Кіріспе

1833 жылғы Осман және Ресей империялары арасындағы шарт. Хүнкар Искелесі шарты (бұрын Ункиар Скелесси деп жиі жазылатын, мағынасы "Патшалық теңіз жағасы" немесе "Сұлтанның теңіз жағасы" шарты) 1833 жылдың 8 шілдесінде Ресей империясы мен Осман империясы арасында сол жылы Мехмет Әлиге қарсы Ресейдің әскери көмегінен кейін қол қойылды. Бұл шарт екі державаның одақтасуын қамтамасыз етті, сондай-ақ ресейліктер мұндай шара қабылдауды сұраса, Османлылар Дарданеллді кез келген шетелдік соғыс кемелерінен жабатын кепілдік берді. Шартының талаптары Еуропаның басқа да ірі державаларын алаңдатқандықтан, Осман империясының, әсіресе Ұлыбритания мен Ирландиямен сыртқы қатынастарына елеулі әсер етті.

Өмірбаян

Мехмед Әли, Осман империясының тек қарауындағы вассал ретінде ғана емес, жеке билігін арттырып, Палестина, Сирия және Арабияны бағындыруды көздеді. Иесіне шабуыл жасауын ақтау үшін ол Акра пашасымен жеке даудың себебін пайдаланды.

Мысырдың алға жылжуы

1831 жылдың соңында ол өзінің жаңадан реформаланған әскерін өзінің ұлы Ибрагим-пашаның басшылығымен Сирияға жіберді, нәтижесінде Осман сұлтаны Махмуд II-ге қарсы Египет-Осман соғысы (1831-1833) басталды. Ибрагимнің әскерлері тез арада Газа мен Иерусалимді басып алды, және Алеппо мен Дамаскқа қарай жорық жасаудан бұрын Акраны сәтті қоршап алды; 1832 жылдың 18 маусымына қарай Ибрагим бүкіл Сирияны бақылауға алды. Бір кезде Мысыр әскері тоқтап, Мехмед Әли Сұлтанмен келіссөздер жүргізуге тырысты. Бірақ дипломатия сәтсіз аяқталғаннан кейін, Ибрагим өз күштерін Анатолияға басты, онда Сұлтанның қарсыластарын біріктіріп, 21 қарашада Конья қаласын басып алды. Махмуд II Мысырдың шабуылын тоқтату үшін үлкен әскер жіберді, бірақ ол 21 желтоқсанда Конья шайқасында жеңіліске ұшырады және «бір соққымен Анатолияны толық жаулап алу жолы ашылды». Ибрагим Осман астанасы Стамбулға дейін жеткенше алға жылжуын жалғастырды.

Жауап

Мысыр әскері Осман билігінің орталығына жақындаған сайын, империялық қаланың бәріне үрей тарады. Махмуд II жедел түрде Британия мен Францияға көмек сұрады, бірақ ішкі мәселелерге және екі елдің де жақында аяқталған Бельгия революциясынан кейінгі жағдайды басқаруға қатысуына байланысты олар бас тартты. Лорд Кинросс бұл сұлтанға бұрынғы жауы Ресейден көмек сұраудан басқа жол қалдырмағанын айтады. Бейлидің сөзіне қарағанда, патшаның жауабы соншалықты оң және жылдам болды ki, Махмуд II оны тұзақ деп ойлап, қабылдауға асықты. Дегенмен, сұлтан кез келген көмекке риза болып, ресейлік ұсынысты қабылдады. Патша бірден мысырлықтардың Стамбулға шабуыл жасауына тосқауыл қою үшін үлкен әскер жіберді. Патша қанша әскер жібергені нақты белгісіз; Лорд Кинросс бұл шамамен 18 000 адамнан тұратын әскер болғанын ал, Бейли бұл күш 40 000 әскерден екі есе көп болуы мүмкін деп болжайды. Ресейлік әскердің нақты санына қарамастан, ол Ибрагимді орыстармен шайқасқа түсудің орнына сұлтанмен келіссөздер жүргізуге мәжбүр етті. Осылайша, ресейлік әскердің болуы ғана мысырлықтардың шабуылын тоқтатуға жеткілікті болды.

Еуропалық реакция

Орыс әскерлерінің Осман астанасына осыша жақын орналасуы Ұлыбритания мен Францияны да қатты алаңдатты. Осы ықтимал қауіпті көріп, екі ел де шара қабылдауға мәжбүр болды. Британ сыртқы істер министрі Лорд Палмерстон бұл іске жетекшілік етіп, Мехмед Алиге жеңілдіктер беріліп, оның одан әрі шабуылдарына қарсы ағылшын-француз кепілдігінің орнына, Ресейдің шығуына талап қою үшін Сұлтанға күшті дипломатиялық қысым жасады. Дегенмен, дипломатия ғана қолданылған құрал емес еді, британдықтар мен француздар Дарданеллге әскери кемелер жіберді. Бұл әрекет Сұлтанды олардың қатал талаптарын қабылдауға мәжбүрлеумен қатар, ресейліктерді қорқытып, олардың одан әрі әскери қимылдарын тоқтатуға бағытталды.

Даудың салдары мен араласу

Сұлтан ақыры мойынсұнды, бұл 1833 жылдың мамыр айында Күтахия шартына әкелді, ол Мехмед Алиге Сирия, Адана, Триполи, Крит және Египетті ресми түрде басқару құқығын берді, бірақ оның өлімінен кейін бұл құқықтар мұрагерлік болады деген кепілдік жоқ еді. Осы бейбітшілік орнаған соң, орыс әскерлері Осман империясының аумағынан шыға бастады. Бәрі ақыр соңында жақсы болғандай көрінді, бірақ ресейлік әскерлердің толыққанды шығуынан кейін британ үкіметі, эвакуация аяқталуға екі күн қалғанда, Сұлтан Махмұд II патша Николай I-мен Хункар Искелесі шартын қол қойғанын білді. Бұл жайт британдық басшыларды алаңдатты, себебі Ресейдің Осман империясы мен оның ішкі істеріне зор ықпалы бар екенін көрсетті.

Келісім

1833 жылғы 8 шілдеде қол қойылған, жылдам келісілген шарт негізінен Ресей мен Осман империясы арасындағы қорғаныс одағынан тұратын, ол бастапқыда сегіз жылға есептелген және тараптардың бір-бірімен қауіпсіздік мәселелерін талқылауға міндеттемелерін қамтитын. Бұл екі империяны маңызды жайттар бойынша байланыстырып, орыстарға Осман империясына болашақта әскери араласу мүмкіндігін берді, тиімді түрде оны Ресей мемлекетінің қарауына алды. Шарттың осы бөлігінің өзі маңызды болғанымен, ең маңыздысы оның құпия бабы болды.

Құпия бап

Бұл мақалада келісім шарттарына сәйкес Осман әскери қолдауына қа alternativesтивті ұсынылды; Ресейлік одақтастарына әскер мен қару-жарақ жіберу орнына, Османдықтар Ресейдің бұйрығымен Дарданеллді барлық шетелдік соғыс кемелерінен жапқан болар еді. Құпия баптың толық мәтіні төменде келтірілген:

«Ресей империясының сарайы мен Жоғарғы Порта арасында жасалған қорғаныс одағы туралы патенттік шарттың I бабының бір тармағына сәйкес, екі Жоғары Келісуші Тарап өзара бір-біріне өздерінің тиесілі аумақтарының қауіпсіздігі үшін маңызды көмек және тиімді қолдау көрсетуге міндетті. Дегенмен, Ресейдің барлық императоры Ұлы Осман Портасына осындай маңызды көмек көрсету арқылы туындауы мүмкін шығындар мен ыңғайсыздықтардан құтылуын қалайды, егер жағдайлар Ұлы Портаны оны беруге міндеттендірсе, ол бұл көмекті сұрамайды. Жоғары Порта, патенттік шарттың өзаралық қағидасына сәйкес қажет болған жағдайда көмек көрсетуге міндетті болса, Ресей империясының сарайына қатысты әрекеттерін Дарданелл бұғазын жабумен, яғни қандай да бір сылтаумен шетелдік соғыс кемелерінің оған кіруіне жол бермеумен шектейді.»

Құпия баптың түсіндірмелері

Бұл мақала өте даулы болды және оның нағыз мағынасы әлі де талқыланып жатыр. Дарданеллді жабу шарттарының қандай болатыны туралы пікір келіспеушіліктер бар. Бір жағынан, орыс соғыс кемелері туралы ешқандай нақты мәлімдеме болмағанын, олардың кемелеріне Дарданеллден өтуге тыйым салынбағанын кейбіреулер түсіндіреді. Ал енді біреулері, орыс соғыс кемелеріне қатысты ешқандай арнайы ереже болмауы, оларға ешқандай ерекше құқық берілмегенін көрсетеді деп санайды. "Қажет болған жағдайда" деген сөз тіркесінің мағынасы да әртүрлі түсіндіріледі. Бір топ адамдар бұл тек Ресей соғыста болған кезде ғана қолданылатынын есептейді, ал енді біреулері Дарданеллдің әрқашан шетелдік соғыс кемелеріне жабық болатынын білдіреді деп түсіндіреді. Бұл болжамдар британдықтар келісімнің толық мазмұнын білгеннен кейін бастау алды. Құпия бап британ үкіметіне ресми түрде 1834 жылдың 16 қаңтарында жеткізілді, бірақ олар осы туралы бірнеше ай бұрын хабардар болған. Британдықтар келісімді және оның құпия шартын Ресеймен, Осман империясымен қарым-қатынастарына және орнаған күштер тепе-теңдігіне елеулі әсер ете алатынын түсіндірді. Хейл Лорд Палмерстонды әрекет етуге итермелегені, оның [келісімнің] құпия бабы ресейлік соғыс кемелеріне боғаздан еркін өтуге рұқсат бергенін қате түсінгенінен болды деп мәлімдейді. Сонымен қатар, Палмерстон мен британ үкіметінің қалған бөлігі келісімнің тікелей пайдасы шамалы болғанымен, Ресейге болашақта үлкен артықшылықтар туатынын, себебі Портаны вассалдыққа икемдеу арқылы Ресей 1833 жылғы экспедицияның қайталануына жағдай жасады деп санайды. Олар Ресейдің Осман империясына болашақта араласуы Британның Үндістанмен байланысына және жалпы Таяу Шығыстағы саудасына қауіп төндіретінінен қорқады, алайда Бейлидің айтуынша, Сыртқы істер министрінің ең маңызды мәселесі – бұғаз мәселесі болды. Осы келісімді түсіндіру британдықтардың Осман империясына қатысты сыртқы саясатын ондаған жылдар бойы анықтап келді.

Шарттың салдары

Бейлидің айтуынша, Хункар Искелесі шартының қол қойылуы Ұлыбританияны «Осман империясының Еуропадағы географиялық, саяси және экономикалық орнының маңыздылығына» толыққанды ояртты. Ұзақ мерзімде британдықтар шартқа наразылық білдіріп, ол 1809 жылғы ағылшын-осман шартын бұзғанын мәлімдеді. Олардың ресми наразылығында: «Егер осы шарттың (Ункиар-Скелесси) талаптары Ресейдің Түркияның ішкі істеріне қарулы түрде араласуына әкелсе, британ үкіметі мұндай жағдайда, қазіргі жағдайдың талаптарына қарай, кез келген әрекетке құқылы болады» делінген. Француздар да Ресейдің әскери араласу мүмкіндігіне қатысты ұқсас мәлімдеме жасады. Бұл екі мәлімдеме Батыс державаларының шарт шарттарына қаншалықты мән бергенін көрсетті. Ұзақ мерзімді перспективада британдықтар басқаша тәсіл қажеттігіне көз жеткізіп, «Осман империясын сақтап, қолдап, реформалап, нығайту» саясатын қабылдады. Осы сәттен бастап Палмерстон басшылығымен британдықтар Осман империясына қатысты жаңа саясатты іске асыру үшін бірқатар шаралар қолданды. Бұл Османмен сауданы ұлғайтудан бастап, Леванттағы британдық флотты күшейтуге және Махмуд II-ге әскери және теңіз миссияларын ұсынуға дейін болды. Бұл, Мехмед Әли одан әрі әскери қимылдар жасаса Сұлтанға көмектесу үшін, сондай-ақ «Ұлыбританияның бұрынғы бейжайлығын түзеу мақсатында» жасалды.

Шартқа қол қойылғаннан кейін көп ұзамай Австрия мен Пруссия 1833 жылғы 18 қыркүйектегі Мюнхенграц конвенциясына Ресейге қосылды, бұл державаларды Мехмед Әлидің одан әрі кеңеюіне қарсы тұруға және «Осман империясының тұтастығын сақтауға» міндеттендірді. 1840 жылдың шілдесінде Ұлыбритания, Австрия, Пруссия және Ресейді қамтитын кеңірек коалиция құрылды, олар Мехмед Әлиге қарсы Сұлтан үкіметін қорғауға келісті. Бұл келісім, Лондон конвенциясы (1840) деп белгілі болды және Османның бұғаздарды бейбіт уақытта Осман емес барлық соғыс кемелері үшін жабу туралы жариялауын талап етті. Еуропалық қолдау, әсіресе британдықтардың көмегі Мехмед Әлидің толықтай бағынуына ықпал етті. 1841 жылдың маусымында қол қойылған келісімде ол, әскерін шектеуге өзінің отбасысына Египеттің мұрагерлік билігіне кепілдік беру шартымен келісті. Бұл «Ұлыбританияның Таяу Шығыс саясатындағы белсенді ойыншы ретінде пайда болуы» және Осман империясының келесі 37 жылға басты одақтасы болды. Осылайша, Хункар Искелесі шарты Осман империясының болашағына, әсіресе Еуропаның сол болашаққа деген көзқарасына ұзақ мерзімді әсер етті.

Шарттың аяқталуы

Келісімге қол қойылғаннан кейін көп ұзамай, оның шарттары басқа келісімдер мен мәмілелер арқылы біртіндеп әлсіретілді. Лондон конвенциясы (1840) Османлы империясын бейбіт уақытта бұғаздарды барлық бей-Османдық соғыс кемелерінен жабық ұстауға мәжбүрлеу арқылы маңызды қадам жасады. Бұл британдықтардың Хункар Искелеси келісімінің ресейлік флотқа бұғаздар арқылы Жерорта теңізіне еркін өтуге мүмкіндік бергеніне қатысты алаңдаушылығын басуға көмектесті. Келесі жылы жасалған Лондон бұғаздары конвенциясы келісімді күштен шығаруға тағы бір қадам болды. Бұл келісім бойынша, соғыс кезінде сұлтанның одақтастары болмаған барлық соғыс кемелеріне бұғаздарға кіруге тыйым салынды. Бұл келісім көп өзгеріс енгізбегендей көрінуі мүмкін, бірақ сол кезде Ұлыбритания сұлтанның одақтастарының бірі болғанын естен шығармау керек. Осылайша, бұл британдық флотқа соғыс кезінде бұғаздарға кіруге мүмкіндік беретін еді, бұл ресейліктердің осы құқығына деген эксклюзивті талабын жоятын еді. Осы кезде келісімнің ең маңызды бөлігі тиімсіз етілді. Орыс-Осман қарым-қатынастары келесі он жылда нашарлай берді, ал Хункар Искелеси келісімінің қашан толыққанды күшін жойғаны белгісіз болғанымен, Қырым соғысының басталуы келісімде қарастырылған орыс-осман одағының жалғасуына қатысты кез келген мүмкіндіктің аяқталуын білдірді деп сеніммен айтуға болады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Лорд Кинросс. Осман ғасырлары: Түрік империясының өрлеуі мен құлдырауы. Нью-Йорк: Уильям Морроу және компания, Inc., 1977. Шоу, Стэнфорд Дж., және Езель Курал Шоу. Осман империясы мен қазіргі Түркия тарихы, 2-том: Реформа, революция және республика: Қазіргі Түркияның қалыптасуы, 1808–1975 жылдар. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 1977. Бейли, Фрэнк Эдгар. Британ саясаты және түрік реформа қозғалысы: Англо-түрік қатынастары туралы зерттеу, 1826–1853 жылдар. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспаханасы, 1942 жыл. Аксан, Вирджиния Х. Осман соғыстары 1700–1870: Қоршаудағы империя. Лондон: Pearson Education Limited, 2007 жыл. Хейл, Уильям. Түрік сыртқы саясаты 1774–2000 жылдар. Лондон: Фрэнк Кэсс баспасы, 2000 жыл.