Секула Дрљевић: Монтенегриялық саяхатшы және жарылқаушы

Кіріспе

Черногория және Югославия саясаткері (1884–1945)

Секула Дрьевич (7 қыркүйек 1884 – 10 қараша 1945) – черногориялық ұлтшыл, югославиялық құқықтанушы, саясаткер, шешен және теоретик. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол нацистік Германия мен фашистік Италиямен ынтымақтасып, Германияның Хорватиядағы марионеттік мемлекетіндегі усташтармен бірлесіп жұмыс істеді. Колашин қаласында туған ол заң ғылымдарының докторы дәрежесін алды және Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Черногория Корольдігінің Әділет және Қаржы министрі болды. Соғыс аралық кезеңде ол «Жасылдар» – черногориялық ұлтшыл және сепаратистік қозғалыстың жетекші мүшесі болды. Черногориялықтар сербтерден ерекше этникалық топ екендігін қабылдаған, ол Черногория Федералистік партиясын құрып, оның төрағасы болды. 1941 жылдың сәуір айында Югославияға шабуыл жасалғаннан кейін Дрьевич Черногорияны оккупациялаған итальяндық билікпен ынтымақтастыққа түсті. Шілдеде ол Черногория Корольдігінің қайта құрылуын жариялады, бірақ оське бағытталған марионеттік мемлекет құру әрекеті дереу көтеріліске алып келді. Сол жылдың қыркүйек айында итальяндық билік оны фашизмге қарсы көтеріліс басталғаннан кейін Италиядағы интернмент лагеріне жіберді. Бірнеше айдан кейін Дрьевич лагерден қашып, Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің (ХТМ) неміс бөлігіне өтті. 1944 жылдың жазында ол Загребте Черногория Мемлекеттік Кеңесін құрды. 1945 жылы Дрьевич Черногорияға оралды және четник командирі Павле Джуришичпен бірге Черногория Ұлттық Армиясын құруға келісті. Джуришич және басқа бірнеше четник командирлері кейін Дрьевич пен ХТМ атынан тұзаққа түсіріліп, өлтірілді. Джуришичтің адамы кейін Дрьевичтің Черногория Ұлттық Армиясына қосылып, онымен бірге Австрия шекарасына қарай шегінді. 1945 жылдың ортасында Дрьевич әйелімен бірге Австрияға өтіп, екеуі Юденбургтегі босқындар лагеріне орналасты, онда олар Джуришичтің өліміне кек қайтаруға тырысқан четник агенттерінің қолынан қаза тапты.

Ерте өмір және саяси мансап

Секула Дрьевич 1884 жылғы 7 қыркүйекте Колашин қаласына жақын Равно ауылында дүниеге келген. Загребтегі құқық мектебін бітіріп, докторлық дәрежесін алғаннан кейін, 1910 жылы Черногория Корольдігінің Әділет және Қаржы министрі болды. Оның інісі Янко Дрьевич сол кезде лоялисттік «Нағыз халық партиясының» депутаты еді. Дрьевич өзі де депутат болды, сондай-ақ Балқан соғыстары кезінде (1912–13) король Николаның кабинетінде министр болып қызмет етті және шешендігімен танымал болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол австро-венгр күштеріне түсіп, Венгриядағы Болдагасон тұтқын лагеріне қамалды, онда король Николаға қарсылығы күшейді. Соғыстан кейін босатылып, Земунға көшіп, заңгер болып жұмыс істеді. Ол «Жасылдар» (зеленаши) – Югославия Федералистік партиясымен жақтасқан Черногорияның сепаратистік қозғалысының жетекші мүшесі болды. Осы кезеңде ол Стьепан Радич, Влатко Мачек және Анте Павелич сияқты хорват саясаткерлерімен тығыз байланыста болып, олармен жақын дос атанды. 1920 жылдардың ортасында Дрьевич Черногория Федералистік партиясын құрды. Ол партияның жалғыз жетекшісі және басты теоретигі болды. Югославияның бірлігін қолдайтынын білдіріп, Черногорияның серб ұлтына адал екенін атап өтті, бірақ бір ұлттың міндетті түрде бір мемлекет құрамына кіруі қажет емес екенін айтты және Черногорияның тәуелсіздігін қайта жаңартуға қолдау көрсетуге дайын екенін жеткізді. Осының салдарынан «Жасылдар» Югославияның ішкі шекараларын 1918 жылға дейінгі Балқан мемлекеттерінің шекараларымен сәйкес етуді талап етті. Дрьевич пен Михаило Иванович алғаш рет 1920 жылғы Конституциялық жиналысқа сайлау үшін Черногория партиясын құруға тырысты, бірақ уақыт жетіспеуі және биліктің қарсылығына байланысты бұл жоба сәтті болмады. Дрьевич 1923 жылғы сайлауда Никшич және Колашин округтерінде Черногория Федералистік партиясынан сәтті сайлана алмады. 1925 жылы Колашин округінен қайта кандидат болып, Ұлттық жиналысқа сайланды. 1927 жылы Дрьевич Хорватия шаруалар партиясының (ХСС) сайлау тізімі бойынша Земун округінің өкілі болып сайланды. Кейін ол Радич пен серб саясаткері Светозар Прибичевич арасындағы саяси дауды шешуге көмектесіп, ХСС-Демократиялық партия коалициясын құруға ықпал етті. Келесі жылы Дрьевич серб саясаткері Пуниша Рачичтің қолынан қаза тапқанша Радичті Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдігінің Ұлттық жиналысына қатысудан бас тартуға көндіруге тырысты.

Sekula Drljević was born on 7 September 1884 in the village of Ravno, near the town of Kolašin. Having finished law school in Zagreb and earned a doctorate degree, he became the Minister of Justice and Finance in the Kingdom of Montenegro in 1910. His brother Janko Drljević was at that time an MP from the loyalist True People's Party. Drljević also became an MP, and also served as a minister in King Nikola's cabinet during the Balkan Wars (1912–13), and was renowned for his rhetorical skills. During World War I, he was captured by Austro Hungarian forces and interned at the Boldagason internment camp in Hungary, where he grew strongly opposed to King Nikola. He was released after the war and moved to Zemun and worked as a lawyer there. He became a leading member of the "Greens" (zelenaši), a Montenegrin separatist movement which sided with the Yugoslav Federalist Party. During this time, he cooperated frequently with Croatian politicians such as Stjepan Radić, Vlatko Maček, and Ante Pavelić, with whom he became good friends. In the mid 1920s, Drljević founded the Montenegrin Federalist Party. He quickly became the party's sole leader and foremost theoretician. He expressed support for the unity of Yugoslavia and stressed Montenegro's loyalty to Serbian nationhood, but argued that a nation did not necessarily need to be part of a single state and hinted that he would support the restoration of Montenegro's independence. Consequently, the "Greens" demanded that Yugoslavia's internal boundaries be organized to match the borders of the Balkan states as they were prior to 1918. Drljević and Mihailo Ivanović had first attempted to found the Montenegrin Party for the 1920 election of a Constitutional Assembly, but were unable to do so due to a lack of time and resistance by the authorities. Drljević ran unsuccessfully for the Montenegrin Federalist Party in the 1923 elections in both the counties of Nikšić and Kolašin. He ran again in Kolašin in 1925 and was elected to the National Assembly. In 1927, Drljević was elected representative of the Zemun District on the electoral list of the Croatian Peasant Party (HSS). Afterwards, he helped solve a political rift between Radić and Serb politician Svetozar Pribićević, resulting in the formation of an HSS–Democratic Party coalition. The following year, Drljević unsuccessfully attempted to dissuade Radić from attending the National Assembly of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes prior to his assassination by Serb politician Puniša Račić.

Черногорияның басшысы

1941 жылғы 6 сәуірде Оккупациялық күштер Югославияға басып кірді. Черногорияға Германия мен Италия әскерлері шабуыл жасады, немістер Босния мен Герцеговинадан, ал итальяндықтар Албаниядан шабуылдады. Кейін немістер шегініп, итальяндықтар аймақты басып алды. Югославияның батыс бөлігінде Бенито Муссолининің Италиясында эмиграцияда болған Павелич, Усташе басқарған хорват мемлекетінің Поглавник (жетекшісі) болып тағайындалды. Тәуелсіз Хорват мемлекеті (NDH) қазіргі Хорватияның, қазіргі Босния мен Герцеговинаның және қазіргі Сербияның бір бөлігін «итальян-неміс квази-протектораты» ретінде біріктірді. Усташе милициясы басқарған NDH билігі, жаңа мемлекеттің шекарасында тұратын серб, еврей және ром халқына қарсы геноцидтік саясат жүргізді. 1941 жылғы 12 шілдеде «Черногория Корольдігі» деп аталатын Оккупациялық күштердің марионеттік мемлекеті құрылғаны жарияланды. Мемлекетті итальяндық регент басқаратын болды, ал Дрьевич пен оның жақтастары басшылыққа келді. 13 шілдеде бұл жариялау Черногорияда жергілікті коммунистердің (партизандардың) және серб ұлтшылдарының (четниктердің) италияға қарсы көтерілісіне себеп болды. Дрьевич алдыңғы күні билікке келгеннен кейін, Италия империясының аумақтық бөлігі болған Черногорияның Уақытша әкімшілік комитетін құрды. Ол өзінің ізбасарларын черногориялық четниктер мен югославиялық партизандарға қарсы күресуге ұйымдастырды. Қыркүйекте итальяндықтар оны қызметтен босатты. Оның өміріне қауіп төнді деп санай отырып, оны Италиядағы тұтқын лагеріне жіберді. Тәуелсіз Черногория идеясы тасталды, ал итальяндықтар әскери губернаторлықты таңдады. Бірнеше айдан кейін Дрьевич қашып, НДХ-ның неміс бақылауындағы аймағына жасырын кірді. 1943 жылғы қыркүйекте Италия капитуляциялағаннан кейін ол Земунға оралды. 1944 жылдың жазында Дрьевич Загребке көшіп, немістер мен хорваттардың көмегімен НДХ-та Черногория Мемлекеттік кеңесін құрды. Сондай-ақ ол Загребте «Сербтер кімдер?» атты памфлет жариялады. Онда ол Балқандағы өткен және қазіргі проблемалардың барлығына «агрессивті» серб саясатын кінәлады, этникалық сербтерді «дегенеративті нәсіл» деп сипаттады және олардың еврейлермен ұқсастығын көрсетті. Югославияны Оккупациялық күштер басып алғаннан кейін Дрьевич черногориялықтар сербтерден ерекшеленетін этникалық топ деген теорияны қолдады. 1921 жылы ол сербтер мен черногориялықтардың «ой-өрісі» мүлдем қарама-қарсы екенін мәлімдеген. Ол былай деді: «Сербтер мен черногориялықтардың ойлау қабілеттері үйлеспейді. Біріншісі [Османдық] құлдықпен дағылған, ал екіншісіне еркіндік жаңа бейне берді». 1941 жылы ғана Дрьевич черногориялықтардың славян емес, ежелгі иллириялықтардан тараған Динар халқы екенін алға тартты. Ол былай деп жазды: «Нәсілдер – қандық қауымдастықтар, ал халықтар – тарихтың туындылары. Тілімен черногориялықтар славян тілдік қауымдастығына жатады. Алайда, олар қандық жағынан [Динар халқына] жатады. Қазіргі заманғы еуропалық нәсілдер туралы ғылымға сәйкес, [Динар халқы] иллириялықтардан тараған. Сондықтан, тек туыстық қана емес, сонымен қатар, Динар халқының арасындағы мәдени формалардың бірегейлігі, албандардан бастап Оңтүстік Тирольге дейін, олар германизацияланған иллириялықтар».

On 6 April 1941, Axis forces invaded Yugoslavia. Montenegro was invaded by the forces of Germany and Italy, with the Germans attacking from Bosnia and Herzegovina and the Italians from Albania. The Germans later withdrew, leaving the Italians to occupy the area. In the western portion of Yugoslavia, Pavelić, who had been in exile in Benito Mussolini's Italy, was appointed Poglavnik (leader) of an Ustaše led Croatian state – the Independent State of Croatia (, NDH). The NDH combined almost all of modern day Croatia, all of modern day Bosnia and Herzegovina and parts of modern day Serbia into an "Italian German quasi protectorate". NDH authorities, led by the Ustaše Militia, subsequently implemented genocidal policies against the Serb, Jewish and Romani population living within the borders of the new state. The creation of an Axis puppet state known as the Kingdom of Montenegro was proclaimed on 12 July 1941. The state was to be headed by an Italian regent and led by Drljević and his supporters. By 13 July, this proclamation prompted the outbreak of an anti Italian uprising in Montenegro led by local communists (Partisans) and Serb nationalists (Chetniks). Having assumed power the previous day, Drljević established the Provisional Administrative Committee of Montenegro, a collaborationist entity which was a territorial component of the Italian Empire. He also organized his followers to fight against Montenegrin Chetniks and the Yugoslav Partisans. In September, he was dismissed from office by the Italians. Believing his life was endangered by the revolt, they sent him to an internment camp in Italy. The idea of an independent Montenegro was abandoned, and the Italians opted for a military governorate. Several months later, Drljević escaped and smuggled himself into the German controlled area of the NDH. With the surrender of Italy in September 1943, he moved back to Zemun. In the summer of 1944 Drljević relocated to Zagreb, where he created a Montenegrin State Council in the NDH with the assistance of the Germans and Croats. He also published a pamphlet in Zagreb titled Who are the Serbs? In it, he blamed supposedly "aggressive" Serb policies for all past and modern problems in the Balkans, presented ethnic Serbs as a "degenerate race" and pointed out their similarities with Jews. Following the Axis occupation of Yugoslavia, Drljević had become a proponent of the theory that Montenegrins were an ethnic group distinct from Serbs. As early as 1921, he had stated that Serbian and Montenegrin "mentalities" were diametrically opposed. He stated: "The mentalities of Serbians and Montenegrins are irreconcilable. The visage of the former was speckled with [Ottoman] slavery; liberty gave the latter a new visage." It was not until 1941 that Drljević advanced the notion that Montenegrins were not Slavs at all, but Dinaric people descended from the ancient Illyrians. He wrote:Races are communities of blood, whereas people are creatures of history. With their language, the Montenegrin people belong to the Slavic linguistic community. By their blood, however, they belong [to the Dinaric peoples]. According to the contemporary science of European races, [Dinaric] peoples are descended from the Illyrians. Hence, not just the kinship, but the identity of certain cultural forms among the Dinaric peoples, all the way from Albanians to South Tyroleans, who are Germanized Illyrians.

Қайту және өлім

1945 жылдың көктемінде Дрьевич Павле Джуришичтің четниктері бақылап отырған Черногорияның аймақтарына сапар шекті. Онда Джуришич Дрьевичпен және НДХ Қарулы Күштерінің бір бөлігімен қауіпсіз өту келісіміне келді. Келісімнің толық мәліметтері белгісіз болғанымен, Джуришич пен оның әскерлері НДХ-қа өтіп, Сава өзенінен Славонияға кешетіні, содан кейін Дрьевичпен бірге Черногория Ұлттық Армиясы ретінде бірігетіні туралы уағдаласқан сияқты, ал Джуришич оперативтік басқару құқығын сақтап қалатындығы айтылды. Дрьевичтің ниетіне күдікпен қараған Джуришич, оны және оның күштерін алдауға тырысып, Сава өзенінен тек ауру және жаралыларын ғана жіберді, ал жақсы жағдайдағы әскерлерін өзеннің оңтүстік жағында қалдырды. Баня-Луканың солтүстігіндегі Лиевче алаңындағы шайқаста жеңілгеннен кейін және оның бір бөлімшесі Дрьевичке дезертирлік жасағаннан кейін, Джуришич өзінің бөлімшелерін Словенияға жылжыту мәселесі бойынша НДХ күштерінің жетекшілерімен тікелей келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды. Бұл тұзақ болғандай, өйткені ол кездесуге бара жатқанда оларға шабуыл жасалып, тұтқынға алынды. 1945 жылдың 17 сәуірінде Загребке оралғаннан кейін Дрьевич өзінің саяси бағдарламасын жариялап, "армиясын" жаңа Югославиямен де, Дража Михайловичтің четниктерімен де күресуге шақырды. 20 сәуірде Джуришич, Петар Бачович, Драгиша Васич және Захарие Остожич Ясеновац маңындағы Стара-Градишка түрмесіне жеткізілді. Усташе оларды 5000-ге жуық басқа четник тұтқындарымен бірге далаға жинап, Дрьевич пен оның жақтастарына 150 четник офицерін және соғысқа қатыспаған зиялыларын өлімге таңдау мүмкіндігін берді. Джуришич, Бачович, Васич және Остожич олардың ішінде болды. Олар мен басқалары усташелермен бірге қайыққа мінгізіліп, Сава өзенінен өткізілді, онда олар Ясеновац концлагерінің ішінде немесе жақын жердегі батпақта өлтірілді. НДХ күштерінің де, Дрьевичтің де Джуришичті тұтқынға алуға себептері болды. НДХ күштері Санджак пен Боснияның оңтүстік-шығысындағы мұсылман халқына жасаған жаппай қырқындарға ынталанды, ал Дрьевич Сербия мен Черногорияның бірігуін қолдаған Джуришичтің позициясына қарсы болды, бұл Дрьевичтің сепаратистік ұстанымдарына қайшы келді. Басшысыз қалған Джуришичтің көптеген әскерлері Дрьевичтің Черногория Ұлттық Армиясына қосылып, онымен бірге Австрия шекарасына қарай шегінді. Мамыр айының екінші жартысында Черногория Ұлттық Армиясының әскерлері британдықтарға берілді, бірақ олар тез арада Югославияға қайтарылып, коммунистердің қолына түсті. Дрьевич тұтқындалудан қашып, әйелімен бірге Австрияның Юденбург қаласындағы босқындар лагерінде пана тапты. 1945 жылдың 10 қарашасында Джуришичтің үш жақтасы оларды сол жерде тауып, тамақтарын кесіп өлтірді.

In the spring of 1945, Drljević visited parts of Montenegro held by the Chetniks of Pavle Đurišić. It was here that Đurišić made a safe conduct agreement with Drljević and with elements of the Armed Forces of the NDH. Although the details of the agreement are unknown, it appears to have been agreed that Đurišić and his men were to move into the NDH and cross the Sava River into Slavonia where they would be aligned with Drljević as the Montenegrin National Army, with Đurišić retaining operational command. Suspicious of Drljević's intentions, Đurišić tried to outwit him and his forces by sending only his sick and wounded across the Sava, keeping his fit troops south of the river. Following his defeat at the Battle of Lijevče Field, north of Banja Luka, and the defection of one of his sub units to Drljević, Đurišić was forced to negotiate directly with the leaders of the NDH forces about the further movement of his units towards Slovenia. This appears to have been a trap, as he was attacked and captured by them on his way to the meeting. On 17 April 1945, after he returned to Zagreb, Drljević issued a proclamation with his political program and invited his "army" to fight both new Yugoslavia and Chetniks of Draža Mihailović. On 20 April, Đurišić, Petar Baćović, Dragiša Vasić and Zaharije Ostojić were taken to the Stara Gradiška prison, near Jasenovac. The Ustaše gathered them in a field alongside 5,000 other Chetnik prisoners and arranged for Drljević and his followers to select 150 Chetnik officers and non combatant intellectuals for execution. Đurišić, Baćović, Vasić and Ostojić were amongst those selected. They and the others were loaded onto boats by the Ustaše and taken across the Sava River, where they were killed either in the Jasenovac concentration camp itself or in a nearby marsh. Both the NDH forces and Drljević had reasons for ensnaring Đurišić. The NDH forces were motivated by the mass terror committed by Đurišić on the Muslim population in Sandžak and southeastern Bosnia while Drljević was opposed to Đurišić's support of a union of Serbia and Montenegro which ran counter to Drljević's separatism. Left without a leader, the majority of Đurišić's men were integrated into Drljević's Montenegrin National Army and withdrew with him towards the Austrian border. In the second half of May, the troops of the Montenegrin National Army surrendered to the British and were quickly turned back into Yugoslavia and into the hands of the communists. Drljević managed to evade capture, and he and his wife sought refuge at a camp for displaced persons in the Austrian town of Judenburg. On 10 November 1945, three of Đurišić's followers discovered them there and murdered them by slitting their throats.

Мұра

1944 жылы Дрьевич 1941 жылдың шілдесінде құрылған Черногорияның марионеттік режимін құруды тойлау үшін "Ой, светла майска зоро" атты черногориялық патриоттық әннің сөздерін өзгертті. Ол 1946 жылы Нюрнберг процесінде соғыс қылмыскері деп жарияланды. "Ой, светла майска зоро" әні 2006 жылы Дрьевичтің өзгертулерімен бірге Черногорияның мемлекеттік әнұраны ретінде таңдалғанда, көптеген черногориялық антифашистер оның фашистік мағынасына байланысты бұл таңдауға қарсылық білдірді.