Кіріспе

Акционерлік құндылық – бұл бизнес термині, кейде акционерлік құндылықты арттыру деп аталады. Ол 1980-ші және 1990-шы жылдары құндылыққа негізделген басқару принципімен, яғни "құндылықты басқару" қағидасымен бірге кеңінен танымал болды.

Интерпретация

1970 жылдары стагфляция салдарынан экономикалық дағдарыс туды. Акция нарығы шамамен 12 жыл бойы тұрақсыз болды, ал инфляция деңгейі қос таңбалы санға жетті. Жапондықтар автомобиль және жоғары технологиялық өндірісте басымдыққа ие болды, бұл тарихи тұрғыдан американдық компанияларға тиесілі болған атақ еді. Бұл, Мизручи мен Киммельдорф атап өткен экономикалық өзгерістермен қатар, қазіргі басқару моделін қалай жетілдіру керектігі туралы сұрақ туды. Бұл мәселелерді шешуге қатысты түрлі ұсыныстар болды (мысалы, Теодор Левиттің тұтынушы құндылығын құруға және Р. Эдвард Фрименнің мүдделі тараптарды басқару аясына назар аударуы), бірақ Дженсен мен Меклинг жасаған Агенттік теориясы жеңіске жетті. Марк Мизручи мен Говард Киммельдорф 20 ғасырдың соңындағы саяси экономиканың өзгеруіне байланысты институционалдық инвесторлар мен бағалы қағаздар сарапшыларының маңыздылығының артуын түсіндіреді. Олардың аргументі негізінен бір идеяға құрылған. Институционалдық инвесторлардың беделінің өсуі үш маңызды күшке байланысты: ұйымдасқан еңбек, мемлекет және банктер. Осы үш күштің рөлі өзгерді немесе корпоративтік тәртіпсіздікті тежеу үшін олар өз міндеттерінен бас тартты. Дегенмен, "банктердің ішкі тәртібі мен мемлекет пен еңбектің сыртқы тәртібі болмаған жағдайда, корпоративтік әлем инвесторлардың корпоративтік көрсеткіштер туралы маңызды ақпаратты манипуляциялауға қабілетті мамандарға қалды". Бұл институционалдық инвесторлар мен сыртқы бағалы қағаздар сарапшыларына корпорацияның жалпы мүддесіне емес, өздерінің пайдасына ақпаратты манипуляциялауға мүмкіндік берді. Ашан мен Киммельдорф (1990) акционерлік құндылық моделіне тарихи түрде не әкелгенін талдаудың болжамды екенін мойындайды, бірақ олардың жұмысы жоғары бағаланады және осы саладағы көрнекті ғалымдардың, атап айтқанда Фрэнк Доббин мен Дирк Зорнның еңбектеріне негізделген. 20 ғасырдың соңындағы саяси және экономикалық өзгерістердің нәтижесінде экономикадағы күштердің тепе-теңдігі өзгерді. Бүгінде "билік бір топ бизнес сарапшыларының екінші топтың ынталарын өзгерту қабілетіне және бір топтың екінші топтың мүдделерін анықтау қабілетіне байланысты". Бұрын айтқанымыздай, акционерлік құндылық моделіне көшуді ерекшелендірген нәрсе – фирманың сыртындағылардың корпоративтік менеджерлер мен акционерлердің мүдделеріне әсер етуге қол жеткізген мүмкіндігі болды. Алайда, Доббин мен Зорн фирманың сыртындағылардың зұлым ниетпен әрекет етпегенін айтады. "Олар ең алдымен өздерін-өздерін алдады. Ақпараттық сатып алулар мамандары өздерін тиімсіз басшыларды қуып шығарып жатқандарына сендірді. Институционалдық инвесторлар басшыларға жұмыстың нәтижесіне қарай ақы төлеу керек деп өздерін сендірді. Аналитиктер бағаны бағалауда ағымдағы пайдадан гөрі болжамның жақсырақ өлшем екендігіне өздерін сендірді". Жалпы алғанда, сол кездегі саяси және экономикалық жағдай фирмалардан тыс мамандарға билікке ие болуға және корпоративтік стратегияны күрт өзгерту үшін олардың ықпалын жүзеге асыруға мүмкіндік берді.

Агенттік теориясы және акционерлік құндылығы

Агенттік теориясы – екі серіктес тараптың: тапсырыс беруші мен агенттің арасындағы үзілістермен сипатталатын мәселелерді зерттеу. Агенттік мәселелері еңбек бөлінісі болған жағдайларда, екі тарапты физикалық немесе уақыт бойынша бөлетін жағдайларда, немесе тапсырыс беруші агентті арнайы білім үшін жалдағанда туындайды. Мұндай жағдайларда тапсырыс беруші агентті жауапкершілікті оған жүктеу үшін тартады. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл мәселе «бөліну және бақылау» ретінде сипатталған: агенттерді тапсырыс беруші толық бақылай алмайды, сондықтан олар өз міндеттемелерінен жалтарса немесе тапсырыс берушінің мақсаттарына қарсы әрекет ете алады. Ақпараттық алшақтық және екі тараптың мақсаттарының үйлеспеуі агенттік шығындарына әкеледі, ол тапсырыс берушінің бақылауға жұмсайтын шығындарының, агенттің тапсырыс берушімен байланысуға жұмсайтын шығындарының және тапсырыс берушінің мүдделері мен агенттің шешімдері арасындағы алшақтықтан туындайтын қалдық шығындардың қосындысы болып табылады. Соңында, акционерлік құндылық теориясы негізгі агенттер туралы ақпараттық алшақтықты азайту үшін мемлекеттік компаниялардың басқаруын реформалауға ұмтылады. Бұл модель компаниялардың директорлар кеңесінің корпоративтік басшылардан тәуелсіз болуын, атап айтқанда, кеңес төрағасының бас директордан (CEO) басқа адам болуын және кеңес мүшелерінің тәуелсіз түрде сайлануын талап етеді. Тәуелсіз кеңес бас директордың міндеттемелері мен тәуекелдерін объективті түрде бақылай алады. Акционерлік құндылық қаржылық ашықтықты арттыруды да қолдайды. Компаниялардың қаржылық жағдайын тексеруге қолжетімді ету арқылы акционерлер агенттің әрекеттерін жақсырақ түсінеді және кімге инвестиция салуға қатысты негізделген шешімдер қабылдай алады.

Сын

Акционерлік құндылыққа ғана назар шоғырландыру, әсіресе 2000 жылдардың соңындағы қаржы дағдарысынан кейін, кеңінен сынға ұшырады. Акционерлік құндылыққа баса назар аудару корпорация иелеріне қаржылық пайда әкелсе де, жұмыспен қамту, қоршаған орта мәселелері немесе этикалық бизнес практикасы сияқты әлеуметтік мәселелерді нақты өлшеуге мүмкіндік бермейді. Басқару шешімі үшінші тараптардың әл-ауқатын нашарлатып, акционерлік құндылықты арттыруы мүмкін. Акционерлік құндылық пен қысқа мерзімдік көзқарас бірігіп, бизнестің капитал жинақтауының азаюына байланысты экономикалық өсімнің жалпы қарқынын төмендетуі мүмкін деп сынға ұшырады. Бұл тұтынушылар сияқты басқа да мүдделі тараптарға да зиян келтіруі мүмкін. Мысалы, акционерлік құндылықты арттыру мақсатында компания ескі немесе тіпті салыстырмалы түрде жаңа өнімдерге қолдау көрсетуді тоқтатуы мүмкін. Сонымен қатар, акционерлік құндылыққа қысқа мерзімді назар аудару ұзақ мерзімді акционерлік құндылыққа зиян келтіруі мүмкін; акция құнын уақытша көтеруге арналған әрекеттер оның ұзақ мерзімді құнына теріс әсер етеді. Salesforce компаниясының бас директоры Марк Бениофф: «Акционерлердің пайдасын барынша арттыруға деген құштарлық бізге қорқынышты экономикалық, нәсілдік және денсаулықтағы теңсіздіктерді, климаттың өзгеруінің апатын әкелді» деді. Сыншылардың пікірінше, корпорацияның рөлін тым қарапайымдау біз тіршілік ететін кемшіліктері бар әлемді естен шығаруға әкеп соқты.

Корпоративтік жауапкершіліктің аяқталуы

Милтон Фридманның "Бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі – оның пайдасын арттыру" атты акционерлік құндылықты қолдайтын мақаласында бизнестің өзінің ісі – бизнес екендігі туралы пікір айтылады. Фридманның тұжырымы, әлеуметтік жауапкершілік пен пайда қарама-қайшы болған жағдайда, соңғысын таңдау керектігін көрсетеді. Барлық жолмен байлықты жинақтауға басымдық беру арқасында, бұл мақсатқа жетуге кедергі келтіретін басқа да міндеттер оңайлатылды. Мұндай міндеттерге мыналар жатады, бірақ олармен шектелмейді: қоғамды дамыту, қызметкерлерге инвестиция салу, жұмыскерлерге арналған әлеуметтік жәрдемақылар, зерттеу және дамыту және тағы да басқалар. Бұл міндеттер ұзақ мерзімді болып табылады және акционерлік құндылықтың қысқа мерзімді және басты түсінігін бірден қанағаттандырмайды. Друкердің аргументін антрополог Карен Хо кеңейтеді, ол екінші дүниежүзілік соғыстан кейін корпорация негізінен әлеуметтік институт ретінде болғандығын, акционерлерден өзге операцияларына қатысы бар тұлғаларға жауапкершілігін қабылдағандығын, институт ретінде корпорацияның ұзақ өмір сүруі мен әл-ауқаты туралы ойланғандығын, тіпті бұл корпорация акционерлерінің тікелей мүдделеріне қайшы келетін шаралар қабылдауды білдірсе де, атап көрсетеді. Акционер мәртебесімен бірге, шарттық міндеттемелер орындалғаннан кейін барлық пайдаға заңды талап ету құқығы және корпорация құрылымын басқарма деңгейінде қалауынша шешу мүмкіндігі келеді.

Қауіптің жоғарылауы

Акционерлік құндылық үлгісінде компаниялар көбінесе қалыпты жағдайдағыдан әлдеқайда көп тәуекелге барады. Қарызға бату компанияны тұрақсыз етеді және банкротқа ұшырау қаупін тудырады. Қарыздың көп болуы акция құнын өсіруге мүмкіндік береді, себебі компания төменгі бастапқы деңгейден құнын арттыруға зор потенциалға ие. Алайда, бұл компанияның тұрақтылығына зиян келтіреді.

Қарызды қаржыландыру

Қарызды қаржыландыру, немесе қарызға мақсатты түрде түсу, компанияның борыш пен өзіндік капитал арақатынасын арттырады. Акционерлік құн болмаған жағдайда, мұны әдетте жағымсыз деп есептейді, себебі бұл компания табыс таба алмайды дегенді білдіреді. Акционерлік құндылық жүйесінде борыш пен өзіндік капиталдың жоғары арақатынасы компанияның болашақта табысқа жете алатынына сенімді екендігінің белгісі саналады. Сондықтан, қарыздан қашудың қажеті жоқ, керісінше, оны қабылдау керек, және қарыз компанияға инвесторлар тартуға көмектеседі. Жоғары тәуекелге бару инвесторларды қызықтырады және әлеуетті құндылықты арттырады, бірақ компанияны банкроттық пен құлдырау қаупіне тоғыстырады.

Басқарушылардың сыйақысы

Акционерлік құндылықты қолдайтын ынталандыру жүйесін құру мақсатында, атқарушы органдардың еңбекақысының әдісі C-suite қызметкерлерінің жалақысының басым бөлігін акциялар арқылы төлеуге қарай өзгертілді. Бұл шешімнің себебі директорлардың мүдделерін акционерлердің мүдделерімен үйлестіру болды. Осы шешімнің нәтижесінде атқарушы органдардың еңбекақысы 1970 жылдар басындағы деңгейден төрт есеге артты. Бұл өзгеріс C-suite менеджерлерінің мотивациясын акция бағасын арттыруға, барлық басқа мақсаттардан жоғары қоюға ықпал етті, соның салдарынан ұзақ мерзімді өсім сияқты мақсаттар мен қызметкерлер және клиенттер сияқты мүдделі тараптар назардан тыс қалды.

Қысқа мерзімді стратегия

Акционерлік құндылық теориясының қысқа мерзімді болуы сыншылардың ең көп назар аударатын ерекшеліктерінің бірі. Олардың пікірінше, осы қысқа мерзімге бейімділік ұзақ мерзімді, тиімді стратегияларды естен шығаруға алып келеді. Осылайша, акционерлік құндылық күтілгендей жалпы капитал өсімінің деңгейіне жете алмайды. Акционерлік құндылықтың өзіндік ерекшелігі – акция бағасына баса назар аудару корпорацияларды бағалау үшін маңызды болатын уақытқа дейін акция бағасын көтеруге ынталандырады. Мұндай ынталандырудың бір мысалы – атқарушы директорлар мен менеджерлердің еңбекақысының акция құнымен байланыстырылуы, яғни бонустар мен акция опциялары арқылы. Өсімнің төмендеуінен өзге, сыншылар өнімділіктің де төмендеуіне назар салады. Акционерлік құндылық корпорацияның барлық миссиясы акционерлер үшін байлық құруға бағытталғандықтан, қызметкерлердің моральдық жағдайына теріс әсер етуі мүмкін. Мотивацияның төмендеуіне байланысты корпорациялар басқаруды күшейтуге және бақылауға бағытталған стратегияларды жиі қолдануға мәжбүр болады, мысалы, бәсекелестікке тыйым салатын келісімдердің кеңінен таралуы соның бір көрінісі. Осындай күш-жігерге қарамастан (немесе тіпті соның салдарынан) қызметкерлердің нашар моральдық жағдайы бизнеске кері әсер етеді. Мотивациясы төмен қызметкерлердің белсенділігі азаяды, өнімділігі төмендейді және жаңалықтар ойлап табуға құлшынысы жоғары болмайды. Бұл тұжырымның әлеуметтік пайдасы зор болғанымен, оны іс жүзінде іске асыру қиын, себебі қоғамға пайдалылығы мен қызметкерлердің қанағаттануын бағалайтын теңдестірілген өлшемдерді анықтау қиын. Мысалы, акционерлер 100 миллион долларлық табыстан бас тартса, қоғамға қаншалықты қосымша "пайда" әкелуді күтуі керек? Осы сынға жауап ретінде мүдделі тараптардың құндылық тұжырымдамасын қолдайтындар қызметкерлердің қанағаттануы мен қоғамға пайдалылығы ақыр соңында акционерлік құндылыққа айналатынын айтады. Тағы бір туындайтын мәселе – мүдделі тараптарға құнды әділ бөлудің жолдарын анықтаудың қиындығы. "Кімге не және қанша тиіс?" деген сұраққа жауап беру өте қиын.

Әлеуметтік кәсіпорын

Компания акционерлерді толығымен назарына алмауға құқылы. Әлеуметтік кәсіпорын өзінің мақсаттарын иелерінің пайдасынан өзге де мақсаттарға жұмсайды; тіпті, әлеуметтік кәсіпорынның құқықтық нысаны акционерлерге дивиденд төлеуге рұқсат етілмейді. Әлеуметтік кәсіпорындарға қаржылық тұрақтылық пен ұзақ мерзімді пайдалылыққа маңызды инвестициялар қажет, сонымен бірге олар өте төмен тәуекелге барады. Әлеуметтік кәсіпорындар Ұлыбританияда қоғамдық мүдде компаниялары немесе кепілдікпен шектелген компаниялар түрінде кездеседі. АҚШ-та Калифорния штаттары компанияларға икемді мақсатты корпорациялар ретінде тіркелуге мүмкіндік береді.