Капелла жұлдызы: мифология, қасиеттері және тарихы

Кіріспе

Аурига шоқжұлдызындағы ең жарқын жұлдыз, F құрамдас бөлігі TYC 3358 3142 1 деп те аталады. Ол OB жұлдыздарының каталогына алыстағы жарқын жұлдыз ретінде енгізілгенімен, спектрлік класы K болып тізімделген. G құрамдас бөлігі BD+45 1076, спектрлік класы F0. Ол белсенді коронасы бар рентген сәулесінің көзі екені белгілі. Тағы бірнеше жұлдыз Капелланың серіктері ретінде каталогталған. V538 Aurigae және оның жақын серігі HD 233153 – Капелладан он градус қашықтықта орналасқан қызыл ергежейлі жұлдыздар; олардың ғарыш қозғалысы өте ұқсас, бірақ шамалы айырмашылық бұл жай ғана сәйкестік болуы мүмкін. Капелла HL аймағындағы кескіндер арқылы екі әлсіз жұлдыз табылды, олар осы жұптан шамамен 10" қашықтықта орналасқан. Олар Капелла О және П ретінде каталогталған. Олардың қызыл ергежейлі жұлдыздар жұбымен физикалық байланысы бар-жоғы белгісіз.

Этимологиясы мен мәдениеті

Капелла дәстүрлі түрде шоқжұлдыздың сол жақ иығын белгілейді, немесе, 2 ғасыр астрономы Птолемейдің «Альмагест» еңбегінде айтылғандай, арба жүргізушісі тасымалдап жүрген ешкіні көрсетеді. Байердің 1603 жылғы «Uranometria» еңбегінде Капелла арба жүргізушінің арқасын көрсетеді. Үш Хаедиді Плиний Егде және Манилий жеке шоқжұлдыз ретінде сипаттаған және оларды Капра, Капер немесе Хиркус деп атаған, бұл атаулардың барлығы оның «ешкі жұлдызы» мәртебесімен байланысты. Птолемей 2 ғасырдағы «Альмагест» еңбегінде Арба жүргізушіні және Ешкілерді біріктірді. Грек мифологиясында бұл жұлдыз Зевстің сүтін берген Амалтея ешкісін бейнелейді. Зевс қасақана сындырған осы ешкінің мүйізі «Молшықтың мүйізі» немесе «Толы мүйіз» болып айналды, ол иесінің қалауынша нәрселермен толатын еді. Көбінесе Амалтеямен байланысты болғанымен, Капелла кейде Амалтеяның иесі – нимфамен де байланыстырылған. Нимфа туралы мифте ешкінің Горгонға ұқсас қорқынышты келбеті Титандардың жеңілісіне ішінара себеп болды, себебі Зевс ешкінің терісін алып, оны өз эгидасы ретінде киді. Орта ғасырларда бұл жұлдыз сирек кездесетін Alhajoth (сондай-ақ Alhaior, Althaiot, Alhaiset, Alhatod, Alhojet, Alanac, Alanat, Alioc) деп аталды, бұл атаулардың (әсіресе соңғысы) оның арабша атауының – العيوق, al cayyūq бұрмалануы болуы мүмкін. cАйюк араб тілінде нақты мағынасы жоқ, бірақ грек тілінен аудармасы – αίξ aiks "ешкі" болуы мүмкін; қазіргі грек тіліндегі Αίγα Aiga, ешкінің әйелдік түрімен салыстырыңыз. Негев және Синай бедуиндері үшін Капелла al 'Ayyūq ath Thurayyā «Плеядалардың Капелласы» деп аталды, себебі ол осы жұлдызшаның орнын көрсетумен байланысты. Араб тіліндегі тағы бір атауы – грек тілінен аудармадағы «көлік жүргізушісі» – әл-Ракиб. Ежелгі балтықтар Капелланы «Жылқы ешкісі» деп білген. Керісінше, славян македондық фольклорында Капелла – «жағал» Ястреб, жоғарыда ұшып, Ана Тауыққа (Плеядалар) және Әтешкеге (Нат) шабуыл жасауға дайын. Астрологиялық тұрғыдан алғанда, Капелла азаматтық және әскери құрметтер мен байлықты білдіреді. Орта ғасырларда бұл жұлдыз сапфир тасы мен мыс, мугурт және мандрагора сияқты өсімдіктермен байланысты Бехендік тұрақты жұлдыз деп есептелді. Корнелий Агриппа оның кабалистикалық белгісін Хиркус (лат. «ешкі») деп тізімдеді. Инду мифологиясында Капелла Брахманың жүрегі ретінде қарастырылған. Дәстүрлі қытай астрономиясында Капелла бета-Аурига, тета-Аурига және йота-Аурига, сондай-ақ бета-Тауриден тұратын 五車 (Wŭ chē; ағылшынша: Five Chariots) жұлдыздық шоғырының бөлігі болды. Бұл шоқжұлдыздағы екінші жұлдыз болғандықтан, оның қытайша аты 五車二 (Wŭ chē èr; ағылшынша: Бес күймеден екіншісі). Инкалар бұл жұлдызды жоғары бағалаған. Гавайиліктер Капелланы теңізде жүзуге көмектесетін Ке као Макалии («Макалиидің каноэлік кемесі») жұлдыздық шоғырының бөлігі ретінде қарастырды. Хоку лей «жұлдыздар гүлшоғыры» деп аталды, ол Прокион, Сириус, Кастор және Поллюкспен бірге осы шоқжұлдызды құрады. Таити халық аңызында Капелла Фаа нуидің (Аурига) әйелі және аспанда каноэмен жүзіп жүретін ханзада Таураудың (Венера) анасы Тахи арий болды. Инуиттер астрономиясында Капелла мен Менкалинан (Бета Ауриге), Поллюкс (Бета Геминорум) және Кастор (Альфа Геминорум) бірге «жаға сүйектерін» білдіретін Кутуржук шоқжұлдызын құрады, екі жұп жұлдыз әр сүйекті көрсетеді. Бұл шоқжұлдызды түнгі уақытта навигация мен уақытты анықтау үшін пайдаланғандар, Аляскадан батыс Гренландияға дейін таныды. Гвичин халықтары Капелла мен Менкалиннанды түнгі аспанның көп бөлігін жауып тұрған үлкен циркумполярлық Йахди шоқжұлдызының оң құлағын құрайтын шриц'ą įį vidzee деп қарастырды, оның бағыты навигация мен уақытты ұстауға көмектесті. Австралия аборигендері мифологиясында Викторияның Буронг халқы үшін Капелла – Пура, кенгуру, оны жақын маңдағы Егіздер, Юри (Кастор) және Ванджел (Поллюкс) қуып, өлтірді. Солтүстік Австралиядағы Вардаман халқы бұл жұлдызды Ягалаль деп білген, бұл балық қабығы, Гувамба балықтарымен (Альдебаран) байланысты.

Capella traditionally marks the left shoulder of the constellation's eponymous charioteer, or, according to the 2nd century astronomer Ptolemy's Almagest, the goat that the charioteer is carrying. In Bayer's 1603 work Uranometria, Capella marks the charioteer's back. The three Haedi had been identified as a separate constellation by Pliny the Elder and Manilius, and were called Capra, Caper, or Hircus, all of which relate to its status as the "goat star". Ptolemy merged the Charioteer and the Goats in the 2nd century Almagest. In Greek mythology, the star represented the goat Amalthea that suckled Zeus. It was this goat whose horn, after accidentally being broken off by Zeus, was transformed into the Cornucopia, or "horn of plenty", which would be filled with whatever its owner desired. Though most often associated with Amalthea, Capella has sometimes been associated with Amalthea's owner, a nymph. The myth of the nymph says that the goat's hideous appearance, resembling a Gorgon, was partially responsible for the Titans' defeat, after Zeus skinned the goat and wore it as his aegis. In medieval accounts, it bore the uncommon name Alhajoth (also spelled Alhaior, Althaiot, Alhaiset, Alhatod, Alhojet, Alanac, Alanat, Alioc), which (especially the last) may be a corruption of its Arabic name, العيوق, al cayyūq. cAyyūq has no clear significance in Arabic, but may be an Arabized form of the Greek αίξ aiks "goat"; cf. the modern Greek Αίγα Aiga, the feminine of goat. To the Bedouin of the Negev and Sinai, Capella al 'Ayyūq ath Thurayyā "Capella of the Pleiades", from its role as pointing out the position of that asterism. Another name in Arabic was Al Rākib "the driver", a translation of the Greek. To the ancient Balts, Capella was known as Perkūno Ožka "Thunder's Goat", or Tikutis. Conversely in Slavic Macedonian folklore, Capella was Jastreb "the hawk", flying high above and ready to pounce on Mother Hen (the Pleiades) and the Rooster (Nath). Astrologically, Capella portends civic and military honors and wealth. In the Middle Ages, it was considered a Behenian fixed star, with the stone sapphire and the plants horehound, mint, mugwort and mandrake as attributes. Cornelius Agrippa listed its kabbalistic sign with the name Hircus (Latin for goat). In Hindu mythology, Capella was seen as the heart of Brahma, Brahma Hṛdaya. In traditional Chinese astronomy, Capella was part of the asterism 五車 (Wŭ chē; English: Five Chariots), which consisted of Capella together with Beta Aurigae, Theta Aurigae and Iota Aurigae, as well as Beta Tauri. Since it was the second star in this asterism, it has the Chinese name 五車二 (Wŭ chē èr; English: Second of the Five Chariots). In Quechua it was known as Colça; the Incas held the star in high regard. The Hawaiians saw Capella as part of an asterism Ke ka o Makali'i ("The canoe bailer of Makali'i") that helped them navigate at sea. Called Hoku lei "star wreath", it formed this asterism with Procyon, Sirius, Castor and Pollux. In Tahitian folklore, Capella was Tahi ari'i, the wife of Fa'a nui (Auriga) and mother of prince Ta'urua (Venus) who sails his canoe across the sky. In Inuit astronomy, Capella, along with Menkalinan (Beta Aurigae), Pollux (Beta Geminorum) and Castor (Alpha Geminorum), formed a constellation Quturjuuk, "collar bones", the two pairs of stars denoting a bone each. Used for navigation and time keeping at night, the constellation was recognised from Alaska to western Greenland. The Gwich'in saw Capella and Menkalinan has forming shreets'ą įį vidzee, the right ear of the large circumpolar constellation Yahdii, which covered much of the night sky, and whose orientation facilitated navigation and timekeeping. In Australian Aboriginal mythology for the Boorong people of Victoria, Capella was Purra, the kangaroo, pursued and killed by the nearby Gemini twins, Yurree (Castor) and Wanjel (Pollux). The Wardaman people of northern Australia knew the star as Yagalal, a ceremonial fish scale, related to Guwamba the barramundi (Aldebaran).