Мeeуссен ережесі: Тоналдық өзгерістер мен дауыстық белгілер
Meeussen's rule
Мeeussen ережесі – дауыстық өзгеру құбылысы. Бұл ережеде екі жоғары тонның (HH) соңғысы төмендеп (HL) өзгереді. Тіл біліміндегі маңызды принциптердің бірі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мюссен ережесі – тонды азайтудың ерекше жағдайы. Ол алғаш рет банту тілдерінде сипатталған, бірақ басқа тілдерді талдау кезінде де кездеседі, мысалы, папуа тілдерінде. Ол сипаттаған тоналды өзгеріс – кейбір жағдайларда екі тікелей жоғары тоннан (ЖЖ) тұратын тізбектегі соңғы тонның төмендеуі, нәтижесінде ЖТ тізбесі пайда болады. Бұл құбылыс алғашқы байқаушысы, бельгиялық банту тілдері маманы А. Э. Мюссеннің (1912–1978) есімімен аталады. Фонетикалық тұрғыдан алғанда, бұл құбылысты міндетті контур принципінің ерекше жағдайы ретінде қарастыруға болады. "Meeussen's Rule" термині (ағылш. "R" әрпі үлкенмен жазылуы жиі кездеседі) алғаш рет Джон Голдсмиттің 1981 жылғы жұмысында пайда болды. Ол Мюссеннің 1963 жылғы Тонга етістігі туралы мақаласындағы «детерминанттар тізбегінде тек біріншісі ғана детерминант ретінде қарастырылады» деген байқауына негізделген. Джон Голдсмит осыны HH > ЖТ (немесе, оның айтуынша, Ж → Т / Ж) ережесі ретінде қайта формулировкалады, ол кейіннен Мюссен ережесі ретінде кеңінен танылды. Мюссен ережесі – банту тілдеріндегі бірнеше процестердің бірі, олардың көмегімен бір-бірінен кейін келетін жоғары тоннан аулақ болуға болады. Бұл процестер банту тілдерінің тоналдылығын азайтып, акценттілігін арттырады, соңында сөз немесе морфема үшін тек бір ғана тон қалатын жағдайға әкеледі.
Meeussen's rule is a special case of tone reduction. It was first described in Bantu languages, but occurs in analyses of other languages as well, such as Papuan languages. The tonal alternation it describes is the lowering, in some contexts, of the last tone of a pattern of two adjacent High tones (HH), resulting in the pattern HL. The phenomenon is named after its first observer, the Belgian Bantu specialist A. E. Meeussen (1912–1978). In phonological terms, the phenomenon can be seen as a special case of the Obligatory Contour Principle. The term "Meeussen's Rule" (the spelling with a capital R is more common) first appeared in a paper by John Goldsmith in 1981. It is based on an observation made by Meeussen in his 1963 article on the Tonga verb stating that "in a sequence of determinants, only the first is treated as a determinant". It was John Goldsmith who reformulated this as the rule HH > HL (or, as he expressed it, H → L / H ) which later became well known as Meeussen's Rule. Meeussen's rule is one of a number of processes in Bantu languages by which a series of consecutive high tones is avoided. These processes result in a less tonal, more accentual character in Bantu tone systems, ending finally in a situation in which there tends to be only one tone per word or morpheme.
Мысалдар
Мұнда Кирунди тіліндегі құбылыстың мысалдары келтірілген (Филиппсон 1998 жұмысынан бейімделген).
Here are some illustrations of the phenomenon in Kirundi (examples adapted from Philippson 1998).
HHH > HLL
HH (Жоғары + Жоғары) Meeussen ережесі бойынша HL (Жоғары + Төмен) түріне өтуі мүмкін, сондай-ақ HHH көбінесе HLL, ал HHHH HLLL болады. Осылайша, Уганданың луганда тілінде *bá lí lába сөзі, "олар көреді" деген мағынаны білдіріп, теориялық тұрғыдан үш жоғары тонға ие болса, шындығында бір ғана тонмен – балилаба деп айтылады. (Соңғы буынның тоны автоматты түрде туындайтын фразалық тон болып табылады; луганда тілінің тондық жүйесін қараңыз.) Дегенмен, бұл процесс әр тілде бірдей қағида бойынша жұмыс істемейді. Мысалы, Зимбабведегі банту тілдерінің бірі – шона тіліндегі ұқсас *á chá téngá 'ол сатып алады' етістігі á cha téngá түріне өзгереді, мұнда Meeussen ережесі бойынша тек бір буынның тоны төмендейді.
Just as HH (High tone + High tone) can become HL (High tone + Low tone) by Meeussen's rule, so also HHH will often become HLL, and HHHH will become HLLL. Thus in the Luganda language of Uganda, the word *bá lí lába 'they will see', which theoretically has three High tones, is actually pronounced bálilabá with only one. (The tone on the last syllable is an automatically generated phrasal tone; see Luganda tones.) This process does not operate in the same way in every language, however. For example, in Shona, a Bantu language of Zimbabwe, the similar verb *á chá téngá 'he will buy' transforms to á cha téngá, where only one syllable is lowered by Meeussen's rule.
Meeussen ережесінен ерекшеліктер
Бір дыбыстың екі немесе одан көп буынға таралуы банту тілдерінде кең таралған. Таралу арқылы (немесе бір жоғары тоннан екінші жоғары тонға таралу, яғни биіктіктің теңелуі) пайда болған тондарға Миссен ережесі қолданылмайды. Мысалы, Малавидің чева тілінде "kuphíka" сөзінен кейін "nyama" ("ет") сияқты тікелей толықтығыш келгенде, алдыңғы соңғы буынның тоны таралады: "kuphíká nyama" ("ет пісіру"). Миссен ережесіне көптеген басқа да ерекшеліктер бар. Мысалы, шона тіліндегі етістіктерде, кейбір жағдайларда екі жоғары тон қатар буындарда кездесуі мүмкін. "Біз сатуымыз керек" деген мағынадағы "tí téngésé" сөзінде "tí" және "té" екеуінің де түбірде жоғары тондары бар (ал "ngésé" сөзіндегі жоғары тон таралу нәтижесінде пайда болған), бірақ "té" тоны жойылмайды. Сол сияқты, чева етістігі "a ná ká fótokoza" ("ол барып түсіндірді") сөзінде "ká" ("барып") тоны жоғары тонды уақыт белгісі "ná" кейін келгеніне қарамастан, төмендемейді.
Spreading of a tone across two or more syllables is quite common in Bantu languages. Tones which derive from spreading (or from plateauing, which is the spreading of high pitch from one high tone to another) are not affected by Meeussen's rule. Thus in the Chewa language of Malawi, for example, when the word kuphíka 'to cook' is followed by a direct object such as nyama 'meat', the tone on the penultimate syllable will spread: kuphíká nyama 'to cook meat'. There are many other exceptions to Meeussen's rule. For example, in verbs in Shona, in certain circumstances two high tones may occur in adjacent syllables. In the subjunctive tí téngésé 'we should sell', both tí and té have underlying high tones (the high tones of ngésé arise from tone spreading), yet the tone of té is not deleted. Likewise in the Chewa verb a ná ká fótokoza 'he went and explained', the tone of ká 'go and' does not get lowered, despite following the high toned tense marker ná.