сеннаның машинасы бірінші болып шығып қалды, ол 8 айналымнан кейін турбоның бұзылуына байланысты жарыстан шығуға мәжбүр болды. Секотто да турбоның бұзылуынан 10 айналымнан кейін жарыстан шықты. Кейіннен, жаңбырлы Монако Гран-приінде, алтыншы кезеңде Сенна Ален Просттан кейін екінші орынды иеленді, оның McLaren MP4/2 машинасы тормоздық тепе-теңдік мәселесінен зардап шекті, Прост әр айналымда нашарлай түсетінін хабарлады. Жаңбырлы жағдайда McLaren-нің көміртекті алдыңғы тежегіштері жеткілікті жылу шығармады және нәтижесінде соңғы бірнеше айналымда жиі тұрып қалды. Бұл Нигель Манселлдің апатынан кейін 15-айналымда көш бастаған французды баяулатуға мәжбүр етті. Ауа райының нашарлығына байланысты жарыстың бақылаушысы Джеки Иккс 78 айналымның 31-інен кейін жарысты тоқтатуға мәжбүр болды. Бұл шешім дау тудырды, өйткені Иккс жарысты тоқтату алдында жарыс стюардтарымен кеңеспеген, және бұл теориялық сөздерге орын берді. Просттың McLaren машинасы Porsche жасаған TAG қозғалтқышымен жабдықталған, ал Иккс Rothmans Porsche Group C Sports car командасының жетекші пилоты болды, және бельгиялық жарысты Porsche қозғалтқышы бар машинаның жеңіске жеткенін қамтамасыз ету үшін тоқтатты деген қауесет тарады. Жарыстың ерте тоқтатылуы Сенаның жеңіске жететініне байланысты көп пікірталас тудырды. Toleman сондай-ақ, Сенаның бұрынғы оқиғадан кейін шассисінің күйреуіне жақын болғанын және Chicane du Port-тағы бордюрлерден жиі өтуінің, команданың бұл зақымның жарыс тоқтатылғаннан кейін 2-3 айналым ішінде оның жарыстан шығуына жеткілікті екеніне сенгенін хабарлады. Сенна жарыстың ең жылдам айналымын көрсетті, Формула 1-дегі біріншісі, бірақ қызыл жалау көрсетілген кезде трассадағы ең жылдам пилот емес еді. Прост пен Сеннаны батыс германиялық пилот Стефан Беллофтың Cosworth қозғалтқышы бар Tyrrell машинасы қуып жететін, ол жолда үшінші орынды иеленді, бірақ кейіннен 1984 жылғы маусымда техникалық ережелерді бұзғандықтан Tyrrell командасының барлық мүшелері дисквалификацияланды. Брэндс-Хатчтағы Британ Гран-приіне дайындық кезінде Секотто ауыр апатқа ұшырап, екі аяғын сындырып, F1 мансабын аяқтады, бірақ ол жарыс машиналарын жүргізу мансабын жалғастырды. Toleman Германиядағы Хоккенхаймда, Австрия Гран-приінде Остеррайхрингте және Голландия Гран-приінде Зандвортта тек Сенаның қатысуын ұйымдастырды. Алайда, Голландия Гран-приінен бұрын, Сенаның қазіргі келісімшарты аяқталғанға дейін екі жыл қалғандығына қарамастан, Lotus командасымен келісімшартқа отырғандығы белгілі болды. Ол Toleman келісімшартында командамен байланысты заңды түрде үзуге мүмкіндік беретін 100 000 фунт стерлингтік сатып алу шартын қосып қойған болса да, Сена бұл шартты қолдана алмады, өйткені ол команда директоры Алекс Хокриджге Lotus келісімі туралы хабарламаған. Ол Италиядағы келесі жарыстан кейін дисквалификацияланды. Toleman Монцадағы Италия Гран-приіне тағы екі машинамен қатысты, бірақ жергілікті пилот Пьерлуиджи Мартини Секоттоның орнына жарысқа қатыса алмады. Сеннаның машинасынан Стефан Йоханссон орын алды, ол 17-орында біліктілік алды және 4-орында аяқтады. Сена "жазадан" кейін оралғаннан кейін Йоханссонмен бірге маусымды аяқтады. Сена маусымда үш рет подиумға көтерілді, ол Ники Лауданың McLaren және Уорвиктің Renault машинасынан кейін Британ Гран-приінде үшінші орынды иеленді, ал маусымды жарыс жеңімпазы Прост пен әлем чемпионы Лауданың басымдығымен Португалиядағы соңғы кезеңде үшінші орында аяқтады. 1984 жылғы маусымның басында Айртон Сенна Формула 1 Гран-приіне қатыса алмады. Чемпионаттың төртінші кезеңінде, Имоладағы Сан-Марино Гран-приінде, Toleman шина жеткізушісі Pirelliмен дауға байланысты жұма күні біліктілікке қатысудан бас тартты. Содан кейін Сенна сенбі күнгі жаңбырлы сеанста жанармай қысымымен мәселеге тап болды, ол оны Тоса мен Пирателла арасындағы трассаның алыс жағында қалдырды. Ол жарысқа қатысу үшін уақытында пит-стопқа қайта алмады, оның ең жылдам уақыты 1:41.585, әлем чемпионы Нельсон Пике Брабам BMW машинасымен полюльдік позицияны алған уақыттан 13.068 секундқа баяу болды, ал 26-шы және соңғы біліктілік алған пилот Джо Гартнерден 2.637 секундқа баяу болды.

Тораптармен қамтамасыз ету проблемалары

Маусымнан тыс кезеңде Толеман командасы дөңгелекпен қамтамасыз етуде қиындықтарға тап болды және «Spirit» командасының қаржылық құлдырауынан кейін ғана 1985 жылғы F1 маусымында бәсекелесе алды, бұл Толеманға «Pirelli» дөңгелектерін алуға мүмкіндік берді. Бұл жағдайдың түбі 1984 жылғы Сан-Марино Гран-приінен кейін «Michelin» және «Goodyear» командаларының артықшылығына жауап ретінде Толеманның «Pirelli» дөңгелектерінен бас тарту шешімінде жатты. Осы даудың нәтижесінде Толеман Имоладағы квалификацияның бірінші күніне қатыспауды шешті, ал соңғы сессияда «Hart» қозғалтқышымен жабдықталған TG184 машинасының отын қысымымен туындаған мәселе Айртон Сенаның мансабындағы жалғыз рет Гран-приге қатыса алмауына себеп болды. Толеман бұрын «Formula 2» жарысында осындай әрекеттерімен («Pirelli» пайдасына) «Goodyear» командасын ашуландырғандықтан, жалғыз балама «Michelin» болды. Бірақ «Michelin» 1984 жылдың соңында F1-ден шығу туралы хабарлағаннан кейін, Толеман командасы бұрынғы қарым-қатынасты жақсарту қажеттігімен бетпе-бет келді. Маусымнан тыс кезеңде «Pirelli» командасымен келісімге келу мүмкін болмады, нәтижесінде Толеман алғашқы үш Гран-приге қатыса алмады. Команда жаңа демеушісі «Benetton» «Spirit Racing» командасын сатып алып, «Pirelli» келісімшартын Толеманға бергеннен кейін ғана жарысқа оралды, бастапқыда тек бір машинамен. Йоханссон Джон Уотсонды екінші машинаның жүргізушісі ретінде сақтап қалуы тиіс еді, бірақ дөңгелекпен қамтамасыз ету мәселелері Йоханссонды Бразилиядағы жарыста дисквалификацияланған Стефан Беллофтың орнына «Tyrrell» командасы үшін жүргізуге мәжбүр етті, ал Португалиядағы екінші кезеңде Рене Арноуқты «Ferrari» командасынан ауыстырды (оны Айртон Сена алғашқы Гран-при жеңісін тойлады). Қайтып келген Тео Фаби жалғыз қалған машинаны алды, бірақ бюджет ұлғайғаннан кейін бұрынғы «Osella» командасының жүргізушісі Пьеркарло Гинзани үшін «Österreichring» трассасында екінші машинаға мүмкіндік туды. Уотсон толық маусымға ақы төленуін қалағандықтан, ол осы мүмкіндікті пайдаланды, өйткені ол маусымның жартысынан да аз бөлігін жүргізуі керек еді. Тео Фабидің қолымен «Нюрбургринг» трассасында көрсеткен «Pole Position» нәтижесі маусымның ең жарқын сәті болды. Сол жылы жасалған TG185 машинасы Витни зауытында жасалған алғашқы көміртек монокок болды. Толеман командасы автокөлік спортымен айналысуын жалғастырды, бірақ көбінесе жарысқа қатысудан гөрі басқарумен шұғылданды. 2010 жылдан бастап «Toleman Motorsport» Австралиядағы «Mini Challenge» бір маркалы жарыстарын басқарумен айналысады.