Кіріспе

Буддистік жауынгер-монахтар Ортағасырлық және феодалдық Жапонияда. Сохей (僧兵) – классикалық және феодалдық Жапонияның буддистік жауынгер-монахтары. Тарихтың белгілі бір кезеңдерінде олар зор күшке ие болып, императорлық және әскери үкіметтерді ынтымақтасуға мәжбүр еткен. Сохейдің ықпалы 10-17 ғасырлар аралығында Тендай мектебінің күшеюімен бірге өсті. Бұл жауынгерлер жерді қорғап, буддизмнің қарсы мектептерін қорқытып, Камакура дәуірінде буддизмнің таралуына және түрлі мектептердің дамуына ықпал етті. Сохейлер еуропалық лайықтармен, яғни діни ордендердің мүшелерімен көп ұқсастықтарға ие болды. Тевтон ордені, қасиетті Рим империясының жауынгер монахтары және крестонос ордендері сияқты, сохейлер жеке немесе шағын ғибадатханалардың мүшелері ретінде емес, үлкен, біріккен бауырластық немесе монахтар орденіндегі жауынгерлер ретінде әрекет етті. Сохей монахтар орденінің бас ғибадатханасының бірнеше, тіпті ондаған немесе жүздеген кішігірім монастырлары, оқу залдары мен оған бағынышты ғибадатханалары болуы мүмкін. Киотодан тыс Хиэй тауындағы Энриаку-дзи – танымал сохей монастыры, ал Нарадағы Кофуку-дзи де үлкен сохей әскерін ұйымдастырған.

Құрылтай және феодалар

Жауынгер-монахтар алғаш рет Хэйан дәуірінде пайда болды, сол кезде әртүрлі ғибадатханалар мен буддизмнің әртүрлі тармақтары арасында сокан жүйесіндегі жоғары лауазымдарға (засу немесе буддалық игумен) императорлық тағайындаулар үшін қызыл тісті саяси таластар басталды. Келесі төрт ғасырдағы шайқастардың көп бөлігі осы саяси кикірістерге байланысты болды және Киото, Нара және Оми қалаларындағы ғибадатханалар, атап айтқанда Тодай-дзи, Кофуку-дзи, Энриаку-дзи және Мии-дера, яғни елдегі ең ірі төрт ғибадатхана айналасында өтті. Бірінші қарулы қақтығыс 949 жылы болды, онда Тодай-дзиден келген 56 монах Киото шенеунігінің резиденциясы алдында оларды наразылыққа түсірген тағайындауға қарсы наразылық акциясын өткізді. Мұндай наразылықтар 10-ғасыр бойы жалғасты, көбінесе қатысушылардың бірі өлтірілген төбелес-жанжалға ұласты. 970 жылы Энриаку-дзи мен Киотодағы Ясака қасиетті орындары арасындағы даудан кейін, жауынгер-монахтардың тұрақты әскері құрылды. Бұл тұрақты әскер Энриаку-дзи монахтарынан құралған ба, әлде жалдамалы әскерге ұқсас па, әлі де нақты белгілі емес, себебі осы әскерді құрған абат Рёген монахтардың он екі жылдық оқу кезеңінде Хиэй тауынан шығуын, беттерін жабуын және қару алып жүруін тиым салған монахтық тәртіп ережесін енгізді. 981 жылдан бастап Энриаку-дзи мен Мии-дера арасында бірнеше қарулы қақтығыстар болды, олардың әрқайсысы Тендай тармағының бас ғибадатханасы болып табылды. Бұл даулар, бұрынғыдай, саяси тағайындаулар мен ар-ұятсыз мінез-құлыққа байланысты болды. Көбінесе бұл жағдайларда бір топтың мүшелері екінші топтың ғибадатханасының игумені болып тағайындалған, соның салдарынан монахтар наразылық білдірген. Бұл 11-ғасырдан 12-ғасырға дейін, кейде 40 жылға дейін тоқтап, қайта басталып жалғасты. Әскерлердің саны артып, зорлық-зомбылық күшейді, нәтижесінде 1121 және 1141 жылдары Мии-дера Энриаку-дзи монахтарымен өртеп тасталды. Басқа ғибадатханалар да қақтығыстарға тартылып, Энриаку-дзи мен Мии-дера Кофуку-дзиге қарсы, ал тағы бір рет Киёмидзу-дераға қарсы бірікті.

Генпей соғысы

12 ғасырдың соңында Жапония Генпей соғысына батып, ғибадатханалар арасындағы жанжалдар тоқтамаса да, олар ірі оқиғалардың ішіне сіңіп кетті. Соғысқан Минамото және Тайра тайпалары Нара мен Киотоның жауынгер монахтарының көмегін алуға тырысты, бұл ғибадатханалардың күштерін тайпалардың қуатты самурай әскерлеріне қосты. Тайра но Киёмори Энриаку-дзиге жомарт түрде күріш және жібек сыйлықтарын жіберіп, Мии-дера монахтарымен одақтасқан Минамотоның жауларына көмектеспеуін қамтамасыз етті. 1180 жылғы Удзи шайқасы, сохейдің қатысқан атақты шайқастарының бірінде, Мии-дера монахтары Минамото самурайларының күшімен бірге Удзи өзеніндегі көпірді және оның артындағы Бёдоин ғибадатханасын Тайра әскерінен қорғауға тырысты. Монахтар көпірдің тақтайларын шығарып алып, атты самурайлардың өтуін қиындатты. Жауынгер монахтар садақ-жебе, нагината, қылыш және пышақпен өз ордаларын қорғады, бірақ соңында жеңіліске ұшырады. Жеңісінен кейін Тайра но Киёмори өзіне қарсылық көрсеткен монахтардан кек алуға бұйрық берді. Мии-дера тағы да толығымен өртенді, сондай-ақ Нараның көптеген ғибадатханалары да қирады. Тек Энриаку-дзи ғана зардапсыз қалды. Үш жыл өткен соң, Минамото но Йосинака Киотоға шабуыл жасап, Ходзёдзи сарайын өртеп, император Го-Сиракаваны ұрлап, өз тайпасына опасыздық жасағанда, Киотоның көптеген монахтары, соның ішінде Хиэй тауынан келгендер де оған қарсы шықты.

13 - 14 ғасырлар және Дзеннің өрлеуі

Генпей соғысынан кейін монастырлар көбінесе қайта құруға назар аударды, ең алдымен физикалық тұрғыдан, содан кейін саяси. Олардың саяси ықпалы бейбіт жолмен күшейді, ал 13- және 14-ғасырлардағы соғыстарда жауынгер монахтардың рөлі өте шағын болды. Ғибадатханалар арасындағы зорлық-зомбылыққа толы қақтығыстар кейде орын ала берді, олар саяси және рухани тағайындаулар, сондай-ақ осыған байланысты мәселелер төңірегінде болды. Нанбоку-чо дәуіріндегі соғыстар кезінде Хиэй тауы бүлікші император Го-Дайгоны қабылдап, оған пана берді. Император Го-Дайго өз ұлымен бірге және Хиэй тауының сохейлерінің көмегімен Камакура шогунатына қарсы қысқа мерзімді көтеріліс ұйымдастырды. Ашикага шогунаты көп ұзамай билікті қолға алып, басқа буддалық секталарға қарағанда дзенді қолдады, бұл жауынгер монахтардың наразылығын тудырды. 1340-1360 жылдар аралығында Тендай сектасының ғибадатханалары мен дзен ғибадатханалары, әсіресе Нанзен-дзи арасында бірнеше қақтығыс болды.

Сенгоку-дзидай және Икко-Иккидің өрлеуі

1467 жылы басталған Онин соғысы Жапониядағы бір ғасырдан астам азаматтық соғыстың алғышарты болды және жауынгер-монахтардың қайта ұйымдастырылуына түрткіс берді. 13 ғасырдағы Жокю соғысы мен моңғол шапқыншылығынан өзгеше, Онин соғысы негізінен Киотода болды, сондықтан жауынгер-монахтар бұдан былай бейтараптық пен зорлықсыздық саясатын ұстана алмады. Сонымен қатар, елді мекендерде жаңа жауынгер-монахтар пайда болды. Хиэй тауының монахтары Тендай сектасының үйретімдерін қабылдаған болса, өздерін Икко-икки деп атаған жаңа топтар Жодо Шиншю сектасының наным-сенімдерін бағыт тұтты. Олар діни фанатиктер, шаруалар мен отбасылардан құралған коалициялар еді, өз нанымдары үшін күресуге дайын болды. Икко-икки сөзі шамамен "серттес одақ" дегенді білдіреді, сонымен қатар "бір мақсатты толқулар" деген мағынаны да білдіреді. 1488 жылы олардың көшбасшысы Ренньё самурайлардың үстемдігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Кага провинциясын Икко-икки үшін бағындырды. Олар содан таралып, Нагасима, Ишияма Хонган-дзи және Микава провинцияларында бекінді. Олардың күшейіп келе жатқан билік базасы ақырында Ода Нобунага мен Токугава Иэясу сияқты соғыс лордтарының назарын аударды, олар самурайлардың үстемдігіне қарсы олардың қарым-қатынасын, нығайып келе жатқан күштерін және санын мойындады. Токугава Иэясу 1564 жылы Микавадағы Икко-иккиге қарсы Азукизака шайқасында шабуыл жасады, бірақ Икко-иккиді жеңе алмады. Бірақ көп ұзамай ол өзінің діни сектасынан – Жодо-шюден майдангер-монахтар тобымен қайтып келді және шайқаста Икко-иккидің жақтастарын жеңгеннен кейін олардың барлық ғибадатханаларын өртеп жіберді. 1560-шы жылдардың соңында Ода Нобунага билікке келген кезде Энриаку-дзи монахтары әскери күштерін қайта қалпына келтіріп, Киото көшелерінде Ничирен буддизмімен жаңа бәсекелес сектаға қарсы бірнеше шайқастар өткізді. Олар ақырында Киотодағы Ничиреннің барлық ғибадатханаларын өртеп, жергілікті лордтардан (даймё) одақтастар іздеді. Айыныштысы, олармен одақтасқан Азай және Асакура кландары Ода Нобунаганың жаулары болды. 1571 жылдың 29 қыркүйегінен бастап Нобунаганың 30 мыңдық әскері Хиэй тауына шабуыл жасап, Энриаку-дзиді жойды және мыңдаған адамды өлтірді. Ол қайта құрылғанмен, осы қираудан кейін жауынгер-монахтардың тұрақты армиясы ешқашан қайта құрылмады. Содан кейін Нобунага Икко-иккимен олардың Нагасима және Ишияма Хонган-дзи бекіністерінде күресті (Нагасима қоршауы, Ишияма Хонган-дзи соғысын қараңыз). 1574 жылдың жазында бұрынғы қарақшы Куки Ёситаканың көмегімен Нобунага Икко бекіністерін блокадаға алып, аштықтан бағындырды. Бекіністің 20 мың тұрғыны үйлерімен бірге өртеніп кетті. Екі жылдан кейін Нобунага Ишияма Хонган-дзиге қайта оралды, оны ол бұрын бағындыра алмады. Екі рет өткен Кизугавагучи шайқасында Нобунага өзінің жауларын, Мори кланын жеңді, олар аймақтың теңіз бақылауын жүзеге асырды. Икко-икки 1580 жылы берілуге мәжбүр болды. 1580-ші және 1590-шы жылдары жауынгер-монахтардың түрлі топтары Токугава Иэясу немесе оның қарсыласы Тоётоми Хидэёсидің жағына шығып, бірнеше шайқастар мен ұрыстарда күресті. 1603 жылы Токугава Иэясу соңғы жауларын жеңіп, ел билігін қолға алғаннан кейін, жауынгер-монахтар дәуірі аяқталды.

Қару мен киім

Сохейлер қару-жарақтары жағынан алуан түрлі болды. Нагината олармен ең көп байланыстырылатын қару, алайда аңыз әңгімелерде де, тарихта да көптеген жауынгер монахтардың юми, тачи және танто сияқты түрлі қаруларды шебер меңгергендері мәлім. Көптегендері ат үстінде, ал көбісі самурайдың о-йороидан жасалған қару-жарағымен шайқасқан. Жауынгер монахтар, басқа буддалық секталардың монахтары сияқты, бір-бірімен байланысты кимоноға ұқсас киімдерді қабаттап киген, әдетте астыңғысы ақ, ал үстіңгісі қоңыр немесе шафран сары түсті болған; бұл стиль буддизмнің 7-ғасырда Жапонияға келгенінен бері көтеріңкі өзгермеген. Аяқ киімдері дәстүрлі түрде таби шұлықтары мен гета (ағаш келіштер) немесе вараджи (саламадан тоқылған сандалдар) болған. Жауынгер монахтар көбінесе ақ бас киімді бүгіп, басының көбірек бөлігін жабу үшін байлап немесе оны хачимаки бас таспасымен ауыстырған. Соңында, көптеген жауынгер монахтар самурайдың қару-жарағын киген. Сохейлер түрлі қару-жарақтарды қолданған. Кимононың оби (белбеуі) көбінесе ауыр белбеумен толықтырылып, оған қылыш іліп қоюға мүмкіндік берген. Ұзын тачи, ең көп таралған қылыш болған, бірақ көптеген монахтар танто да алып жүрген болуы мүмкін. Көптеген монахтар шебер садақшылар болған, бамбук пен ратаннан жасалған дайкю деп аталатын садақтарды және бамбук жебелерді қолданған. Дегенмен, монахтардың ең дәстүрлі қаруы – нагината, ол қытайлық гуандао немесе подао, еуропалық глейв немесе орыс совнясына ұқсас қару. Сохейлер қатты темірден жасалған үлкен шүберек – канабоны қолдануға да үйренген. Бұл қару өте қауіпті болғанымен, көбінесе қарсыласты қан төкпей жеңу үшін қолданылған. 16-ғасырдың Икко икки монахтары, негізінен ауылдық халықтың көтерілісінен туғандықтан, қару-жарақтары мен киімдері әлдеқайда алуан түрлі болған. Көптегендері түрлі деңгейдегі және түрлеріндегі дәстүрлі монах киімдерін киген. Көптегендері түрлі бас киімдер таққан, ал басқалары шаруаның сабан шапқышы мен шапанын киген. Нагината, түрлі қылыштар мен пышақтармен және шектеулі сандағы аркебуспен бірге кең таралған (Саика Икки ерекше жағдай, өйткені олар негізінен мушкетерлер мен қару жасаушылардан тұрған, Судзуки Магоичидің барлық мушкетерлерден тұратын армиясының стандарты бойынша). Соңында, қару-жарақ болмаса да, Икко икки монахтарының жауынгерлері жиі қолданған нәрсе – буддалық ұран жазылған ту. Көбінесе қолданылатын ұрандардың бірі – "Амитабхаға сәлем!" (Наму Амида Бутсу) деген ненбуцу еді.