Франциядағы еврейлер тарихы

Франциядағы еврейлер тарихы: Орта ғасырлардан бастау, қуғын-сүргін, революция кезеңіндегі эмансипация, Дрейфус ісі, Холокост. Француз мәдениетіне сіңісу.

43 мин оқу

100%

Дереккөз: History of the Jews in France — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Франциядағы яһудилердің тарихы кем дегенде ерте орта ғасырлардан бастап Франциядағы яһудилер мен яһуди қауымдастықтарын қамтиды. Франция орта ғасырларда яһуди білімінің орталығы болған, бірақ уақыт өте келе қуғын-сүргін күшейіп, бірнеше рет жер аударылған және қайта оралған. 18 ғасырдың соңындағы Франция революциясы кезінде Франция яһуди халқына эмансипация берген алғашқы еуропалық ел болды. Антисемитизм циклмен қайталанып, 1890 жылдары Дрейфус ісінде және 1940 жылдары нацистік оккупация мен Виши режимі кезінде өршіген. 1919 жылға дейін француз яһудилерінің көпшілігі Парижде тұрды, олардың көпшілігі француз мәдениетіне толық сіңгендерін мақтан тұтты және жоғары сапалы топты құрады. Алзас-Лотарингияда дәстүрлі яһуди діні қалыптасқан, ол 1871 жылы Германияға өткен, ал Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1918 жылы Францияға қайтарылған. Сонымен қатар, 20 ғасырдың басында Ресейден және Шығыс және Орталық Еуропадан көптеген яһуди босқындары мен иммигранттары келді, бұл 1920-1930 жылдары француз яһудилігінің сипатын өзгертті. Бұл жаңа келгендер француз мәдениетіне сіңуге онша қызығушылық танытпады. Олардың кейбіреулері сионизм, Халық майданы және коммунизм сияқты жаңа идеяларды қолдады, соңғы екеуі француз саяси солшылында танымал болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Виши үкіметі нацистік басқыншылармен бірлесіп, көптеген француз яһудилерін және шетелдік яһуди босқындарын концлагерьлерге депортациялады. 21 ғасырда Франция Еуропадағы ең ірі яһуди халқына және әлемдегі үшінші ірі яһуди халқына (Израиль мен АҚШ-тан кейін) ие. Франциядағы яһуди қауымының саны 480 000–550 000 адамды құрайды деп есептеледі, бұл қолданылатын анықтамаға байланысты. Француз яһуди қауымдастықтары барлық еуропалық қалалардың ішінде ең ірі яһуди халқына ие Париждің, 70 000 халқы бар Марсельдің, Лионның, Ниццаның, Страсбург пен Тулузаның метрополиялық аймақтарында шоғырланған. 21 ғасырдағы француз яһудилерінің көпшілігі – Сефард және Мизрахи Солтүстік Африка яһудилері, олардың көпшілігі (немесе олардың ата-аналары) 1950 және 1960 жылдары сол елдер тәуелсіздік алғаннан кейін Солтүстік Африканың бұрынғы француз колонияларынан көшіп келген. Олардың діни көзқарастары әртүрлі, ультра-ортодоксал Хареди қауымдастықтарынан бастап, мүлдем зайырлы және көбінесе яһуди қауымынан тыс жерде неке қиятын яһудилердің үлкен тобына дейін жетеді. Израильде шамамен 200 000 француз яһудисі тұрады. 2010 жылдан бері Франциядағы антисемитизмнің күшеюіне байланысты олардың саны артып келеді.

none

The history of the Jews in France deals with Jews and Jewish communities in France since at least the Early Middle Ages. France was a centre of Jewish learning in the Middle Ages, but persecution increased over time, including multiple expulsions and returns. During the French Revolution in the late 18th century, on the other hand, France was the first European country to emancipate its Jewish population. Antisemitism still occurred in cycles and reached a high in the 1890s, as shown during the Dreyfus affair, and in the 1940s, under Nazi occupation and the Vichy regime. Before 1919, most French Jews lived in Paris, with many being very proud to be fully assimilated into French culture, and they comprised an upscale subgroup. A more traditional Judaism was based in Alsace Lorraine, which was taken by Germany in 1871 and recovered by France in 1918 following World War I. In addition, numerous Jewish refugees and immigrants came from Russia and eastern and central Europe in the early 20th century, changing the character of French Judaism in the 1920s and 1930s. These new arrivals were much less interested in assimilation into French culture. Some supported such new causes as Zionism, the Popular Front and communism, the latter two being popular among the French political left. During World War II, the Vichy government collaborated with Nazi occupiers to deport a large number of both French Jews and foreign Jewish refugees to concentration camps. In the 21st century, France has the largest Jewish population in Europe and the third largest Jewish population in the world (after Israel and the United States). The Jewish community in France is estimated to number 480,000–550,000, depending in part on the definition being used. French Jewish communities are concentrated in the metropolitan areas of Paris, which has the largest Jewish population among all European cities (277,000), Marseille, with a population of 70,000, Lyon, Nice, Strasbourg and Toulouse. The majority of French Jews in the 21st century are Sephardi and Mizrahi North African Jews, many of whom (or their parents) emigrated from former French colonies of North Africa after those countries gained independence in the 1950s and 1960s. They span a range of religious affiliations, from the ultra Orthodox Haredi communities to the large segment of Jews who are entirely secular and who often marry outside the Jewish community. Approximately 200,000 French Jews live in Israel. Since 2010 or so, more have been making aliyah in response to rising antisemitism in France.

Рим және Меровинг кезеңдері

"Еврей энциклопедиясының" 1906 жылғы мәліметінше, "Еуропадағы яһудилердің алғашқы қоныстары бұйығы. Б.з.д. 163 жылдан бастап Римде яһудилер болғанына куәліктер бар [ ]. 6 жылы Венада және Галлия-Кельт қалаларында, ал 39 жылы Лугдунумда (яғни Лионда) яһудилер тұрған". Бұл мәліметтер "Франция яһудилеріне қатысты жазу" немесе "христиандық жазу" түрінде келтірілген. Олар, христиан дінінің үстемдікке ие болуына дейін римдік заңмен реттелген, және Каракалланың заңдарымен өз азаматтарымен тең құқықтарға ие болған. Галлияда христиан діні орнағаннан кейін де олардың азаматтармен қарым-қатынасы көбінесе жақсы болды. Христиан дін қызметкерлері кейбір яһуди мерекелеріне қатысқан, яһудилер мен христиандар арасында некелер жасалған, және яһудилер өз дінін қабылдауға шақырып отырған. Христиандардың яһуди дінінің салтын қабылдауынан алаңдаған Орлеанның үшінші соборы (539 жылы) сенушілерді яһудилердің "әдет-ғұрыптарынан" сақтандырып, жексенбі күні саяхаттаудан және сол күні өздерін немесе үйлерін безендіруден тыйым салған. 6-шы ғасырда Парижде яһуди қауымы гүлденген.

Каролингтер дәуірі

Шарль Ұлы тұсында Франциядағы яһудилердің болуы құжатталған, олардың мәртебесі заңмен реттелген. Арабтардың Жерорта теңізінде пайда болуымен Шығыспен байланыстар күрт азайды. Каролингтер кезінде алтын, жібек, қара бұрыш немесе папирус сияқты шығыс тауарларының саудасы мен импорты дерлік тоқтады. Раданит яһуди саудагерлері Батыс пен Шығыс арасындағы сауданы сақтап қалған жалғыз топ болды. Шарль Ұлы яһудилердің мемлекетке берген антының нысанын бекітті. Ол яһудилерге христиандармен соттасуға рұқсат берді. Олар христиандарды сенбі күні жұмыс істеуге мәжбүрлеуге құқылы емес еді. Яһудилерге валюта, шарап немесе астықпен сауда жасауға тыйым салынды. Заң бойынша яһудилер императордың қарауында болды және оларды тек император ғана соттауға құқылы болды. Бірақ Шарль Ұлының тұсында өткен көптеген провинциялық кеңестер яһуди қауымдастықтарымен айналыспады. Людовик І Пәле (814–840 жылдары билеген), әкесі Шарль Ұлының қағидаттарына адал болды, саудагерлер ретінде құрметтеген яһудилерге қатаң қорғау берді. Әкесі сияқты Людовик те "яһуди мәселесін" яһудилердің біртіндеп дінге өтуімен шешуге болады деп сенді; ортағасырлық ғалым Ж.М. Уоллес Хадриллдің айтуынша, кейбір адамдар бұл төзімділік империяның христиандық біртігіне қауіп төндіреді деп санады, бұл императордың есебінен епископтардың беделін күшейтті. Лиондық әулие Агобард (779–841) Франциядағы яһудилермен көптеген келіспеушіліктерге тап болды. Ол олардың қаншалықты бай және ықпалды болғанын жазды. Джереми Коэн сияқты ғалымдар, 830-жылдардың басында Людовик І Пәлені тақтан құлатуға бағытталған зорлық-зомбылық төңкерістерге қатысуына Киелі Агобардтың яһуди билігіне сенімі себеп болғанын айтады. Лотар мен Агобардтың Папа Григорий IV-ке жасаған тілегі император Людовиктің құлатылуына Папаның қолдауын алуға мүмкіндік берді. 834 жылы Людовик І Пәле билікке оралғаннан кейін, ол Римді дүр сілкіндірген Киелі Агобардты лауазымынан шеттетуге мәжбүр болды. Бұл кезеңде Людовиктің екінші әйелі Юдиттің яһуди дініне кіргені туралы негізсіз әңгімелер тарады, себебі ол олардың бірінші баласы үшін ординацияны қабылдаудан бас тартты. Яһудилер экспорттық саудамен айналысты, әсіресе Шарль Ұлы тұсында Палестинаға сапар шекті. Нормандар Нарбонн Галлиясының жағалауына түскенде, оларды яһуди саудагерлері деп қателестірді. Бір деректе яһуди саудагерлері епископтар мен аббаттардан қалағандарын сатып алумен мақтанатыны айтылады. 797 жылы Шарль Ұлы екі елшісімен бірге бесінші Аббасид халифасы Харун әл-Рашидке яһуди Ысақты жіберді, ол осы саудагерлердің бірі болған болуы мүмкін. Ол Бағдад халифінен Нарбоннада қоныстанған яһудилерді оқыту үшін раввин сұраған (Бабылдағы яһудилер тарихы).

The presence of Jews in France under Charlemagne is documented, with their position being regulated by law. Exchanges with the Orient strongly declined with the presence of Arabs in the Mediterranean sea. Trading and importing of oriental products such as gold, silk, black pepper or papyrus almost disappeared under the Carolingians. The Radhanite Jewish traders were nearly the only group to maintain trade between the Occident and the Orient. Charlemagne fixed a formula for the Jewish oath to the state. He allowed Jews to enter into lawsuits with Christians. They were not allowed to require Christians to work on Sundays. Jews were not allowed to trade in currency, wine, or grain. Legally, Jews belonged to the emperor and could be tried only by him. But the numerous provincial councils which met during Charlemagne's reign were not concerned with the Jewish communities. Louis the Pious (ruled 814–840), faithful to the principles of his father Charlemagne, granted strict protection to Jews, whom he respected as merchants. Like his father, Louis believed that 'the Jewish question' could be solved with the gradual conversion of Jews; according to medievalist scholar J. M. Wallace Hadrill, some people believed this tolerance threatened the Christian unity of the Empire, which led to the strengthening of the Bishops at the expense of the Emperor. Saint Agobard of Lyon (779–841) had many run ins with the Jews of France. He wrote about how rich and powerful they were becoming. Scholars such as Jeremy Cohen suggest that Saint Agobard's belief in Jewish power contributed to his involvement in violent revolutions attempting to dethrone Louis the Pious in the early 830s. Lothar and Agobard's entreaties to Pope Gregory IV gained them papal support for the overthrow of Emperor Louis. Upon Louis the Pious' return to power in 834, he deposed Saint Agobard from his see, to the consternation of Rome. There were unsubstantiated rumors in this period that Louis' second wife Judith was a converted Jew, as she would not accept the ordinatio for their first child. Jews were engaged in export trade, particularly traveling to Palestine under Charlemagne. When the Normans disembarked on the coast of Narbonnese Gaul, they were taken for Jewish merchants. One authority said the Jewish traders boasted about buying whatever they pleased from bishops and abbots. Isaac the Jew, who was sent by Charlemagne in 797 with two ambassadors to Harun al Rashid, the fifth Abbasid Caliph, was probably one of these merchants. He was said to have asked the Baghdad caliph for a rabbi to instruct the Jews whom he had allowed to settle at Narbonne (see History of the Jews in Babylonia).

Қудалаулар (9871137)

1007 немесе 1009 жылдары Францияда яһудилерге қарсы қудалау кеңінен тарады. Бұл қудалауды Франция королі Роберт II (972-1031), «Тақуа» аталған (987-1031) бастады. Оқиға еврей тіліндегі бір кітапшада сипатталған, оның ішінде білімді Рабби Сеніор қаза тапқан. Роберт діни төзімсіздігімен және еретиктерге деген жек көруімен белгілі болды; еретиктерді өртеу салтын Рим империясынан қайта енгізген де Роберт еді. Нормандия герцогы Ричард II билігінде Руан яһудилері қатты қудалауға ұшырады, сондықтан көптеген әйелдер бұқаралық ашу-ызадан қашу үшін өзенге секіріп, суға батып кетті. Қаланың көрнекті тұлғасы, Талмуд ғалымы Яков б. Йекутиель, 1007 жылы Лотарингиядағы қудалауды тоқтату үшін Папа Иоанн XVIII-ге шара қолдануға тырысты. Яков Римге сапар шекті, бірақ герцог Ричард оны әйелі мен төрт ұлымен бірге тұтқынға алды және тек керемет жолмен өлімнен құтылды. Ол үлкен ұлы Яһуданы Ричардтың кепілі ретінде қалдырып, әйелі мен үш ұлымен Римге кетті. Ол Папаға жеті алтын марка мен екі жүз фунт пара берді, содан кейін Папа корольге арнайы елші жіберіп, қудалауды тоқтатуды бұйырды. Егер 1030 жылы жазған Шабанндық Адемардың сөзіне сенсек (оның жалғандықты жазумен беделі бар еді), 1010 жылы батыс яһудилері шығыстағы дінбауырларына сарацендерге қарсы әскери науқан туралы ескерту хаты жібергеннен кейін яһудилерге қарсы сезімдер пайда болды. Адемардың айтуынша, Папа Сергий IV шақырган христиандар 1009 жылы Иерусалимдегі Киелі қабір шіркеуін мұсылмандардың қиратуынан қатты қорқып, үрейленді. Қираудан кейін хат туралы хабарға еуропалықтардың реакциясы шок пен қайғыға толы болды. Клюнийлік монах Родульф Глабер қирауға яһудилерді кінәлады. Сол жылы Лимож епископы Альдуин (990-1012 жылдары епископ болған) өзінің епархиясындағы яһудилерге дінге өтуді немесе жер аударылуды таңдауды ұсынды. Бір ай бойы теологтар яһудилермен пікірсайыс жүргізді, бірақ көп нәтижеге қол жеткізе алмады, себебі тек үш немесе төрт яһуди ғана дінінен бас тартты; ал қалғандары өздерін өлтірді, қалғандары Лимождан қашып кетті немесе қуылды. Францияның басқа қалаларында да осындай қудалаулар орын алды. Оның 1030 жылғы түсіндірмесіне сәйкес, Орлеан яһудилері бір тілеуші арқылы Шығысқа хат жіберді, ол Киелі қабір шіркеуін қирату туралы бұйрыққа себеп болды. Глабер қылмыстың ашылуынан кейін яһудилерді барлық жерде қуғынға салу туралы жарлық шығарылғанын айтады. Кейбіреулері қалалардан қуылды, ал кейбіреулері өлтірілді, ал кейбіреулері өз-өздерін өлтірді; «Рим әлемінде» тек азайып қалды. Граф Поль Риант (1836-1888) яһудилер мен мохаммедандар арасындағы қарым-қатынас туралы бұл оқиғаның сол кездегі жылнамаларда көп кездесетін халық аңыздарының бірі ғана екенін айтады. 1065 жылы тағы да зорлық-зомбылық орын алды. Осы күні Папа Александр II Нарбонн виконты Беранжеге және қаланың епископы Гифредке өз аудандарындағы яһудилердің қырғынға ұшырауына жол бермегендері үшін алғыс айтты және Құдай қан төгуді мақұлдамайтынын еске салды. 1065 жылы Александр Беневентоның Ландульф VI-ға «яһудилерді күшпен дінге көшіруге болмайтынын» ескертті. Сол жылы Александр Испаниядағы маврларға қарсы крест жорығын жариялады.

There were widespread persecutions of Jews in France beginning in 1007 or 1009. These persecutions, instigated by Robert II (972–1031), King of France (987–1031), called "the Pious", are described in a Hebrew pamphlet, Among the dead was the learned Rabbi Senior. Robert the Pious is well known for his lack of religious tolerance and for the hatred which he bore toward heretics; it was Robert who reinstated the Roman imperial custom of burning heretics at the stake. In Normandy under Richard II, Duke of Normandy, Rouen Jewry suffered from persecutions that were so terrible that many women, in order to escape the fury of the mob, jumped into the river and drowned. A notable of the town, Jacob b. Jekuthiel, a Talmudic scholar, sought to intercede with Pope John XVIII to stop the persecution in Lorraine (1007). Jacob undertook the journey to Rome, but was imprisoned with his wife and four sons by Duke Richard, and escaped death only by allegedly miraculous means. He left his eldest son, Judah, as a hostage with Richard while he and his wife and three remaining sons went to Rome. He bribed the pope with seven gold marks and two hundred pounds, who thereupon sent a special envoy to King Robert ordering him to stop the persecutions. If Adhémar of Chabannes, who wrote in 1030, is to be believed (he had a reputation as a fabricator), the anti Jewish feelings arose in 1010 after Western Jews addressed a letter to their Eastern coreligionists warning them of a military movement against the Saracens. According to Adémar, Christians urged by Pope Sergius IV were shocked by the destruction of the Church of the Holy Sepulcher in Jerusalem by the Muslims in 1009. After the destruction, European reaction to the rumor of the letter was of shock and dismay, Cluniac monk Rodulfus Glaber blamed the Jews for the destruction. In that year Alduin, Bishop of Limoges (bishop 990–1012), offered the Jews of his diocese the choice between baptism and exile. For a month theologians held disputations with the Jews, but without much success, for only three or four of Jews abjured their faith; others killed themselves; and the rest either fled or were expelled from Limoges. Similar expulsions took place in other French towns. According to his 1030 explanation, Jews of Orléans had sent to the East through a beggar a letter that provoked the order for the destruction of the Church of the Holy Sepulcher. Glaber adds that, on the discovery of the crime, the expulsion of the Jews was everywhere decreed. Some were driven out of the cities, others were put to death, while some killed themselves; only a few remained in the "Roman world". Count Paul Riant (1836–1888) says that this whole story of the relations between the Jews and the Mohammedans is only one of those popular legends with which the chronicles of the time abound. Another violent commotion arose at about 1065. At this date Pope Alexander II wrote to Béranger, Viscount of Narbonne and to Guifred, bishop of the city, praising them for having prevented the massacre of the Jews in their district, and reminding them that God does not approve of the shedding of blood. In 1065 also, Alexander admonished Landulf VI of Benevento "that the conversion of Jews is not to be obtained by force." Also in the same year, Alexander called for a crusade against the Moors in Spain.

Француз-иудей әдебиеті

Бірінші крест жорығына дейін жалғасқан осы кезеңде яһуди мәдениеті Францияның оңтүстігі мен солтүстігінде гүлденді. Алғашқы қызығушылық поэзияға еді, оның кейбір түрлері қатаң түрде діни болса, көбінесе ешқандай мақсатсыз, жай ғана оқу-жаттығулар болып, көңіл көтеруге және білім беруге бағытталған. Содан кейін, Киелі кітаптарды түсіндіру, мәтіннің қарапайым жорымы пайда болды, ол ешқандай батылдық пен тереңдікке ие емес, дәстүрлі түсіндіруге толық сенім білдіріп, фантастикалық сипатына қарамастан, Мидраштарға негізделген. Соңында, және ең бастысы, олардың назары Талмуд пен оның түсіндірмелеріне аударылды. Бұл еңбектің мәтіні, Геонимнің жазбаларымен бірге, әсіресе олардың үкімдері, алдымен қайта қаралып, көшірілді; содан кейін бұл жазбалар құқықтық жинақ ретінде қарастырылып, оларға діни пікір-таластардағы жаттығу ретінде де, практикалық тұрғыдан да түсініктеме беріліп, зерттелді. Яһуди авторларының көпшілігі діни мәселелерге ден қойса да, олар өздерінің қауымдастықтарындағы папаның ықпалы сияқты басқа да тақырыптарды талқылады.

Раши

11 ғасырдың екінші жартысында, сондай-ақ Францияның бүкіл раввиндік тарихында үстемдік құрған ұлы еврей ғалымы – Троялық Раши (рабби Шломо Ицхаки) (1040–1105) болды. Ол солтүстік француз иудаизмінің генийін бейнеледі: дәстүрге адалдығы; тыныш сенімі; құлшынысы, ынтасымен ерекшеленген, бірақ мистикадан алыс. Оның еңбектері айқындығымен, тікелейлігімен және қарапайым, қысқа, әсерсіз стильмен жазылуымен ерекшеленеді, бұл стилі тақырыбына сай келеді. Оның Талмудқа жазған түсіндірмесі – зор еңбектің нәтижесі болды және оның барлық алдыңғыларының ұқсас еңбектерін басып озды. Анықтығы мен дұрыстығы арқасында бұл үлкен жинақты зерттеуді жеңілдетті және көп ұзамай оның маңызды қосымшасына айналды. Талмудтың барлық басылымдарында осы түсіндірме Талмудтың өзінде жарияланды. Оның Киелі кітапқа (әсіресе, Тораға) жазған түсіндірмелері – Мидраш жинағының бір түрі, білім беруге қызмет етті, сонымен қатар Киелі кітаптың анық және нағыз мағынасын іздеуге ынталандырды. Ол өзінің туған жері Трояда мектеп ашты, ал бұрын Вормс және Майнц мектептерінің ілімімен танысқаннан кейін, ол бірден атаққа ие болды. Оның төңірегіне немерелері – Шимха б. Самуил, Р. Самуил б. Меир (Рашбам) және Шемая жиналды. Сондай-ақ, Шемария, Йехуда б. Натан және Исаак Леви б. Ашер де оның еңбегін жалғастырды. Осы мектептің Талмудқа қатысты түсіндірмелері мен интерпретациялары – Ашкеназ дәстүрінің негізі және бастауы болып табылады. Көп жағдайда бұл интерпретациялар сефардтықтардан едәуір өзгеше, бұл ашкеназилер мен сефардтардың заңның практикалық қолданылуын қалай түсінетініндегі айырмашылықтарға әкеледі. Ол Киелі кітапқа қатысты түсіндірмелерінде замандастарының еңбектерін пайдаланды. Олардың арасында Францияда экзегетикалық зерттеулердің негізін қалаушы болған Нарбонн мектебінің басшысы Мұса ха-Даршан және Менахем б. Хелбо есімдерін атау керек. Осылайша, 11 ғасыр – әдебиет саласында жемісті еңбектердің кезеңі болды. Осыдан бастап француз иудаизмі иудаизмнің маңызды орталықтарының біріне айналды. Мысалы, крестшілер Руандағы еврейлерді шіркеуге қамап, жасы мен жынысына қарамастан өлтірген, тек христиан дінін қабылдағандарды ғана аман қалдырған. Еврей деректеріне сәйкес, Франциядағы еврейлер қатты қорқып, Рейн өңіріндегі туыстарына хат жазып, қорқыныштарын жеткізіп, ораза ұстап, дұға етуді өтінді. Мұсылмандар мен христиандар сияқты еврейлер де крест жорықтарына белсенді қатыспады. Керісінше, еврейлер өмірі үшін қорқып, Батыс Еуропада еврейге қарсы сезімдер мен қуғын-сүргіндер күшейді. 1256 жылы Францияның Бретань, Анжу және Пуату қалаларында шамамен 3000 еврей өлтірілді. Рим папасының зорлық-зомбылықты қолдауы Францияда еврейлерді қудалауға әкелді. Көптеген еврейлер елдің оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан Нарбонна қаласына қашып кетті, ол ұзақ жылдар бойы қауіпсіздік пен еврей өмірінің орталығы болған. Оңтүстік жағалауы елдің солтүстік бөлігіне қарағанда еврей өміріне көбірек төзімділік танытты.

The great Jewish figure who dominated the second half of the 11th century, as well as the whole rabbinical history of France, was Rashi (Rabbi Shlomo Yitzchaki) of Troyes (1040–1105). He personified the genius of northern French Judaism: its devoted attachment to tradition; its untroubled faith; its piety, ardent but free from mysticism. His works are distinguished by their clarity, directness, and are written in a simple, concise, unaffected style, suited to his subject. His commentary on the Talmud, which was the product of colossal labor, and which eclipsed the similar works of all his predecessors, by its clarity and soundness made the study of that vast compilation easy, and soon became its indispensable complement. Every edition of the Talmud that was ever published has this commentary printed on the same page of the Talmud itself. His commentary on the Bible (particularly on the Pentateuch), a sort of repertory of the Midrash, served for edification, but also advanced the taste for seeking the plain and true meaning of the bible. The school which he founded at Troyes, his birthplace, after having followed the teachings of those of Worms and Mainz, immediately became famous. Around his chair were gathered Simḥah b. Samuel, R. Shamuel b. Meïr (Rashbam), and Shemaya, his grandsons; likewise Shemaria, Judah b. Nathan, and Isaac Levi b. Asher, all of whom continued his work. The school's Talmudic commentaries and interpretations are the basis and starting point for the Ashkenazic tradition of how to interpret and understand the Talmud's explanation of Biblical laws. In many cases, these interpretations differ substantially from those of the Sephardim, which results in differences between how Ashkenazim and Sephardim hold what constitutes the practical application of the law. In his Biblical commentaries, he availed himself of the works of his contemporaries. Among them must be cited Moses ha Darshan, chief of the school of Narbonne, who was perhaps the founder of exegetical studies in France, and Menachem b. Ḥelbo. Thus the 11th century was a period of fruitful activity in literature. Thenceforth French Judaism became one of the poles within Judaism. when the crusaders are stated, for example, to have shut up the Jews of Rouen in a church and to have murdered them without distinction of age or sex, sparing only those who accepted baptism. According to a Hebrew document, the Jews throughout France were at that time in great fear and wrote to their brothers in the Rhine countries making known to them their terror and asking them to fast and pray. Jews did not have an active role in the Crusades, like Muslims and Christians did. Instead, Jews feared for their lives, as expulsions and anti Jewish sentiment was on the rise in Western Europe. In 1256, around 3000 Jews were murdered in the French cities of Bretagne, Anjou, and Poitou. The violence and hatred spread by the pope encouraging violence led to the persecution of Jews in France. Many Jews fled to Narbonne, a city on the southwest coast of the country, which had long been a safe haven and center for Jewish life. The southern coast was more tolerant of Jewish life than the northern half of the country.

Франциядан қуу, 1182

Бірінші крест жорығы шамамен бір ғасыр бойы яһудилерге қарсы айыптауларға (қанға қастыққа) әкелді, олардың көптегені Францияда өртеліп немесе шабуылға ұшырады. 1181 жылдың 14 наурызында Филипп II Августтың тәж киюінен кейін король яһудилерді сенбі күні барлық синагогтарында тұтқындап, олардың ақшасын және мүлкін тартып алуға бұйрық берді. 1182 жылдың сәуір айында ол қуғын-сүргін туралы жарлық шығарды, бірақ яһудилердің айтуынша, оларға жеке мүліктерін сату үшін үш ай мерзім берілді. Дегенмен, үйлер, жерлер, жүзімдіктер, астық қоймалары және шарап қысу орындары сияқты жылжымайтын мүліктері тәркіленді. Яһудилер ақсүйектерді өз жақтарына көндіруге тырысты, бірақ нәтиже болмады. Шілде айында олар Франция корольдік домендерін (бірақ бүкіл корольдік емес) тастауға мәжбүр болды; олардың синагогтары шіркеулерге айналдырылды. Бұл қадамдардың бәрі корольдік қазынаны толтыру үшін жасалған шаралар еді. Король тәркілеген заттар дереу ақшаға айналдырылды. Яһудилер үшін апатты аяқталған ғасыр ішінде олардың жағдайы толығымен нашар болған жоқ, әсіресе Германиядағы туыстарымен салыстырғанда. Осының себебінде олардың арасындағы ерекше зияткерлік белсенділік, оның басқа елдердің яһудилеріне әсері және сол кезде жарық көрген көптеген еңбектерді түсіндіруге болады. Рашидің оқуға ынтасы оның қайтысымен тоқтаған жоқ; оның ізбасарлары – ең алдымен, оның отбасы мүшелері – оның жұмысын жалғастырды. Зерттеулер бұрынғы ғасырдағыдай шекте жүрді және негізінен Талмуд, раввиндік құқық және Киелі кітаптарды түсіндірумен айналысты. 1198 жылдан кейін Францияда «ұстау шарты» жасау кеңінен тарады. Иелері (капцио, сөзбе-сөз «қолға түсіру») өз иеліктерінде (доминиум) тұратын яһудилерге ауыр салық салуды көздесе, олар көршілерімен келісімдерге қол қойды, олар бұрынғы иелердің яһудилеріне өз домендеріне кіруге рұқсат бермей, оларды иеге салық салу үшін «ұстап» алды. Бұл практика яһудилердің капциодан қашуына жауап ретінде пайда болды, олар жаңа иелеріне сыйлықтар (пара) арқылы қоныстану құқығын сатып алатын. 1210 жылдың мамырында корольдік билік көршілерімен бірқатар келісімдер жасады және үлкен салықпен еврейлерді сәтті «қолға түсірді». Алайда, 1223 жылдан бастап Шампань графы-палатин мұндай келісімдерге қол қоюдан бас тартты және сол жылы корольдің барондарға ұстамау саясатын қабылдау құқығын растаудан бас тартты. Мұндай келісімдер Людовик IX-тың Мелун жарлығынан кейін (1230) ескірді, ол кезде еврейлердің иеліктер арасында көшіп-қонуы заңсыз болды. Бұл жарлық – Францияда Каролингтер дәуірінен бері шығарылған алғашқы қоғамдық заң – сондай-ақ, ұстамауға рұқсат бермеуді бас тартуды мемлекетке опасыздық деп жариялады.

The First Crusade led to nearly a century of accusations (blood libel) against the Jews, many of whom were burned or attacked in France. Immediately after the coronation of Philip Augustus on 14 March 1181, the King ordered the Jews arrested on a Saturday, in all their synagogues, and despoiled of their money and their investments. In the following April 1182, he published an edict of expulsion, but according to the Jews a delay of three months for the sale of their personal property. Immovable property, however, such as houses, fields, vines, barns, and wine presses, he confiscated. The Jews attempted to win over the nobles to their side but in vain. In July they were compelled to leave the royal domains of France (and not the whole kingdom); their synagogues were converted into churches. These successive measures were simply expedients to fill the royal coffers. The goods confiscated by the king were at once converted into cash. During the century which terminated so disastrously for the Jews, their condition was not altogether bad, especially if compared with that of their brethren in Germany. Thus may be explained the remarkable intellectual activity which existed among them, the attraction that it exercised over the Jews of other countries, and the numerous works produced in those days. The impulse given by Rashi to study did not cease with his death; his successors—the members of his family first among them—continued his work. Research moved within the same limits as in the preceding century, and dealt mainly with the Talmud, rabbinical jurisprudence, and Biblical exegesis. The practice of "retention treaties" spread throughout France after 1198. Lords intending to impose a heavy tax (captio, literally "capture") on Jews living in their lordship (dominium) signed treaties with their neighbours, whereby the latter refused to permit the former's Jews entry into his domains, thus "retaining" them for the lord to tax. This practice arose in response to the common flight of Jews in the face of a captio to a different dominium, where they purchased the right to settle unmolested by gifts (bribes) to their new lord. In May 1210 the crown negotiated a series of treaties with the neighbours of the royal demesne and successfully "captured" its Jews with a large tax levy. From 1223 on, however, the Count Palatine of Champagne refused to sign any such treaties, and in that year, he even refused to affirm the crown's asserted right to force non retention policies on its barons. Such treaties became obsolete after Louis IX's ordinance of Melun (1230), when it became illegal for a Jew to migrate between lordships. This ordinance—the first piece of public legislation in France since Carolingian times—also declared it treason to refuse non retention.

Людовик VIII тұсында

Франция королі Людовик VIII (1223–26), өзінің 1223 жылғы «Еврейлер туралы ережесінде» әкесі Филипп II Августтан гөрі шіркеудің ұстанымдарына көбірек бейімделгенімен, қазынасының мүддесін қалай қорғауды да білді. 1223 жылдың 8 қарашасынан бастап еврейлердің қарыздарына алынатын пайыздардың күшін жойғанын жарияласа да, ол сол уақытта капиталды үш жыл ішінде еврейлерге қайтаруды және еврейлерге тиесілі қарыздарды тізімге енгізіп, олардың феодалдарының бақылауына беруді бұйырды. Феодалдар кейін еврейлер үшін қарыздарды жинап, одан үлестеме алған болса керек. Людовик сондай-ақ еврейлердің келісімдерін растайтын арнайы мөрді жойып, оның орнына жалпы мөрді пайдалануды бұйырды. Жиырма алты барон Людовик VIII-нің жаңа шараларын қабылдады, бірақ қуатты Шампан графы Теобальд IV (1201–53) қабылдамады, себебі ол еврейлермен салық арқылы қосымша кіріс алу үшін олардың қауіпсіздігіне кепілдік берген келісімге келген еді. Шампанның Троя қаласында Раши бір ғасыр бұрын өмір сүрген, және Шампаньта еврей халқының өркендеуі жалғасты. Теобальд IV Капетиялықтардың үстемдігіне қарсы күшті күшке айналды, оның қарсылығы Людовик VIII билігі тұсында айқын көрінді. Мысалы, Авиньонды қоршау кезінде ол тек 40 күндік міндетті қызметтен өтті де, сатқындық айыптарымен үйіне қайтып кетті.

Людовик IX тұсында

Барлық осы шектеулерге қарамастан, егер ақша қарыз беруді тоқтатпаса, Франция королі Людовик IX (1226–70) (Сен-Луи деп те аталады), өзінің шын ниетімен және католик шіркеуіне бағынуымен, пайызбен қарызды толығымен айыптады. Ол Филипп II Августқа қарағанда қаржылық мәселелерге аз мән берді. Бұрынғы келісімдерге қарамастан, 1230 жылдың желтоқсанында Мелунда өткен мәжілісте ол бірнеше феодалдарды еврейлерге қарыз беруге рұқсат етпеу туралы келісімге қол қоюға мәжбүр етті. Франция Корольдігінде ешкім басқа біреуге тиесілі еврейді ұстауға құқылы болмады, және әрбір феодал өзіне тиесілі еврейді, оны өз құлындай (tanquam proprium servum) кез келген жерде тапса да, оны қайтарып ала алатын болды, тіпті еврей басқа жерге қоныстанғанына көп уақыт өткен жағдайда да. Сонымен қатар, 1223 жылғы жарлық қайтадан жарияланды, бұл оның орындалмағанын көрсетеді. Патша да, феодалдар да еврейлерден қарыз алуға тыйым салынды. 1234 жылы Людовик өзінің поддандыларын еврейлерге тіркелген қарыздарының үштен бірінен босатты (оның ішінде қарызын төлегендерді де), бірақ қарыздар қалған үштен екісін белгіленген мерзімде төлеуге міндетті болды. Сондай-ақ, христиандарды түрмеге қамауға немесе еврейлерге қарыздарын өтеу үшін олардың жылжымайтын мүліктерін сатуға тыйым салынды. Осылайша патша өсімқорлыққа қарсы күшті соққы беруді көздеді. 1243 жылы Людовик папа Григорий IX-тың өтінішімен Парижде Талмудтың және басқа да еврейлік кітаптардың шамамен 12 000 қолжазба данасын өртеуге бұйрық берді. Бірінші крест жорығын қаржыландыру үшін Людовик өсімқорлықпен айналысатын барлық еврейлерді қуғынға салуға және олардың мүлкін тәркілеуге бұйрық берді, бірақ қуғынға салу туралы бұйрық толық орындалмады. 1248 жылы Людовик жетінші крест жорығына аттанды. Алайда ол христиандардың қарыздарын өшірмеді. Кейіннен Людовик өзінің ішкі жан дүниесінде күреске түсті, ар-ұяттан мазаланып, қазыналықтың қарыз алушылардан алынған пайыздан пайда көруінен қаушады. Нәтижесінде қарыздардың үштен бірі кешіріліп, қалған екі бөлігі патша қазынасына қайтарылатын болды. 1251 жылы Людовик крест жорығында тұтқында болған кезде, оны құтқару үшін шығысқа аттану ниетімен халықтық қозғалыс көтерілді; олар Солтүстік Франциядан шыға алмаса да, еврейлер ел бойынша саяхаттап жүргенде олардың шабуылдарына ұшырады (қ. Шепардтар крест жорығы). 1257 немесе 1258 жылы ("Ордонанстар", I. 85), өзінің жанын сақтау және ар-ожданының тыныштығын қамтамасыз ету үшін, Людовик тәркіленген мүлік бойынша жиналған өсімқорлық пайызын өзінің атынан қайтаруға бұйрық берді, қайтару оны төлегендерге немесе олардың мұрагерлеріне жасалуы керек еді. Кейіннен, күйеу баласы, Наварра королі Теобальд II және Шампань графымен бұл мәселені талқылағаннан кейін, Людовик 13 қыркүйек 1268 жылы еврейлерді тұтқындап, олардың мүлкін тәркілеуге шешім қабылдады. Бірақ осы бұйрықтан кейін (1269) Людовик бұл мәселені қайта қарастырғаны байқалады. Дегенмен, Пауль Кристианның (Пабло Кристиани) өтініші бойынша ол еврейлерді 1215 жылы Латеран соборының төртінші жиналысында бекітілген руэльді немесе белгіні әрдайым киюге мәжбүр етті. Бұл – төрт саусақтың көлеміндегі қызыл матадан жасалған дөңгелек пішіндес белгі, оны киімнің алдыңғы және артқы жағына бекіту қажет еді.

In spite of all these restrictions designed to restrain, if not to suppress moneylending, Louis IX of France (1226–70) (also known as Saint Louis), with his ardent piety and his submission to the Catholic Church, unreservedly condemned loans at interest. He was less amenable than Philip Augustus to fiscal considerations. Despite former conventions, in an assembly held at Melun in December 1230, he compelled several lords to sign an agreement not to authorize Jews to make any loan. No one in the whole Kingdom of France was allowed to detain a Jew belonging to another, and each lord might recover a Jew who belonged to him, just as he might his own serf (tanquam proprium servum), wherever he might find him and however long a period had elapsed since the Jew had settled elsewhere. At the same time, the ordinance of 1223 was enacted afresh, which only proves that it had not been carried into effect. Both king and lords were forbidden to borrow from Jews. In 1234, Louis freed his subjects from a third of their registered debts to Jews (including those who had already paid their debts), but debtors had to pay the remaining two thirds within a specified time. It was also forbidden to imprison Christians or to sell their real estate to recover debts owed to Jews. The king wished in this way to strike a deadly blow at usury. In 1243, Louis ordered, at the urging of Pope Gregory IX, the burning in Paris of some 12,000 manuscript copies of the Talmud and other Jewish works. In order to finance his first Crusade, Louis ordered the expulsion of all Jews engaged in usury and the confiscation of their property, for use in his crusade, but the order for the expulsion was only partly enforced if at all. Louis left for the Seventh Crusade in 1248. However, he did not cancel the debts owed by Christians. Later, Louis became conscience stricken, and, overcome by scruples, he feared lest the treasury, by retaining some part of the interest paid by the borrowers, might be enriched with the product of usury. As a result, one third of the debts was forgiven, but the other two thirds were to be remitted to the royal treasury. In 1251, while Louis was in captivity on the Crusade, a popular movement rose up with the intention of traveling to the east to rescue him; although they never made it out of northern France, Jews were subject to their attacks as they wandered throughout the country (see Shepherds' Crusade). In 1257 or 1258 ("Ordonnances", i. 85), wishing, as he says, to provide for his safety of soul and peace of conscience, Louis issued a mandate for the restitution in his name of the amount of usurious interest which had been collected on the confiscated property, the restitution to be made either to those who had paid it or to their heirs. Later, after having discussed the subject with his son in law, King Theobald II of Navarre and Count of Champagne, Louis decided on 13 September 1268 to arrest Jews and seize their property. But an order which followed close upon this last (1269) shows that on this occasion also Louis reconsidered the matter. Nevertheless, at the request of Paul Christian (Pablo Christiani), he compelled the Jews, under penalty of a fine, to wear at all times the rouelle or badge decreed by the Fourth Council of the Lateran in 1215. This consisted of a piece of red felt or cloth cut in the form of a wheel, four fingers in circumference, which had to be attached to the outer garment at the chest and back.

Ортағасырлық инквизиция

Катаризмді жою мақсатымен құрылған инквизиция, ақырында Оңтүстік Франциядағы христиандыққа өткен яһудилермен айналыса бастады. Рим папалары, шомылдырылған яһудилердің бұрынғы дініне қайта оралып қана қоймай, христиандардың да иудаизмге өтуіне шағымданып, наразылық білдірді. 1273 жылдың наурыз айында папа Григорий X мынадай ережелерді қабылдады: дінінен бас тартып, "яһудилердің сенімдеріне" ерген яһудилер мен христиандар инквизиторлар тарапынан еретиктер ретінде қарастырылуы керек еді. Мұндай діннен тайғанына себепкер болғандар, сондай-ақ кінәлілерді қабылдаған немесе қорғағандар да қылмыскерлермен бірдей жазаға тартылуға тиіс болды. Осы ережелерге сәйкес, христиандыққа өткен біреуді өздерінің зиратына жерлеген Тулуза яһудилері 1278 жылы инквизицияға сотталу үшін жеткізілді, ал олардың раввині Исаак Малес өртеуге үкім етілді. Филипп IV бастапқыда инквизиторлардың талабы бойынша өз сенашалдарына яһудилерді түрмеге қамауға тыйым салды, бірақ 1299 жылы бұл тыйымды кері қайтарды.

1306 жылғы Ұлы жер аударылу

1306 жылдың ортасына таман қазынасы таусылып, патша, келесі жылы Темпл орденімен жасағандай, яһудилерді елден қууға үкім шығарып, олардың жылжымалы және жылтық мүлкін күштеп иеленді. Олардың үйлері, жерлері мен мүліктері аукционда сатылды, ал яһудилерге тиесілі үйлерде көмілген қазыналар патшаның қазынасына қосылды. Филипп Әділді тек қазынаның толықпауына шешім табу мақсатында болған және өзінің поддандыларының әл-ауқаты туралы мүлдем ойламағандығы, оның яһуди қарыздардың орнына өзін қойып, христиан қарыздардан олардың қарыздарын төлеуді талап еткенінен көрінеді, оларды қарыздардың өзі мәлімдеуге тиіс болды. Бұдан бөлек, яһудилердің мүлкін сатудан үш ай бұрын патша, оқиғаның ақша реформасымен сәйкес келуін қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдады, соның салдарынан тауарларды сатып алушылар бұрынғы ақшамен емес, толыққанды ақшамен төлеуге міндетті болды. Соңында, яһудилердің қазыналарын жасырған болуы мүмкін деген қорқынышпен, табылған қазынаның бес бөлігін тапқан адамға беруді жариялады. Яһудилер 22 шілдеде, Тиша б’Ав күнінен кейін, яһудилердің ораза ұстайтын күні тұтқындалды. Түрмеде олар елден қуылғаны туралы хабарды алды; барлық мүлкін және қарыздарын тастап, тек үстіндегі киімдерін және әрқайсысына 12 турнуа сомын алып, бір ай ішінде елден кетуге тиіс екендерін білдірді. Бұл жер аудару туралы сөз қозғаған француз тарихшысы былай деді: «Филипп Әділ яһудилерге шабуыл жасап, сонымен бірге патшалығының қаржылық, сауда және өнеркәсіптік өркендеуінің ең жемісті көздерінің бірін құрғатып жіберді. Көп жағдайда Франция яһудилерінің тарихы тоқтады». Франция корольінің билік аймағы едәуір кеңейді. Île de France-тан тыс ол Шампань, Вермандуа, Нормандия, Перш, Мэн, Анжу, Турен, Пуату, Марш, Лион, Овернь және Лангедокты қамтыды, Ронадан Пиренейге дейін созылды. Жер аударылғандар Лотарингия, Бургундия, Савойя, Дофине, Руссильон және Прованстың бір бөлігінен басқа ешқайда пана таба алмады – бәрі Империя аумағында орналасқан аймақтар. Қашқындардың санын бағалау мүмкін емес; Гретцтің көрсеткені 100 000 – шындықтың негізі жоқ. Патша, әрине, қазынасының мүддесін де ескерген болуы керек. Бұрынғы тәркілеуден түскен пайда қазынаға түсті, ал яһудилерді тек он екі жылға қайтару арқылы ол осы мерзімнің соңында оларды құтқару мүмкіндігіне ие болар еді. Олар оралу құқығы үшін 122 500 ливр төлеген көрінеді. Сондай-ақ, Адольф Вютридің айтуынша, яһудилерге тиесілі көптеген қарыздар өндірілмеген және қарыз ноталарының иелері оларды сақтап қалған болуы мүмкін; оралу туралы жарлықта яһудилер өндіріп алған ескі қарыздардың үштен екісі қазынаға түсуі керек деп көрсетілген. Олардың елге қоныстану шарты бірнеше бапта жазылған; яһудилерге берілген кепілдіктердің кейбіреулерін олар талап еткен және төлеген болуы мүмкін. Олар өз қолдарымен жасаған жұмыстан немесе жақсы сапалы тауар сатудан өмір сүруге тиіс еді; олар дөңгелек белгі тағып, дін туралы қарапайым адамдармен сөйлеспеуі керек еді. Оларды жер аударылған кезде алып кеткен мүліктері, содан кейін алған несиелері немесе жалпы алғанда өткенде болған оқиғалар бойынша мазаламау керек еді. Олардың синагогтары мен зираттары құнын қайтару шартымен оларға қайтарылуға тиіс еді; немесе, егер оларды қалпына келтіру мүмкін болмаса, патша оларға қажетті жерді қолайлы бағамен береді. Талмудтан басқа, оларға әлі қайтарылмаған Таурат кітабы да қайтарылуға тиіс еді. Патша оларға он екі жыл мерзім берген соң, оларды бір жыл бойы мүлкін сатуға және тауарларын алып кетуге рұқсат берместен елден қайта қууға құқығы болмауы керек еді. Олар өсімпұлмен қарыз бермеуі керек еді, және патша мен оның қызметкерлері ешкімді де өсімпұлмен алынған қарызды қайтаруға мәжбүрлемеуі керек еді. Егер олар кепілдікпен айналысса, олар аптасына екі деньерден артық ақша алмауы керек еді; олар тек кепілдікке қарыз беруге тиіс еді. Бұл жарлықты орындау «яһудилердің есепшілері» деп аталатын екі адамға тапсырылды. Олар яһудилердің жер аударылғанға дейін сатып алынған мүліктеріне қатысты барлық талаптарды қарастырып, оны әділ бағамен бағалауға тиіс болды. Ақырында патша яһудилерді ерекше қорғауға алғанын және олардың жеке өмірін және мүлкін зорлық-зомбылықтан, зияндылықтан және қысымнан қорғауға ниеттенгенін мәлімдеді.

Toward the middle of 1306 the treasury was nearly empty, and the king, as he was about to do the following year in the case of the Templars, condemned the Jews to banishment, and took forcible possession of their property, real and personal. Their houses, lands, and movable goods were sold at auction; and for the king were reserved any treasures found buried in the dwellings that had belonged to the Jews. That Philip the Fair intended merely to fill the gap in his treasury, and was not at all concerned about the well being of his subjects, is shown by the fact that he put himself in the place of the Jewish moneylenders and exacted from their Christian debtors the payment of their debts, which they themselves had to declare. Furthermore, three months before the sale of the property of the Jews the king took measures to ensure that this event should be coincident with the prohibition of clipped money, in order that those who purchased the goods should have to pay in undebased coin. Finally, fearing that the Jews might have hidden some of their treasures, he declared that one fifth of any amount found should be paid to the discoverer. It was on 22 July, the day after Tisha B'Av, a Jewish fast day, that the Jews were arrested. In prison they received notice that they had been sentenced to exile; that, abandoning their goods and debts, and taking only the clothes which they had on their backs and the sum of 12 sous tournois each, they would have to quit the kingdom within one month. Speaking of this exile, a French historian has said,In striking at the Jews, Philip the Fair at the same time dried up one of the most fruitful sources of the financial, commercial, and industrial prosperity of his kingdom. To a large extent, the history of the Jews of France ceased. The span of control of the King of France had increased considerably in extent. Outside the Île de France, it now comprised Champagne, the Vermandois, Normandy, Perche, Maine, Anjou, Touraine, Poitou, the Marche, Lyonnais, Auvergne, and Languedoc, reaching from the Rhône to the Pyrénées. The exiles could not take refuge anywhere except in Lorraine, the county of Burgundy, Savoy, Dauphiné, Roussillon, and a part of Provence—all regions located in Empire. It is not possible to estimate the number of fugitives; that given by Grätz, 100,000, has no foundation in fact. The king probably had the interests of his treasury also in view. The profits of the former confiscations had gone into the treasury, and by recalling the Jews for only twelve years he would have an opportunity for ransoming them at the end of this period. It appears that they gave the sum of 122,500 livres for the privilege of returning. It is also probable, as Adolphe Vuitry states, that a large number of the debts owing to the Jews had not been recovered, and that the holders of the notes had preserved them; the decree of return specified that two thirds of the old debts recovered by the Jews should go into the treasury. The conditions under which they were allowed to settle in the land are set forth in a number of articles; some of the guaranties which were accorded the Jews had probably been demanded by them and been paid for. They were to live by the work of their hands or to sell merchandise of good quality; they were to wear the circular badge, and not discuss religion with laymen. They were not to be molested, either with regard to the chattels they had carried away at the time of their banishment, or with regard to the loans which they had made since then, or in general with regard to anything which had happened in the past. Their synagogues and their cemeteries were to be restored to them on condition that they would refund their value; or, if these could not be restored, the king would give them the necessary sites at a reasonable price. The books of the Law that had not yet been returned to them were also to be restored, with the exception of the Talmud. After the period of twelve years granted to them, the king might not expel the Jews again without giving them a year's time in which to dispose of their property and carry away their goods. They were not to lend on usury, and no one was to be forced by the king or his officers to repay to them usurious loans. If they engaged in pawnbroking, they were not to take more than two deniers in the pound a week; they were to lend only on pledges. Two men with the title "auditors of the Jews" were entrusted with the execution of this ordinance and were to take cognizance of all claims that might arise in connection with goods belonging to the Jews that had been sold before the expulsion for less than half of what was regarded as a fair price. The king finally declared that he took the Jews under his special protection and that he desired to have their persons and property protected from all violence, injury, and oppression.

1394 жылғы қуғын-сүргін

1394 жылдың 17 қыркүйегінде Карл VI кенеттен жарлық шығарды, онда ол ұзақ уақыттан бері яһудилердің христиандарға қарсы жасаған артық әрекеттері мен құқық бұзуларынан туындаған көптеген шағымдарды байқап отырғанын, ал прокурорлар бірнеше тергеу жүргізгеннен кейін, яһудилердің онымен жасасқан келісімдерін көптеген рет бұзғанын анықтады. Сондықтан ол, бұдан былай ешқандай яһуди оның иеліктерінде тұрмауы керек деп өзгеріссіз заң мен жарлық ретінде белгіледі ("Ордонанс", vii. 675-бет). Сент-Денидің діни тарихшысы айтуынша, патша осы жарлыққа патшайымның ықпалымен қол қойды ("Карл VI" тарихы. II. 119-бет). Жарлық бірден күшіне енгізілмеді, яһудилерге мүліктерін сатуға және қарыздарын төлеуге мүмкіндік берілді. Оларға қарыздылар белгілі бір мерзімде міндеттемелерін өтеуге шақырылды, әйтпесе, олардың кепілдегі заттары яһудилермен сатылатын болды. Патшалықтың шекарасына дейін яһудилерді сүйемелдеуге бастық тағайындалды. Кейін патша христиандардың қарыздарын өтеуден босатылды.

Прованс

Прованс аймағында яһудилердің болғанына археологиялық дәлелдер бар, бұл кем дегенде бірінші ғасырға дейін жетеді. Яһудилердің болуы туралы ең ерте жазбаша дәлел Арль қаласында біздің эраның 5 ғасырының ортасына жатады. Яһудилердің саны 1348 жылы шамамен 15 000-ға жетіп, ең жоғары деңгейге жетті. Прованс 1481 жылға дейін Франция құрамына енбеді, ал 1394 жылғы қуғын жарлығы оған қолданылмады. 1482 жылы Прованс яһудилерінің құқықтары расталды. Бірақ 1484 жылдан бастап яһудилерге қарсы тәртіпсіздіктер басталды, ол аймақтан келмеген жұмысшылардың тонауы мен зорлық-зомбылығымен бірге жүрді. Кейбір жерлерде қала шенеуніктері яһудилерді қорғады және олар патшалық қорғауда екені жарияланды. Дегенмен, ерікті түрде көшіп кету басталды және 1485 жылы осындай тәртіпсіздіктер қайталанғанда оның қарқыны артты. Бұл тәртіпсіздіктер христиандарға өлім жазасы және мүлікті тәркілеу жазасымен яһудилерге пана беруге немесе олармен сөйлесуге тыйым салды. Эльзас аймағында көптеген яһудилер тұрды. 1648 жылы осы аймақты аннексиялаған француз үкіметі бастапқыда сол провинцияларда тұратын яһудилерді қуғынға салуға бейім болды, бірақ олардан күтілетін пайданы ескере отырып, бұл жоспардан бас тартты. 25 қыркүйекте 1675 жылы Людовик XIV осы яһудилерге патент беріп, оларды өзінің арнайы қорғауына алды. Алайда, бұл оларды түрлі зорлық-зомбылықтарға ұшыратудан қорғамады және олардың жағдайы Австрия үкіметі тұсындағыдай болып қалды. 1683 жылы Людовик XIV жаңадан иеленген Мартиника колониясынан яһудилерді қуғынға салды. Регенттік кезең де олардан кем қатал болған жоқ.

Еріктіліктің басталуы

XVIII ғасырда билік иелері еврейлерге деген көзқарасын өзгертіп, бұрынғы заңнаманы түзетті. Билік көбінесе қуғын-сүргін туралы жарлықтың бұзылуын елемеді; Парижде португал және неміс еврейлерінің қауымдастығына төзімділік көрсетілді. Бұрынғыдан қудаланған халыққа әділдік талап еткен ағартушы христиандардың дауысы естіле бастады. 1780 жылдары Францияда шамамен 40 000 – 50 000 еврей өмір сүрді, олардың көп бөлігі Бордо, Метц және тағы бірнеше қалаларда шоғырланған. Ақша қарыз беру бизнесінен басқа, олардың құқықтары мен мүмкіндіктері өте шектеулі болды, бірақ олардың мәртебесі заңсыз емес еді. Француз үкіметіне әскери жабдықтаушы ретінде үлкен қызмет көрсеткен және Луи XVI алдында еврейлердің өкілі болған Серфбер атты алсиалық еврей болды. Адамгершілікпен келетін министр Малешерб өз дінтастастарының жағдайын жақсарту жөнінде ұсыныстар жасау үшін еврейлердің беделді өкілдерінен комиссия шақырды. Осы адамдардың күш-жігерінің тікелей нәтижесі 1785 жылы қорлаушы жеке салықты жою және Францияның барлық аймақтарына қоныстануға рұқсат беру болды. Одан көп ұзамай еврей мәселесін француз революциясында белгілі болған екі гений – Мирабо графы және Грегуар аббаты көтерді. Олардың ішінде Мирабо Пруссиядағы дипломатиялық миссиясы кезінде Моисей Мендельсонмен және оның мектебімен (Хаскалаға қараңыз) танысқан, сол кезде еврейлердің рухани азаттығы үшін күресіп жатқан. "Sur Moses Mendelssohn, sur la Réforme Politique des Juifs" (Лондон, 1787) атты памфлетінде Мирабо Михаэлис сияқты неміс антисемиттерінің аргументтерін жоққа шығарды және еврейлерге толық азаматтық құқықтарды талап етті. Бұл памфлет еврейлерді қолдайтын және оларға қарсы жазылған көптеген жазбаларға әкелді, соның нәтижесінде француз халқы бұл мәселеге қызығушылық танытты. Родерердің ұсынысымен Мецтегі Корольдік ғылым және өнер қоғамы «Францияда еврейлерді бақытты және пайдалы етудің ең жақсы жолдары қандай?» деген сұраққа жауап беру үшін ең жақсы эссеге сыйлық ұсынды. Жүздікке жіберілген тоғыз эссенің тек екеуі ғана еврейлерге қарсы болды. Байқаудың нәтижесінде үш жеңімпаз анықталды: Грегуар аббаты, Клод Антуан Тиери және Залкинд Хорвиц.

In the course of the 18th century, the attitude of the authorities toward Jews became more tolerant and corrected previous legislation. The authorities often overlooked infractions of the edict of banishment; a colony of Portuguese and German Jews was tolerated in Paris. The voices of enlightened Christians who demanded justice for the proscribed people began to be heard. By the 1780s there were about 40,000 to 50,000 Jews in France, chiefly centered in Bordeaux, Metz, and a few other cities. They had very limited rights and opportunities, apart from the money lending business, but their status was not illegal. An Alsatian Jew named Cerfbeer, who had rendered great service to the French government as purveyor to the army, was the representantive of the Jews before Louis XVI. The humane minister, Malesherbes, summoned a commission of Jewish notables to make suggestions for the amelioration of the condition of their coreligionists. The direct result of the efforts of these men was the abolition, in 1785, of the degrading poll tax and the permission to settle in all parts of France. Shortly afterward the Jewish question was raised by two men of genius, who subsequently became prominent in the French Revolution—Count Mirabeau and the Abbé Grégoire—the former of whom, while on a diplomatic mission in Prussia, had made the acquaintance of Moses Mendelssohn and his school (see Haskalah), who were then working toward the intellectual emancipation of the Jews. In a pamphlet, "Sur Moses Mendelssohn, sur la Réforme Politique des Juifs" (London, 1787), Mirabeau refuted the arguments of the German antisemites like Michaelis and claimed for the Jews the full rights of citizenship. This pamphlet naturally provoked many writings for and against the Jews, and the French public became interested in the question. On the proposition of Roederer the Royal Society of Science and Arts of Metz offered a prize for the best essay in answer to the question: "What are the best means to make the Jews happier and more useful in France?" Nine essays, of which only two were unfavorable to the Jews, were submitted to the judgment of the learned assembly. Of the challenge, there were three winners: Abbé Gregoire, Claude Antoine Thiery, and Zalkind Hourwitz.

Революция мен Наполеон

1789 жылы толық азаматтық құқықтар алу үшін қауымдық құқықтарын сатуға дайын болған Бордо мен Байон қалаларының сефард яһудилері Эстас-Генерал сайлауына қатысты, бірақ Эльзас, Лотарингия және Париждегі яһудилердің көпшілігі, олардың көпшілігі ашкеназдық яһудилер болғандықтан, мемлекетке қауымдық артықшылықтарын беруге құлықсыздық танытқандықтан, бұл құқықтан айырылды. Содан кейін француз яһуди қаржыгері Герц Серфбер Жак Некерден Шығыс Франциядағы яһудилердің өз делегаттарын сайлау құқығын сұрап, оны алды. Олардың арасында Серфбердің ұлы Теодор және Джозеф Давид Синцхайм болды. Шығыс Франциядағы яһуди қауымы жазған «Кайер» яһудилерге қатысты кемсітушілік мәртебе мен салықтарды тоқтатуды талап етті. Бастилияның құлауы Францияның барлық жерінде тәртіпсіздікке жол ашты. Эльзастың кейбір аудандарында шаруалар Базельге қашқан яһудилердің үйлеріне шабуыл жасады. Оларға жасалған зұлматтардың қараңғы суретін 3 тамызда Ұлттық Ассамблея алдында аббат Анри Грегуар салды және олардың толық азаттығын талап етті. Ұлттық Ассамблея прелаттың наразылығын бөлісті, бірақ азаттық мәселесін шешпеді; оны Эльзас депутаттары, әсіресе Жан-Франсуа Реубелл қорқытты. Конвенттің католик дінін жойып, оның орнына Ақыл-Ойға табынуды енгізген қаулысы провинциялық клубтар, әсіресе неміс округтеріндегі клубтар, яһуди дініне де қатысты. Кейбір синагогтар тоналды, ал шығыстағы бірнеше қалалардың (Страсбург, Трой және т.б.) әкімдері сенбі күні тойлауға тыйым салды (он күндік апта жүйесін енгізу үшін). 1870 жылғы Кремье декреттері Алжирдің шамамен 40 000 яһудилеріне автоматты түрде француз азаматтығын берді, бірақ олардың мұсылман көршілеріне емес. Франциядағы яһудилер өздерінің өміріне сіңіп, ассимиляцияланып келе жатты. 1791 жылы азаттыққа ие болғаннан кейін Франциядағы яһудилер жаңа бостандықтарға қол жеткізді. Мысалы, яһудилерге бұрын тек мұсылман емес балаларға ғана арналған мектептерге оқуға рұқсат берілді. Олар өздерінің синагогтарында дұға етуге де құқылы болды. Соңында көптеген яһудилер Францияның ауылдық аймақтарынан ірі қалаларға көшіп келді. Бұл ірі қалаларда яһудилерге жаңа жұмыс орындары ашылды және көптегендері экономикалық сатыға көтерілді. Батыс яһудилері үшін өмір жақсарып жатқанмен, Шығыс Еуропада тұратын кейбір яһудилер Батыс елдеріндегі азаттықтың яһудилердің дәстүрлі сенімдері мен мәдениетін жоғалтуына себеп болатынына сенді. Көптеген яһудилер жаңа өміріне ассимиляцияланған сайын, олар раввиндік заңнан бас тартып, раввиндік билік азайды. Мысалы, кейбір яһудилер өз дінінен тыс адамдармен неке қиып, балалары дәстүрлі сенімдерден хабарсыз және тамырларымен байланысы жоқ үйлерде өсті. Сонымен қатар, жаңа қалалық яһуди үйлерінде кошер заңдарының қатаң ережелерін сақтайтын яһудилердің саны азайды. Көптеген яһудилер жаңа өмірінде ассимиляцияланып, өркендеуге соншалықты құштар болды, олар өз заманына сай келетін яһуди дінінің жаңа түрін құрды. Реформа қозғалысы яһудилерге өздерінің тамырларымен байланыста болып, көптеген шектеулерсіз өмір сүруге мүмкіндік берді.

The Sephardi Jews in Bordeaux and Bayonne, who were willing to trade in their communal rights in exchange for full citizenship, participated in 1789 in the election of the Estates General but those in Alsace, Lorraine, and in Paris, many of them Ashkenazi reluctant to yield to the state their intra communal privileges, were denied this right. Herz Cerfbeer, a French Jewish financier, then asked to Jacques Necker and obtained the right for Jews from eastern France to elect their own delegates. Among them were the son of Cerfbeer, Theodore, and Joseph David Sinzheim. The Cahier written by the Jewish community from eastern France asked for the end of the discriminatory status and taxes targeting Jews. The fall of the Bastille was the signal for disorders everywhere in France. In certain districts of Alsace the peasants attacked the dwellings of the Jews, who took refuge in Basel. A gloomy picture of the outrages upon them was sketched before the National Assembly (3 August) by the abbé Henri Grégoire, who demanded their complete emancipation. The National Assembly shared the indignation of the prelate, but left the question of emancipation undecided; it was intimidated by the deputies of Alsace, especially by Jean François Rewbell. The decree of the convention by which the Catholic faith was annulled and replaced by the worship of Reason was applied by the provincial clubs, especially by those of the German districts, to the Jewish religion as well. Some synagogues were pillaged and the mayors of a few eastern towns (Strasbourg, Troyes, etc.) forbade the celebration of Sabbath (to apply the week of ten days). The 1870 Crémieux decrees granted automatic French citizenship to the approximately 40,000 Jews of Algeria, at that time a French département, but not to their Muslim neighbors. People of Jewish faith in France were becoming assimilated into their lives. After their Emancipation in 1791, Jews in France had new freedoms. For example, Jews were allowed to attend schools that were once delegated for just non Jews. They were also allowed to pray in their own synagogues. Lastly, many Jews found themselves moving from the rural areas of France and into the big cities. In these big cities, Jews had new job opportunities and many were advancing up the economic ladder. Although life was looking brighter for these Western Jews, some Jews who lived in Eastern Europe believed that the Emancipation in Western countries were causing Jews to lose their traditional beliefs and culture. As more and more Jews were becoming assimilated into their new lives, these Jews were breaking away from rabbinical law and rabbinical authority decreased. For example, some Jews were marrying outside of their religion and their children were growing up in homes where they were not being introduced to traditional beliefs and losing connection with their roots. Also, fewer and fewer Jews in these new urbanized Jewish homes were following the strict rules of Kosher laws. Many Jews were so preoccupied with assimilating and prospering in their new lives that they formed a new type of Judaism that would fit with the times. The Reform Movement came about to let Jews stay connected to their roots while also living their lives without so many restrictions.

Еврейлерге қарсылық

Альфонс Туссенел (1803–1885) – француздық саяси жазушы және зоолог, ол француздық ойлау жүйесіне антисемитизмді енгізді. Утопиялық социалист және Чарльз Фурье шәкірті, ол шілде монархиясының экономикалық либерализмін сынап, өркениеттің кемшіліктерін: жекешілік, өзімшілдік және таптық қақтығысты айыптады. Ол еврейлерге де, британдықтарға да жау болды. Туссенелдің «Жүдейлер патшалары, қаржылық феодализм тарихы» (1845) еңбегінде француз қаржысы мен саудасы Франциядағы Ротшильд банктік үйінің зиянды ықпалымен бақыланатын, шетелдік еврейлердің қатысуымен жүзеге асырылатыны туралы айтылған. Туссенелдің антисемитизмі француз тарихын революциялық ұлттық тұрғыдан түсіндіруге негізделген. Ол жаңашыл болды және зоологияны әлеуметтік сын құралы ретінде пайдаланды, ал оның табиғат тарихы кітаптары, саяси жазбалары сияқты, антисемиттік және ағылшындарға қарсы сезімдермен толы болды. Туссенел үшін ағылшындар мен еврейлер француз ұлттық ерекшелігіне сыртқы және ішкі қауіптерді құрады. 1880 жылдары Эдуард Друмон бастаған, нәсілшілдікке негізделген антисемитизм пайда болды, ол 1889 жылы Францияның Антисемит Лигасын құрды және «La Libre Parole» газетінің негізін қалаушысы және редакторы болды. Көп жылдық зерттеулерден кейін ол антисемитизмнің үш негізгі бағытын біріктірді. Бірінші бағыт – «Христос өлтірушілерге» қатысты дәстүрлі католиктік көзқарас, сонымен қатар Француз революциясына деген қатты қарсылық. Екінші бағыт – социалистік қозғалыстың қолдауымен капитализмге қарсылық. Үшінші бағыт – нәсілдердің белгілі бір қасиеттері бар және еврейлердің өте жағымсыз қасиеттері бар деген аргументке негізделген ғылыми нәсілшілдік.

Дрейфус ісі

Дрейфус ісі – 1894 жылдан бастап 1906 жылға дейін Францияны дүр сілкіндірген және ондаған жылдар бойы әсер еткен ірі саяси дау. Бұл оқиға көбінесе мемлекеттік мүдделер үшін жасалған әділетсіздіктің заманауи және жалпыға ортақ символы ретінде қарастырылады және баспасөз бен қоғамдық пікірдің маңызды рөл атқарған күрделі сот қателігінің ең айқын мысалы болып табылады. Даудың түпкі себебі – әскерде және дәстүршілдер арасында (әсіресе католиктерде) кең таралған антисемитизм, олар зайырлы және республикалық күштерге, соның ішінде көптеген еврейлерге қарсы тұрды. Ақырында, соңғылары жеңіске жетті, бірақ Дрейфус өзі үшін аса ауыр құн төледі. Іс 1894 жылдың қарашасында капитан Альфред Дрейфустың, есзасиялық еврей тегін жас француз артиллерия офицерін, мемлекеттік құпияларды Германия елшілігіне өткізді деген айыппен сотталуынан басталды. Ол өмір бойына түрмеге кесілді. Дрейфус Француз Гвианасындағы Ібіліс аралындағы жазалау колониясына жіберілді, онда ол бес жылға жуық уақыт өткізді. Екі жыл өткен соң, 1896 жылы, француз армиясының майоры Фердинанд Вальсин Эстерхазинің нағыз тыңшы екенін көрсететін дәлелдер пайда болды. Жоғары шенді әскери шенеуніктер жаңа дәлелдерді жасырып, Эстерхази сотта бірауыздан ақталды. Армия Дрейфусқа жалған құжаттарға негізделген қосымша айыптаулар тақты. Әскери соттың Дрейфусқа жала жапқаны және осыған байланысты жасырылған фактілер туралы ақпарат, негізінен, 1898 жылдың қаңтарында Париж газетінде жарияланған белгілі жазушы Эмиль Золаның "Жаккуз!" атты ашық хаты арқылы тарала бастады. Белсенділер үкіметке істі қайта қарауға қысым жасады. 1899 жылы Дрейфус тағы бір сотқа қатысу үшін Францияға қайтарылды. Осыдан кейін туған саяси және сот дауы француз қоғамын Дрейфусты қолдағандарға ("Дрейфусарлар" деп аталды), мысалы, Анатоль Франс, Анри Пуанкаре және Жорж Клемансоға, және оны айыптағандарға ("Дрейфусарларға қарсылар"), мысалы, Эдуард Друмонға, антисемиттік "La Libre Parole" газетінің директоры мен баспагеріне бөлді. Жаңа сотта тағы да айып тағылып, 10 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ Дрейфус кешіріліп, босатылды. Альфред Дрейфусқа қарсы барлық айыптаулар негізсіз екені дәлелденді, ал 1906 жылы Дрейфус ақталып, француз армиясының майоры қызметіне қайта орналастырылды. 1894 жылдан 1906 жылға дейінгі оқиға Францияны екі қарама-қарсы лагерьге терең және ұзаққа созылған түрде бөлді: әскерді, негізінен католиктерді қолдайтын "Дрейфусарларға қарсылар" және дінге қарсы, республикалық Дрейфусарлар. Бұл француз саясатын шиеленістірді және радикалдық партияның билікке келуіне көмектесті.

The Dreyfus affair was a major political scandal that convulsed France from 1894 until its resolution in 1906, and which reverberated for decades longer. The affair is often seen as a modern and universal symbol of injustice for reasons of state and remains one of the most striking examples of a complex miscarriage of justice where the press and public opinion played a central role. The issue was blatant antisemitism as practiced by the Army and defended by traditionalists (especially Catholics) against secular and republican forces, including most Jews. In the end, the latter triumphed, albeit at a very high personal cost to Dreyfus himself. The affair began in November 1894 with the conviction for treason of Captain Alfred Dreyfus, a young French artillery officer of Alsatian Jewish descent. He was convicted and sentenced to life imprisonment for allegedly having communicated French military secrets to the German Embassy in Paris. Dreyfus was sent to the penal colony at Devil's Island in French Guiana, where he spent almost five years. Two years later, in 1896, evidence came to light identifying a French Army major named Ferdinand Walsin Esterhazy as the real spy. High ranking military officials suppressed the new evidence and a military court unanimously acquitted Esterhazy after the second day of his trial. The Army accused Dreyfus of additional charges based on false documents. Word of the military court's framing of Dreyfus and of the attendant cover up began to spread, chiefly owing to J'Accuse !, a vehement open letter published in a Paris newspaper in January 1898 by the notable writer Émile Zola. Activists put pressure on the government to reopen the case. In 1899, Dreyfus was returned to France for another trial. The intense political and judicial scandal that ensued divided French society between those who supported Dreyfus (now called "Dreyfusards"), such as Anatole France, Henri Poincaré and Georges Clemenceau, and those who condemned him (the anti Dreyfusards), such as Édouard Drumont, the director and publisher of the antisemitic newspaper La Libre Parole. The new trial resulted in another conviction and a 10 year sentence but Dreyfus was pardoned and set free. All accusations against Alfred Dreyfus eventually were demonstrated to be baseless, and in 1906 Dreyfus was exonerated and reinstated as a major in the French Army. The Affair from 1894 to 1906 divided France deeply and lastingly into two opposing camps: the pro Army, mostly Catholic "anti Dreyfusards" who generally lost the initiative to the anticlerical, pro republican Dreyfusards. It embittered French politics and helped the radical party come to power.

20 ғасыр

Салыстырмалы түрде шағын яһуди қауымы Парижде орналасқан және қаланың іскерлік, қаржылық және зияткерлік элитасында жақсы қалыптасқан. Париждегі банкирлердің үштен бірі еврейлер болды, олардың басшылары – Ротшильдтер отбасы, сонымен қатар жақсы ұйымдасқан яһуди қауымдастығында үлкен рөл атқарды. Француздық ең ықпалды зиялылардың көптегені, мысалы Анри Бергсон, Люсьен Леви-Брюль және Эмиль Дюркгейм еврейлер болды. Дрейфус ісі олардың еврей екендігін еске түсірді. Яһудилер өнер мен мәдениетте көзге түсті, Париж мектебінің өнер қозғалысында ерекше орын алды, оның өкілдері Модильяни, Пасьин, Френель Сутин және Шагал болды. Яһудилер өздерін француз мәдениетіне толыққанды сіңген деп есептеді, олар үшін иудаизм тек діни сенім мәселесі еді, этникалық немесе мәдени аспектілері аз болды. Дрейфус 1906 жылы толық ақталғаннан кейін антисемитизм күрт төмендеді және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде тағы да төмендеді, себебі көптеген яһудилер Франция үшін соғысқанда қаза тапқандығын ел білді. Антисемиттік «La Libre Parole» газеті 1924 жылы жабылды, ал бұрынғы анти-дрейфусар Морис Баррес яһудилерді Францияның «рухани отбасыларының» қатарына қосты. 1900 жылдан кейін еврей иммигранттарының толқыны келді, олардың көпшілігі Шығыс Еуропаның қырғындарынан қашып келгендер еді. Ағын Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде уақытша тоқтады, бірақ содан кейін қайта басталды. 1920 жылға қарай ұзақ жылдар бойы қалыптасқан, толық сіңген яһуди халқы француз яһуди халқының үштен бірін ғана құрады. Олар жаңа иммигранттармен және Эльзас-Лотарингияның қайтарылуымен ығыстырылды. 1900 жылдан 1939 жылға дейін шамамен 200 000 иммигрант келді, олардың көпшілігі Ресей мен Польшадан келген йидиш тілінде сөйлейтін адамдар, сондай-ақ 1933 жылдан кейін нацистік режимнен қашқан неміс тілінде сөйлейтін яһудилер еді. Дәстүрлі иудаизмнің тарихи орталығы 1918 жылы Франция қайтарып алған Эльзас-Лотарингияда орналасқан. Жаңа келгендер ескірген элиталық яһуди қауымымен жақсы қарым-қатынас құра алмады. Олар сіңіп кеткісі келмеді және сионизм мен коммунизм сияқты жаңа идеяларды белсенді түрде қолдады. Йидиш тіліндегі иммиграция және Халық майданының басшысы Леон Блумның еврей тегі 1930 жылдары антисемитизмнің қайта жандануына себеп болды. Пол Моран, Пьер Гаксот, Марсель Жуандо және «Action française» жетекшісі Шарль Моррас сияқты консервативті жазушылар яһудилерді сынады. Ең қатыгез антисемит жазушы Луи-Фердинанд Селин болды, ол былай деп жазды: «Мен Гитлермен және барлық немістермен өте жақынмын, оларды бауырларым деп санаймын. Біздің нағыз жауларымыз – яһудилер мен масондар» және «Йидтер – төсек құрттары сияқты». 1937 жылға қарай тіпті бұрын антисемитизммен байланысы болмаған француз консерваторлары мен социалистері де елді нацистік Германияға қарсы «яһуди соғысына» итермелеп отырған яһуди ықпалын айыптады. Антисемитизмнің күшеюі 1940 жылдан кейін Виши режимінің экстремизмдерін жеңілдетті.

The relatively small Jewish community was based in Paris, and very well established in the city's business, financial, and intellectual elite. A third of Parisian bankers were Jewish, led by the Rothschild family, which also played a dominant role in the well organized Jewish community. Many of the most influential French intellectuals were nominally Jewish, including Henri Bergson, Lucien Lévy Bruhl and Emile Durkheim. The Dreyfus affair to some degree rekindled their sense of being Jewish. Jews were prominent in art and culture, holding special prominence in the École de Paris art movement, typified by such artists as Modigliani, Pascin, Frenel Soutine, and Chagall. The Jews considered themselves fully assimilated into French culture, for them Judaism was entirely a matter of religious belief, with minimal ethnic or cultural dimensions. By the time Dreyfus was fully exonerated in 1906, antisemitism declined sharply and it declined again during the First World War, as a nation was aware that many Jews died fighting for France. The antisemitic newspaper La Libre Parole closed in 1924, and the former anti Dreyfusard Maurice Barrès included Jews among France's "spiritual families". After 1900, a wave of Jewish immigrants arrived, mostly fleeing the pogroms of Eastern Europe. The flow temporarily halted during World War I but resumed afterwards. The long established, heavily assimilated Jewish population by 1920 was now only a third of the French Jewish population. It was overwhelmed by new immigrants and the restoration of Alsace Lorraine. About 200,000 immigrants arrived, 1900 to 1939, mostly Yiddish speakers from Russia and Poland as well as German speaking Jews who fled the Nazi regime after 1933. The historic base of traditional Judaism was in Alsace Lorraine, which was recovered by France in 1918. The new arrivals got along poorly with the established elite Jewish community. They did not want to assimilate, and they vigorously supported such new causes, especially Zionism and communism. The Yiddish influx and the Jewishness of the Popular Front's leader Léon Blum contributed to a revival of antisemitism in the 1930s. Conservative writers such as Paul Morand, Pierre Gaxotte, Marcel Jouhandeau, and the leader of Action française Charles Maurras denounced Jews. Perhaps the most violent antisemitic writer was Louis Ferdinand Céline, who wrote, "I feel myself very friendly to Hitler, and to all Germans, whom I feel to be my brothers Our real enemies are Jews and Masons", and "Yids are like bedbugs". By 1937, even mainstream French conservatives and socialists, not previously associated with antisemitism, denounced the alleged Jewish influence pushing the country into a "Jewish war" against Nazi Germany. The new intensity of antisemitism facilitated the extremism of the Vichy regime after 1940.

Екінші дүниежүзілік соғыс және Холокост

1940 жылдың маусымында Франция нацистік Германияның оккупациясына түскен кезде Францияда шамамен 330 000 еврей өмір сүрді (және тағы 370 000 адам ешқашан оккупацияланбаған француз Солтүстік Африкасында). 330 000-ның жартысынан азы француз азаматтығын иеленді, ал қалғаны шетелдіктер болды, көбінесе 1930 жылдары Германия мен Орталық Еуропадан Францияға көшіп келген эмигранттар. Тағы 110 000 француз еврейі француз Алжирінің колониясында өмір сүрді. Парижде 200 000-ға жуық еврейлер, олардың басым көпшілігі шетелдік еврейлер тұрды. 150 000 француз еврейінің ішінде 30 000-ға жуығы, көбінесе Орталық Еуропадан шыққан, 1930 жылдары Францияға көшіп келгеннен кейін жақында француз азаматтығын алды. 1940 жылы Германия Францияға басып кіргеннен кейін бейбіт келісімге қол қойылды, нәтижесінде нацистер Эльзас пен Лотарингия провинцияларын Германияға қосып алды. Францияның солтүстік және батыс бөлігінің қалған бөлігі неміс әскери бақылауына алынды. Оккупацияланбаған оңтүстік Франция және француз империясы Виши режиміне, жаңа француз үкіметіне бағынды. Кейбір еврейлер жаулап алған неміс әскерінен қашып құтыла алды. Кейбіреулері ауылға қашып кетті. Испания 25 600 еврейге өз аумағын қашу жолы ретінде пайдалануға рұқсат берді. Неміс оккупациялық күштері 1940 жылдың 27 қыркүйегінде «Бірінші жарлық» ретінде алғашқы анти-еврейлік шараларын жариялады. Бұл шара еврейлердің санағын өткізу және «кім еврей екенін» анықтау болды. Екінші жарлық 1940 жылдың 18 қазанында жарияланды, онда еврейлерге түрлі бизнес-әрекеттерге тыйым салынды. 1941 жылдың 31 тамызында неміс әскерлері еврейлерге тиесілі барлық радиоаппараттарды, содан кейін телефондарын, велосипедтерін тәркілеп, барлық телефон байланысын үзді. Оларға қоғамдық телефондарды пайдалануға тыйым салынды. Еврейлерге мекенжайларын өзгертуге тыйым салынды, сондай-ақ кешкі сағат 8-ден таңғы сағат 5-ке дейін үйден шығуға тыйым салынды. Көп ұзамай барлық қоғамдық орындар, саябақтар, театрлар және кейбір дүкендер еврейлерге жабылды. Неміс әскерлері апта сайын жаңа шектеулер, тыйымдар мен жарлықтар шығарды. Еврейлерге бассейнге, мейрамханаға, кафеге, кинотеатрға, концерттерге, музыка залына және т.б. кіруге тыйым салынды. Метрода оларға тек соңғы вагонда ғана жүруге рұқсат етілді. Оккупация кезінде газеттерде антисемит мақалалары жиі жарияланды. Немістер өздерінің үгіттерін тарату үшін антисемиттік көрмелер ұйымдастырды. Еврей композиторларының музыкасына, сондай-ақ еврей суретшілерінің туындыларына тыйым салынды. 1941 жылдың 2 қазанында жеті синагог бомбаланды. Дегенмен, соғыс кезінде бос аймақтағы синагогтардың көпшілігі ашық қалды. Виши үкіметі тіпті оларды шабуылдан кейін қорғады, қуғын-сүргінді жоққа шығару мақсатында. Еврейлерді тұтқындаудың алғашқысы 1941 жылдың 14 мамырында болды, 4000 шетелдік еврей тұтқынға алынды. 1941 жылдың 20 тамызында тағы бір тұтқындау өтті, француздық және шетелдік еврейлер жиналды, олар Дранси лагеріне және Францияның басқа да концлагерлеріне жіберілді. Франция азаматтарын, оның ішінде заңгерлер мен басқа да мамандарды тұтқындау жалғасты. 1941 жылдың 12 желтоқсанында Париж еврей қауымының ең көрнекті мүшелері, соның ішінде дәрігерлер, ғалымдар, ғалымдар мен жазушылар тұтқындалды. 1942 жылдың 29 мамырында Еврейлерге сары жұлдызды киюді міндеттеген Сегізінші жарлық жарияланды. Ең танымал тұтқындау – Vel' d'Hiv Roundup, бұл егжей-тегжейлі жоспарлауды және француз полициясының барлық ресурстарын пайдалануды қажет етті. Бұл тұтқындау 1942 жылдың 16 және 17 шілдесінде өтті; ол шамамен 13 000 еврейді жинады, олардың 7 000-і, оның ішінде 4 000-нан астам баласы, Велодром д'Иверде интернатталды және жабылды, жеткілікті тамақ пен санитариясыз. Осы уақыт аралығында немістер Франциядан еврейлерді Шығыс Еуропадағы өлім лагерлеріне депортациялай бастады. Бірінші пойыз 1942 жылдың 27 наурызында жолға шықты. Депортация 1944 жылдың 17 тамызына дейін жалғасты, осы уақытқа дейін 76 000-ға жуық еврей (соның ішінде Виши Франциясынан келгендер) депортацияланды, олардың тек 2 500-і ғана аман қалды. (Француз еврейлерін өлім лагерлеріне депортациялаудың мерзімдік тізімі). Депортацияланған еврейлердің көпшілігі француз емес еврейлер болды. Виши үкіметі нацистік басқыншылармен ашық түрде еврейлерді анықтап, оларды депортациялау және өлім лагерлеріне жеткізу үшін ынтымақтасты. 1940 жылдың қазан айында немістерден ешқандай сұраныссыз Виши үкіметі еврейлерге қарсы шаралар қабылдады (Еврейлердің мәртебесі туралы Виши заңдары), олардың қозғалысына тыйым салды және олардың көптеген қоғамдық орындарға және кәсіби қызметтерге қол жеткізуін шектеді, әсіресе медициналық практикаға. Виши үкіметі сондай-ақ Виши Солтүстік Африкасының колонияларында осы еврейге қарсы заңдарды жүзеге асырды. 1941 жылы Виши үкіметі Еврей істері жөніндегі бас комиссариатты құрды, ол 1942 жылы Гестапомен бірлесіп еврейлерді тұтқындауға жұмыстанды. Олар 1942 жылдың 16 және 17 шілдесінде Vel' d'Hiv тұтқындауына қатысты. Екінші жағынан, Франция Холокост кезінде еврейлерді құтқару үшін өмірін қауіпке тіккен еврей емес адамдарға берілетін «Ұлттар арасындағы Адал» наградасын алған ел ретінде танылды (2006 жылғы Yad Vashem мұражайының мәліметі бойынша). 1995 жылы Франция президенті Жак Ширак еврей қауымына француз полицейлері мен мемлекеттік қызметкерлері тұтқындауда атқарған қызметі үшін ресми түрде кешірім сұрады. Ол былай деді:

When France came under occupation by Nazi Germany in June 1940, about 330,000 Jews lived in France (and another 370,000 in never occupied French North Africa). Of the 330,000, fewer than half held French citizenship and the others were foreigners, mostly exiles from Germany and Central Europe who had immigrated to France during the 1930s. Another 110,000 French Jews were living in the colony of French Algeria. About 200,000 Jews, and the large majority of foreign Jews, resided in the Paris area. Among the 150,000 French Jews, about 30,000, generally native to Central Europe, had recently obtained French citizenship after immigrating to France during the 1930s. Following the 1940 armistice after Germany invaded France, the Nazis incorporated the provinces of Alsace and Lorraine into Germany. The remainder of northern and western France was placed under German military control. Unoccupied southern metropolitan France and the French empire were placed under the control of the Vichy Regime, a new collaborationist French government. Some Jews managed to escape the invading German forces. Some found refuge in the countryside. Spain allowed 25,600 Jews to use its territory as an escape route. German occupation forces published their first anti Jewish measure on 27 September 1940 as the "First Ordinance." The measure was a census of Jews, and defined "who is a Jew." The Second Ordinance was published on 18 October 1940, proscribing various business activities for Jews. On 31 August 1941 German forces confiscated all radios belonging to Jews, followed by their telephones, their bicycles, and disconnecting all phones to Jews. They were forbidden to use public telephones. Jews were forbidden to change their address, and next were forbidden to leave their homes between 8 pm and 5 am. All public places, parks, theatres and certain shops were soon closed to Jews. German forces issued new restrictions, prohibitions and decrees by the week. Jews were barred from public swimming pools, restaurants, cafes, cinemas, concerts, music halls, etc. On the metro, they were allowed to ride only in the last carriage. Antisemitic articles were frequently published in newspapers since the Occupation. The Germans organized antisemitic exhibitions to spread their propaganda. The music of Jewish composers was banned, as were works of art by Jewish artists. On 2 October 1941, seven synagogues were bombed. Still, the vast majority of synagogues remained opened during the whole war in the Zone libre. The Vichy government even protected them after attacks as a way to deny persecution. The first roundup of Jews took place on 14 May 1941, and 4,000 foreign Jews were taken captive. Another roundup took place on 20 August 1941, collecting both French and foreign Jews, who were sent to the Drancy internment camp and other concentration camps in France. Roundups continued, collecting French nationals, including lawyers and other professionals. On 12 December 1941, the most distinguished members of the Paris Jewish community, including doctors, academics, scientists and writers, were rounded up. On 29 May 1942, the Eighth Ordinance was published, which ordered Jews to wear the yellow star. The most notorious roundup was the Vel' d'Hiv Roundup, which required detailed planning and the use of the full resources of French police forces. This roundup took place on 16 and 17 July 1942; it collected nearly 13,000 Jews, 7,000 of whom, including more than 4,000 children, were interned and locked into the Vélodrome d'Hiver, without adequate food or sanitation. In the meantime, the Germans began deportations of Jews from France to the death camps in eastern Europe. The first trains left on 27 March 1942. Deportations continued until 17 August 1944, by which time nearly 76,000 Jews (including those from Vichy France) were deported, of whom only 2,500 survived. (see Timeline of deportations of French Jews to death camps.) The majority of Jews deported were non French Jews. The Vichy government openly collaborated with the Nazi occupiers to identify Jews for deportation and transportation to the death camps. As early as October 1940, without any request from the Germans, the Vichy government passed anti Jewish measures (the Vichy laws on the status of Jews), prohibiting them from moving, and limiting their access to public places and most professional activities, especially the practice of medicine. The Vichy government also implemented those anti Jewish laws in the colonies of Vichy North Africa. In 1941, the Vichy government established the Commissariat General for Jewish Affairs, which in 1942 worked with the Gestapo to round up Jews. They participated in the Vel' d'Hiv roundup on 16 and 17 July 1942. On the other hand, France is recognised as the nation with the third highest number of Righteous Among the Nations (according to the Yad Vashem museum, 2006). This award is given to "non Jews who acted according to the most noble principles of humanity by risking their lives to save Jews during the Holocaust." In 1995 French President Jacques Chirac formally apologized to the Jewish community for the complicit role that French policemen and civil servants played in the roundups. He said:

«Бұл қара сағаттар біздің тарихымызды мәңгіге дақтайды және біздің өтіміз бен дәстүрімізге зиян келтіреді. Иә, оккупанттың қылмыстық ақымақтығына француздықтар, француз мемлекеті көмектесті. Елді қорғаған Франция, ағартушылық және Адам және азамат құқықтары туралы декларацияның отаны, Франция сол күні өтеуге келмейтін нәрсені жасады. Сөзін бұзып, өзі қорғағандарды өз қызылшаңдарына тапсырды». Ширак жауаптыларды да атап көрсетті: «450 полицей және қарулы күштер, француздықтар, өз басшыларының басшылығымен нацистердің талаптарына бағынды». 2017 жылдың шілдесінде Велодром д'Ивер орнында өткен салтанатта Франция президенті Эммануэль Макрон елдің Холокосттағы рөлін және Францияның 1942 жылғы тұтқындау мен одан кейінгі 13 000 еврейдің депортациясы үшін жауапкершілігін жоққа шығаратын тарихи ревизионизмді айыптады. Ол Виши үкіметі, соғыс кезінде билікте болған, мемлекетті білдірмейтіні туралы мәлімдемелерді жоққа шығарды. «Дәл Франция осыны ұйымдастырды», - деді француз полициясы нацистермен ынтымақтастықпен. «Ең бір неміс те» тікелей қатыспады, - деп қосты ол. Ширак немесе Франсуа Олланд Виши үкіметі, соғыс кезінде билікте болған, шын мәнінде француз мемлекетін білдіргенін нақты айтқан жоқ. Макронның айтуынша, соғыс кезіндегі үкімет шын мәнінде Франция болды. «Виши режимін ештеңеден пайда болған, ештеңеге қайтқан деп қарау ыңғайлы. Иә, бұл ыңғайлы, бірақ бұл жалған. Біз өтірікке негізделген мақтаныш құра алмаймыз». Макрон Ширактың 1995 жылғы кешірімін еске түсіре отырып, «Мен мұны қайтадан айтамын. Дәл Франция тұтқындауды, депортацияны және, демек, көбінесе өлімді ұйымдастырды» деді.

"These black hours will stain our history for ever and are an injury to our past and our traditions. Yes, the criminal madness of the occupant was assisted ('secondée') by the French, by the French state. Fifty three years ago, on 16 July 1942, 450 policemen and gendarmes, French, under the authority of their leaders, obeyed the demands of the Nazis. That day, in the capital and the Paris region, nearly 10,000 Jewish men, women and children were arrested at home, in the early hours of the morning, and assembled at police stations France, home of the Enlightenment and the Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, land of welcome and asylum, France committed that day the irreparable. Breaking its word, it delivered those it protected to their executioners." Chirac also identified those who were responsible: "450 policemen and gendarmes, French, under the authority of their leaders [who] obeyed the demands of the Nazis." In July 2017, while at a ceremony at the site of the Vélodrome d'Hiver, France's President Emmanuel Macron denounced the country's role in the Holocaust and the historical revisionism that denied France's responsibility for 1942 roundup and subsequent deportation of 13,000 Jews (or the eventual deportation of 76,000 Jews). He refuted claims that the Vichy government, in power during WW II, did not represent the State. "It was indeed France that organised this", French police collaborating with the Nazis. "Not a single German" was directly involved, he added. Neither Chirac nor François Hollande had specifically stated that the Vichy government, in power during World War II, actually represented the French State. Macron on the other hand, made it clear that the government during the War was indeed that of France. "It is convenient to see the Vichy regime as born of nothingness, returned to nothingness. Yes, it's convenient, but it is false. We cannot build pride upon a lie." Macron made a subtle reference to Chirac's 1995 apology when he added, "I say it again here. It was indeed France that organized the roundup, the deportation, and thus, for almost all, death."

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең: кемсітушілікке қарсы заңдар мен көші-қон

Холокосттан кейін Францияда шамамен 180 000 еврей қалды, олардың көпшілігі Шығыс Еуропадан келген босқындар еді, бұрынғы елдеріне қайтуға мүмкіндігі болмаған немесе қайтуға ниеті жоқ адамдар. Неміс оккупациясы және Виши режимі кезінде болған зұлсалылықтардың алдын алу мақсатында, заң шығарушы орган антисемиттік мазақтаулар мен әрекеттерді тоқтатуға бағытталған заңдар қабылдады және білім беру бағдарламаларын енгізді.

Солтүстік Африкадағы француз колонияларынан яһудилердің келуі

1940-шы жылдардың аяғында, 1950-ші және 1960-шы жылдары аман қалған француз еврейлеріне көптеген еврейлер қосылды. Олар Францияның негізінен мұсылман халқы қоныстанған Солтүстік Африка колонияларынан (сонымен қатар миллиондаған басқа француз азаматтарымен бірге) араб және мұсылман елдерінен еврейлердің жаппай көшіп кетуінің бір бөлігі ретінде келді. Олар Франция империясының әлсіреуіне және Израиль құрылғаннан кейін, сондай-ақ Израильдің Алты күндік соғыста және басқа араб-израиль соғыстарындағы жеңістерінен кейін мұсылман антисемитизмінің күшеюіне байланысты Францияға қашты. 1951 жылы Франциядағы еврей халқының саны шамамен 250 000-ға жетті. 1956-1967 жылдар аралығында Алжир, Тунис, Марокко және Египеттен шамамен 235 000 сефард еврейі Францияға көшіп келді. 1968 жылға қарай Солтүстік Африкадағы бұрынғы француз иеліктерінен келген сефард еврейлері Франция еврейлерінің басым бөлігін құрады. Екінші дүниежүзілік соғыс пен Холокостқа дейін француз еврейлері негізінен ашкенази дәстүрі мен мәдениетін ұстанған. Сефардтар, нұсах сефардты (Дэн Мичманның анықтамасы бойынша, сефардтық рәсім бойынша иудаизмді) ұстанады, содан бері француз еврей мәдениетінің сипатына елеулі әсер етті. Бұл француз Солтүстік Африкасынан келген еврейлер көбінесе әлеуметтік және экономикалық жағынан табысты интеграцияға қол жеткізіп, елдің еврей қауымын қайта жандандыруға көмектесті. Кошерлік мейрамханалар мен еврей мектептері, әсіресе 1980-жылдардан бастап көбейді. Ішкі және халықаралық оқиғаларға жауап ретінде көптеген жас ұрпақ діни жаңаруға бел буды. 1980 жылы Париждегі синагогаға жасалған бомбалық шабуыл Франция еврей халқының Екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс оккупациясынан кейін болған алғашқы және қатерлі террористик шабуылы болды. Бұл шабуыл 1970-жылдардың соңында неонацистер тарапынан жасалған антисемиттік оқиғалардың көбеюінен кейін орын алды.

Франция мен Израиль арасындағы қарым-қатынастар

Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Франция үкіметі Израиль үкіметін қолдау және қарсылық көрсетуде өзгерістер жасады. Ол бастапқыда Израильді күшті қолдап, Біріккен Ұлттар Ұйымында оның құрылуына дауыс берді. 1948-1967 жылдар аралығында Израильдің басты одақтасы және әскери техниканың негізгі жеткізушісі болды, бұл екі он жылға жуық уақытты қамтыды. 1956 жылғы Суэц дағдарысы кезінде Франция мен Израиль арасындағы әскери одақтан кейін екі елдің қарым-қатынасы тығыз болды. Көпшілік пікірге сәйкес, Севр протоколының нәтижесінде Франция үкіметі 1950 жылдардың аяғында өз атомдық технологиясының бөліктерін Израильге құпия түрде жеткізді, оны Израиль ядролық қару жасау үшін пайдаланды. Бірақ 1962 жылы Алжир соғысы аяқталғаннан және Алжир тәуелсіздік алғаннан кейін Франция араб елдерін жақтауға көшті. Бұл өзгеріс 1967 жылғы Алты күндік соғыстан кейін күрт үдеді, сол кезде қарым-қатынас шиеленістің жоғары деңгейіне жетті. Соғыстан кейін Америка Құрама Штаттары Израильге қару-жарақ пен әскери технологияның басты жеткізушісіне айналды. Франция мен Израиль Ливанның 15 жылға созылған Азамат соғысына қатысты.

21 ғасыр

Франция Еуропадағы ең ірі еврей халқына және әлемдегі үшінші ең ірі еврей халқына ие (Израиль мен АҚШ-тан кейін). Франциядағы еврей қауымының негізгі құрамы 480 000–500 000 адам деп есептеледі.

Еврейлерге қарсылық және еврейлердің көшіп кетуі

2000 жылдардың басында француз мұсылмандары арасында антисемитизм деңгейі көтеріліп, антисемит әрекеттері әлемге жарияланды. Ең ауыр қылмыстардың бірі – Илан Халимиді Юссуф Фофана басқарған «Барбариялар тобы» өлтіріп, азаптап өлтіргені болды. Бұл кісі өлтіру ақшаға байланысты болды және антисемиттік көзқарастармен оттандырылды (қылмыскерлер еврейлердің бай екеніне сенетіндіктерін айтты). 2012 жылдың наурыз айында үш сарбазды өлтірген қарулы адам Тулузадағы еврей мектебіне шабуыл жасап, төрт адамды, оның ішінде үш баланы өлтірді. Президент Николя Саркози: «Еврей қауымының барлық басшыларына, оларға қаншалықты жақын екенімізді айтқым келеді. Барлық Франция олардың қасында» деді. Алайда еврей қайырымдысы Барон Эрик де Ротшильд Франциядағы антисемитизмнің көлемі шамадан тыс екенін және «Франция антисемиттік ел емес» деп мәлімдеді. Бұған дейін Le Monde Diplomatique газеті де осылай деп жазған болатын. 2005 жылы Pew Research Center жүргізген сауалнамаға сәйкес, Францияда антисемитизмнің нақты дәлелі жоқ, бұл сауалнамаға сәйкес, Франция әлемдегі үшінші ірі еврей халқына ие болғанымен, Еуропадағы антисемитизм ең аз елдердің бірі болып көрінеді. Израильдің Газаға шабуыл жасауы 2008 жылдың желтоқсанынан 2009 жылдың қаңтарына дейін Францияда жүзге жуық антисемит әрекеттері тіркелді. Бұл 2007 жылы тіркелген 250 антисемит әрекетімен салыстырылады. 2009 жылы Францияда антисемитизмге қарсы 832 жағдай тіркелді (2009 жылдың бірінші жартысында 631 жағдай, 2008 жылдың жалпы санынан көп, 474), 2010 жылы 466 және 2011 жылы 389. 2011 жылы 260 қауіп-қорқыту (100 граффити, 46 жарнама парақтары немесе хаттар, 114 қорлау) және 129 қылмыс (57 шабуыл, 7 өрт сөндіру немесе өртке салу әрекеті, 65 зақымдау және вандализм актілері, бірақ кісі өлтіру, кісі өлтіруге талпыныс немесе террористік шабуыл) тіркелді. Бұл кезеңде ең жоғары көрсеткіш 2005 жылы тіркелді (2005: 2,951 Олим), бірақ оның едәуір бөлігі (20-30%) Францияға қайтып келді. Кейбір иммигранттар антисемитизм мен араб халқының өсуін кету себептері ретінде атады. Израильге көшіп келген бір жұбай француз мұсылмандарының антисемитизмінің күшеюі және француз үкіметінің Израильге қарсы көзқарасы еврейлердің өмірін қысыңқы ететінін айтты. 2007 жылдың тамызында Франциядан Израильге шамамен 2800 Олимнің келуі күтілді, бастапқыда 3000-ға жуық деп болжанған еді. 2009 жылы Израильге 1129 француз еврейі, ал 2010 жылы 1286 адам көшті. Көптеген француз еврейлері Францияға берік байланысты. 2012 жылдың қарашасында Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяху Франсуа Олландпен бірлескен баспасөз конференциясында француз еврей қауымына: «Израиль премьер-министрі ретінде мен еврейлерге қайда болса да айтамын: Израильге келіп, Израильді өз үйіңізге айналдырыңыз» деп кеңес берді. Бұл кеңес бұрынғы Израиль премьер-министрі Ариэль Шаронның 2004 жылы француз еврей қауымына Израильге көшіп келу туралы берген кеңесіне сілтеме жасады. 2013 жылы 3120 француз еврейі Израильге көшіп келді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 63% өсімді құрады. 2014 жылдың алғашқы айларында Израильдің еврей агенттігі француздық алияны алия жәрмеңкелері, еврей тілінің курстары, Израильде жұмыс табуға көмектесетін семинарлар және Израильге көшіп келушілерді қабылдау арқылы ынталандыруды жалғастырды. 2014 жылдың мамыр айында жүргізілген сауалнама француз еврейлерінің 74 пайызы Франциядан Израильге кетуді қарастырып жатқанын көрсетті. Олардың 24,4 пайызы «иудаизмін сақтап қалу» тілегін білдірсе, 12,4 пайызы басқа елдерге қызығушылық танытты. «Экономикалық факторлар» жауап берушілердің 7,5 пайызынан аталды. 2014 жылдың маусым айына қарай, 2014 жылдың соңына дейін француз еврей қауымының 1 пайызы Израильге көшетіні болжалды, бұл бір жылдың ішіндегі ең көп көрсеткіш. Көптеген еврей басшылары эмиграцияға бірнеше факторлар ықпал ететінін, соның ішінде Израильге мәдени тартылыс пен Францияның экономикалық қиындықтарын, әсіресе Израильдің өркендеген экономикасында басқа әлеуметтік-экономикалық мүмкіндіктерге ұмтылған жас ұрпақты атап өтті. Басқалары 2014 жылы антисемитизмнің көптеген қорқынышты оқиғалары орын алғанын, әсіресе «Қорғаныш шеті» операциясы кезінде, Франция Палестина мемлекетін парламентте мойындап, Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде Израильге Араб-Израиль қақтығысын біржақты тоқтату туралы резолюция қабылдауға міндеттенгенін атап өтті. 2014 жылдың соңында 7 мың француз еврейі Израильге көшкені хабарланды. 2015 жылдың қаңтарында Шарли Эбдоға жасалған шабуыл және Порт де Винсендегі кепілге алу оқиғасы француз еврей қауымында үлкен қорқыныш тудырды. Осы оқиғалардың нәтижесінде еврей агенттігі Израильге көшкісі келетін 120 000 француз еврейі үшін алия жоспарын жасады. Сонымен қатар, 2015 жылдың басында Еуропадағы тұрақсыз экономикалық жағдайға байланысты көптеген бай француз еврейлері білікті мамандық иелері, бизнесмендер мен инвесторлар Израильді халықаралық инвестициялар үшін, сондай-ақ жұмыс және жаңа бизнес мүмкіндіктері үшін қолайлы орын деп санады. Миграцияны зерткен француз еврей эмигранті Дов Маимон 2030 жылға қарай 250 000 француз еврейі Израильге көшетінін болжады. Франциядан көші-қон артып барады: 2015 жылдың бірінші жартысында шамамен 5100 француз еврейі Израильге көшті, бұл өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 25% көп. 2015 жылдың қараша айындағы Париж шабуылдарынан кейін, «Шамал» операциясына жауап ретінде күдікті ИХҰ мүшелері жасаған деп саналады, француз еврейлерінің 80 пайызынан астамы Израильге көшіп кетуді қарастырды. 13 қарашадағы кешкі шабуылда 90 адам қаза тауып, Париждегі Батаклан театрындағы рок-концертте 200 адам жараланды. Театрды соңғы жылдары еврей иелері (Израильді қолдаған, еврей шараларын өткізген) шабуылдан аз уақыт бұрын сатқан болса да, шабуылдың антисемиттік себептері болды деген болжамдар пайда болды, бірақ бұл француз медиасында кең таралған теория емес. Алайда кейбір адамдар бұл мүмкін антисемиттік себептер жалпы медиа тарапынан жасырылғанын айтты, бұл медианың ниеттерін күдік тудырды, бұл мәселе француз еврей қауымының баспасөзінде көтерілді. Еврей агенттігінің мәліметінше, 2015 жылдың қараша айының ортасына қарай шамамен 6500 француз еврейі Израильге көшкен, ал 2015 жылдың соңына дейін 8000 француз еврейі Израильде қоныстануы күтілуде. 2016 жылдың қаңтарында Марсельде 35 жастағы мұғалім курд ереуілімен шабуылға ұшырады. Кейбір еврей ұйымдары еврейлерге киппаны жаздырып жүрмеуге кеңес беруді талқылады. Сол айда Кретейде 73 жастағы еврей қалалық кеңесшісі өз пәтерінде өлтірілді. 2017 жылдың 4 сәуірінде Париждегі Бельвиль ауданында, мешіттерге жақын жерде тұратын 65 жастағы француз еврей әйелі Сара Халимидің қорқынышты өлімі, полиция баспалдақта тұрғанда қатқарасы «Аллаху Акбар» деп айқайлағанын естігеніне қарамастан, араласпағаны, бұл оқиға антисемитизмнің институционалдық жамылуына қатысты алаңдаушылықты тудырды. Роджер Пинтоның 2017 жылдың 8 қыркүйегінде Ливри-Гарган үйінде қарақшылыққа ұшырауы осы алаңдаушылықты күшейтті. Пинто Илан Халимиді өлтіргендер сияқты, «сен еврейсің, сондықтан ақшаң болуы керек» деген сөзді естігенін айтты, бірақ бұл шабуыл да антисемиттік әрекет ретінде танылмады. 2018 жылдың 23 наурызында француз еврей әйелі, Холокосттан аман қалған 85 жастағы Мирейль Кнолл француз астанасының шығысындағы пәтерінде өлтірілген күйде табылды. Ол екі мұсылман күдіктісімен өлтірілді, олардың біреуін ол жас кезінен таныған.

In the early 2000s, rising levels of antisemitism among French Muslims and antisemitic acts were publicized around the world, One of the worst crimes happened when Ilan Halimi was mutilated and tortured to death by the so called "Barbarians gang", led by Youssouf Fofana. This murder was motivated by money and fueled by antisemitic prejudices (the perpetrators said they believed Jews to be rich). In March 2012, a gunman, who had previously killed three soldiers, opened fire at a Jewish school in Toulouse in an antisemitic attack, killing four people, including three children. President Nicolas Sarkozy said, "I want to say to all the leaders of the Jewish community, how close we feel to them. All of France is by their side." However, Jewish philanthropist Baron Eric de Rothschild suggested that the extent of antisemitism in France has been exaggerated and that "France was not an antisemitic country". The Newspaper Le Monde Diplomatique had earlier said the same thing. According to a 2005 poll made by the Pew Research Center, there is no evidence of any specific antisemitism in France, which, according to this poll, appears to be one of the least antisemitic countries in Europe, though France has the world's third largest Jewish population. Between the start of the Israeli offensive in Gaza in late December 2008 and its end in January 2009, an estimated hundred antisemitic acts were recorded in France. This compares with a total of 250 antisemitic acts in the whole of 2007. In 2009, 832 acts of antisemitism were recorded in France (with, in the first half of 2009, an estimated 631 acts, more than the whole of 2008, 474), in 2010, 466 and, in 2011, 389. In 2011, there were 260 threats (100 graffitis, 46 flyers or mails, 114 insults) and 129 crimes (57 assaults, 7 arsons or attempted arsons, 65 deteriorations and acts of vandalism but no murder, attempted murder or terrorist attack) recorded. A peak was reached during this period, in 2005 (2005: 2,951 Olim) but a significant proportion (between 20 and 30%) eventually came back to France. Some immigrants cited antisemitism and the growing Arab population as reasons for leaving. One couple who moved to Israel claimed that rising antisemitism by French Muslims and the anti Israel bias of the French government was making life for Jews increasingly uncomfortable for them. In August 2007, some 2,800 olim were due to arrive in Israel from France, as opposed to the 3,000 initially forecast. 1,129 French Jews made aliyah to Israel in 2009 and 1,286 in 2010. Many French Jews feel a strong attachment to France. In November 2012, Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu in a joint press conference with François Hollande advised the French Jewish community by saying "In my role as Prime Minister of Israel, I always say to Jews, wherever they may be, I say to them: Come to Israel and make Israel your home." alluding to former Israel Prime Minister's Ariel Sharon's similar 2004 advisement towards the French Jewish community to move to Israel. In 2013, 3,120 French Jews immigrated to Israel, marking a 63% increase over the previous year. During the first few months of 2014, The Jewish Agency of Israel continued to encourage French aliyah through aliyah fairs, Hebrew language courses, sessions that assist potential olim to find jobs in Israel, and immigrant absorption in Israel. A May 2014 survey revealed that 74 percent of French Jews considered leaving France for Israel where of the 74 percent, 29.9 percent cited anti Semitism. Another 24.4 cited their desire to "preserve their Judaism," while 12.4 percent said they were attracted by other countries. "Economic considerations" was cited by 7.5 percent of the respondents. By June 2014, it was estimated by the end of 2014 a full 1 percent of the French Jewish community would have made aliyah to Israel, the largest in a single year. Many Jewish leaders stated that emigration is being driven by a combination of factors, including the cultural gravitation towards Israel and France's economic woes, especially for the younger generation drawn by the possibility of other socioeconomic opportunities in the more vibrant Israeli economy. Others point out that in 2014, many dramatic incidents of antisemitism took place, especially during Operation Protective Edge, and that France took an unusual pro Palestine stance by recognizing the State of Palestine in Parliament and by undertaking to adopt a resolution in the United Nations Security Council which would unilaterally impose an end of the Israel Arab conflict on Israel. At the end of 2014, a record 7,000 French Jews are reported to have made Aliyah. In January 2015, events such as the Charlie Hebdo shooting and Porte de Vincennes hostage crisis created a shock wave of fear across the French Jewish community. As a result of these events, the Jewish Agency planned an aliyah plan for 120,000 French Jews who wish to make aliyah. In addition, with Europe's stagnant economy as of early 2015, many affluent French Jewish skilled professionals, business moguls and investors have sought Israel as a start up haven for international investments, as well as job and new business opportunities. Dov Maimon, a French Jewish émigré who studies migration as a senior fellow at the Jewish People Policy Institute, predicted as many as 250,000 French Jews to make aliyah by the year 2030. Immigration from France is on the rise: in the first half of 2015, approximately 5,100 French Jews made aliyah to Israel marking 25% more than in the same period during the previous year. Following the November 2015 Paris attacks, committed by suspected ISIS affiliates reputedly in retaliation for Opération Chammal, more than 80 percent of French Jews considered making aliyah. The largest attack on the evening of 13 November killed 90 people, leaving 200 wounded at a rock concert in the Bataclan Theatre in Paris. Although its long time Jewish owners (who regularly set Jewish events there, including some in support of Israel) had sold the theatre shortly before the massacre, speculation arose about an antisemitic motive behind the attack, but this was not a popular theory in the French media. However, to some, this possible antisemitic motive was concealed by the general media, raising questions about the media's motives to do this, an issue reflected in the French Jewish community press. According to the Jewish Agency, nearly 6500 French Jews had made aliyah as of mid November 2015 and it was estimated that 8000 French Jews would settle down in Israel by the end of 2015. In January 2016, a 35 year old teacher in Marseille was attacked with a machete by a Kurdish teenager. Some Jewish groups debated recommending that Jews not wear the kippah in public. A 73 year old Jewish municipal councillor in Créteil was murdered in his apartment the same month. On 4 April 2017, the horrific murder of a 65 year old French Jewish woman, Sarah Halimi, in her popular neighborhood home of Belleville in Paris, around the corner from a mosque reputed for its radicalism, and as police standing in the staircase heard the murderer yelling "Allahu akbar" repeatedly for minutes, and did not intervene in spite of the screams and the beating, has raised questions again. As it took several months for the French justice to qualify this murder as an antisemitic act, concern about an institutional covering of antisemitism increased. It was further feared as Roger Pinto was mugged with his family during a burglary at his Livry Gargan home on 8 September 2017. Pinto soon witnessed that, as for Ilan Halimi's murder, he was told, "You are Jewish so you must have money;" this attack has neither been qualified as an anti semitic act. On 23 March 2018, an 85 year old French Jewish woman and Holocaust survivor, Mireille Knoll, was found dead in her apartment in the east of the French capital, where she lived alone. She had been murdered by two Muslim suspects, one of which she had known since he was a child. The chief rabbi of Paris, Haïm Korsia, wrote on Twitter that he was "horrified" by the killing.

Еврейлерге қарсылық

Андерсон, Томас П. "Эдуард Дрюмонт және қазіргі антисемитизмнің шығу тегі". Католик тарихи шолу (1967): 28–42. JSTOR
Белл, Дориан. Жаһанданушы нәсіл: француз және еуропалық мәдениеттегі антисемитизм және империя (Northwestern UP, 2018). онлайн
Бирнбаум, Пьер; Кочан, Мириам. Францияда антисемитизм: Леон Блумнан қазіргі уақытқа дейінгі саяси тарих (1992) 317 б.
Бузи, Фредерик. Антисемитизмнің папысы: Эдуард Адольф Друмонттың мансабы мен мұрасы (University Press of America, 1986)
Бернс, Роберт Ф. Қазіргі Францияда антисемитизм (1969).
Бернс, Р. Ф. "Эдуард Дрюмонт және La France Juive". Еврейлік әлеуметтік зерттеулер (1948): 165–184. JSTOR
Кам, Эрик. Француз қоғамы мен саясатындағы Дрейфус ісі (Routledge, 2014).
Қаран, Вики. "Дрейфустан Вишиге дейінгі "еврей мәселесі"". Мартин Александр, ред., Наполеоннан бері француз тарихы (1999): 172–202, тарихнамаға нұсқаулық.
Қаран, Вики. "1930 жылдары Франциядағы антисемиттік жандану: әлеуметтік-экономикалық өлшем қайта қарастырылды". Қазіргі заман тарихы журналы 70.1 (1998): 24–73. онлайн
Коул, Джошуа. "1934 жылғы тамыздағы тәртіпсіздіктер алдындағы Константин: азаматтық мәртебе, антисемитизм және соғыстар аралығындағы Француз Алжиріндегі ассимиляция саясаты". Солтүстік Африка зерттеулерінің журналы 17.5 (2012): 839–861.
Фитч, Нэнси. "Көпшілік мәдениет, көпшілік парламенттік саясат және қазіргі антисемитизм: Франциядағы Дрейфус ісі". Американдық тарихи шолу 97#1 (1992): 55–95. онлайн
Голдберг, Чад Алан. "Жүдейлер, революция және ескі режим француздық антисемитизм мен Дюркгеймнің социологиясында". Әлеуметтану теориясы 29.4 (2011): 248–271.
Иссер, Натали. Француздық Екінші империясы кезіндегі антисемитизм (1991) онлайн
Жюдакен, Джонатан. Жан Пол Сартр және еврей мәселесі: антисемитизм және француз зиялысының саясаты (U of Nebraska Press, 2006)
Калман, Самуэль. Соғыстар аралығындағы Франциядағы экстремалды оң жақ: Фейшо және Крест де Фейу (Routledge, 2016).
Кеннеди, Шон. Франция мен демократияны татуластыру: "Croix de Feu" және "Parti Social Français", 1927–1945 (McGill Queen's Press MQUP, 2014).
Линдеманн, Альберт С. Еврей айыпталды: үш антисемит ісі (Дрейфус, Бейлис, Франк) 1894–1915 (1991)
Мандель, Мод С. Францияда мұсылмандар мен еврейлер: жанжал тарихы (Princeton University Press, 2014)
Маррус, Майкл Р. және Роберт 0. Пэкстон. Виши Франциясы және еврейлер (1981) онлайн
Рид, Пирс Пол. Дрейфус ісі (2012)
Шилдс, Джеймс Г. "Францияда антисемитизм: Вишидің арбауы". Алдау үлгілері 24#2–4 (1990): 5–17.
Зуккотти, Сюзан. Холокост, француздар және еврейлер (1999)

Anderson, Thomas P. "Edouard Drumont and the Origins of Modern Anti Semitism." Catholic Historical Review (1967): 28–42. in JSTOR
Bell, Dorian. Globalizing Race: Antisemitism and Empire in French and European Culture (Northwestern UP, 2018). online
Birnbaum, Pierre; Kochan, Miriam. Anti Semitism in France: A Political History from Léon Blum to the Present (1992) 317p. Busi, Frederick. The pope of antisemitism: the career and legacy of Edouard Adolphe Drumont (University Press of America, 1986)
Byrnes, Robert F. Antisemitism in modern France (1969). Byrnes, R. F. "Edouard Drumont and La France Juive." Jewish Social Studies (1948): 165–184. in JSTOR
Cahm, Eric. The Dreyfus affair in French society and politics (Routledge, 2014). Caron, Vicki. "The'Jewish Question'from Dreyfus to Vichy." in Martin Alexander, ed., French History since Napoleon (1999): 172–202, a guide to the historiography. Caron, Vicki. "The Antisemitic revival in France in the 1930s: the socioeconomic dimension reconsidered." Journal of Modern History 70.1 (1998): 24–73. online
Cole, Joshua. "Constantine before the riots of August 1934: civil status, anti Semitism, and the politics of assimilation in interwar French Algeria." Journal of North African Studies 17.5 (2012): 839–861. Fitch, Nancy. "Mass Culture, Mass Parliamentary Politics, and Modern Anti Semitism: The Dreyfus Affair in Rural France." American Historical Review 97#1 (1992): 55–95. online
Goldberg, Chad Alan. "The Jews, the Revolution, and the Old Regime in French Anti Semitism and Durkheim's Sociology." Sociological Theory 29.4 (2011): 248–271. Isser, Natalie. Antisemitism during the French Second Empire (1991) online
Judaken, Jonathan. Jean Paul Sartre and the Jewish question: anti antisemitism and the politics of the French intellectual (U of Nebraska Press, 2006)
Kalman, Samuel. The extreme right in interwar France: the Faisceau and the Croix de Feu (Routledge, 2016). Kennedy, Sean. Reconciling France Against Democracy: The Croix de Feu and the Parti Social Fran ais, 1927–1945 (McGill Queen's Press MQUP, 2014). Lindemann, Albert S. The Jew Accused: Three Anti Semitic Affairs (Dreyfus, Beilis, Frank) 1894–1915 (1991)
Mandel, Maud S. Muslims and Jews in France: History of a Conflict (Princeton University Press, 2014)
Marrus, Michael R. and Robert 0. Paxton. Vichy France and the Jews (1981) online
Read, Piers Paul. The Dreyfus Affair (2012)
Shields, James G. "Antisemitism in France: The spectre of Vichy." Patterns of Prejudice 24#2–4 (1990): 5–17. Zuccotti, Susan. The Holocaust, the French, and the Jews (1999)