Кіріспе
Бұл Камбоджа тарихының уақыт жобасы, Камбоджа мен оның ізашар мемлекеттеріндегі маңызды заңдық және аумақтық өзгерістерді, сондай-ақ саяси оқиғаларды қамтиды. Осы оқиғалардың контекстін білу үшін «Камбоджа тарихы» бөлімін қараңыз. Сондай-ақ, «Камбоджа патшаларының тізімі» бөлімін қараңыз.
This is a timeline of Cambodian history, comprising important legal and territorial changes and political events in Cambodia and its predecessor states. To read about the background to these events, see History of Cambodia. See also the list of kings of Cambodia.
І ғасырдан бұрын
Б.з.д. 2500 жыл бұрын Такео провинциясындағы қоршалған Ангкор Борей қаласы Камбоджаның ең алғашқы қаласы болып табылады. Археологиялық қазбалар нәтижесінде су қорғағыштар, су қоймалары, кірпіштен салынған ескерткіштер және Жақын Шығыс пен Үндістаннан әкелінген сауда тауарлары – шыны мұныштар табылған.
1-8 ғасырлар
Ғасыр Күні Оқиға 1–6 Фунан кезеңі – дельта және жағалау аймақтарындағы ерте мемлекеттік құрылымдар, Үндістан және Қытаймен сауда байланысы, кхмер қоғамының "үндістануы" басталады. 7–8 Ченла дәуірі – сауда жолдарының өзгеруі Фунанның құлдырауына, ішкі аймақтарда ірі мемлекеттердің пайда болуына және үндістанудың жалғасуына әкелді. 7-ші ғасырда Ченла патшалығының Исанаварман I өзінің жорықтары арқылы кхмер ықпалын Чао Пхрая аңғарына дейін кеңейтті. Кхмер үстемдігіне өткен Дваравати қалалары Лаво атанды.
9 ғасыр
802 жылы Жаяварман II Сейлендраның қол астындағы Шривиджаядан тәуелсіздігін жариялап, өзін Камбуджаның құдайлық патшасы деп жариялады. 835 жылы Жаяварман II қайтыс болды. Оның орнын ұлы Жаяварман III басқарды. 877 жылы Жаяварман III қайтыс болды. Оның орнын туысы Индраварман I басты. 890 жылы Индраварман қайтыс болды. Оның орнын ұлы Ясоварман ілестірді.
10 ғасыр
968 жылы Жайаварман V Раджендраварман II-ден кейін Камбуджаның, қазіргі Кхмер империясының билеушісі болды.
ХІ ғасыр
Жыл Күн 1001 оқиға V Жаяварман қайтыс болды. Оның орнын I Удайадитяварман иеленді. 1002 жылы патша қайтыс болды. Осыдан кейін Джаявираварман мен Сурьяварман I арасында тақ үшін азаматтық соғыс басталды, екеуі де таққа талапкер болды. 1010 жылы Сурьяварман Кхмер империясының даусыз патшасы болды. 1050 жылы Сурьяварман қайтыс болды. Оның орнын Ясоварманның әйелінен тараған II Удайадитяварман иеленді. 1066 жылы Удайадитяварман қайтыс болды. Оның орнын III Харшаварман бағындырды.
12 ғасыр
Жыл Күн Оқиғасы 1107 жылы Жаяварман VI қайтыс болды. Оның орнын Дхаранендраварман I иеленді. 1113 жылы Дхаранидраварман қайтыс болды, мүмкін оны оның үлкен немересі Сурьяварман II өлтірген, ол одан кейін таққа отырды. 1132 жылы Вьетнамға жасалған шабуыл әрекеті жеңіліске ұшырады. 1150 жылы Сурьяварман II қайтыс болды, мүмкін Орталық Вьетнамның Чам тайпаларына қарсы әскери наурызында. Оның орнын Дхаранендраварман II иеленді. 1160 жылы Дхаранендраварман қайтыс болды. Оның орнын Ясоварман II бағындырды. 1177 жылы Чам басқыншылары кхмер астанасы Ясодарапураны басып алып, патшаны өлімге жіберді.
13 ғасыр
1203 жылы Жаяварман VII Чампаның оңтүстігін күшпен қосып алды. 1219 жылы Жаяварман VII қайтыс болды. Оның орнына Индраварман II келді. 1238 жылы Сухотай қаласындағы екі тай басшысы Сухотай патшалығының құрылғанын және Ангкор билігінен тәуелсіздігін жариялады. 1243 жылы Индраварман II қайтыс болды. Оның орнына Жаяварман VIII келді. 1283 жылы Жаяварман VIII моңғол империясына шабуылдан сақтану үшін салық төлеуге келісті. 1295 жылы Жаяварман VIII, оның күйеу баласы Индраварман III (Сринатварман) тарапынан тақтан түсірілгеннен кейін, биліктен кетуге рұқсат алды. Индраварман III – теравада буддизмін мемлекеттік дін етіп бекіткен алғашқы патша.
XIV ғасыр
1351 жылы Сиамның Аюттая патшалығы Ангкорды бір жарым жылға дейін қоршап, содан кейін шапқындап алып, билікке Аюттая ханзадасын қалдырды. 1357 жылы патша Сурьявонг бастаған кхмер әскері Ангкорды сиамдықтардан қайтарып алды.
15 ғасыр
1431 жыл Таиландтықтар Ангкорға шабуыл жасайды. Кхмер астанасы Срей Санторға, ал келесі жылы Пномпеньге көшіріледі. 1471 жылы мыңдаған чамдар Виджаяның (Чампаның солтүстік бөлігі) вьетнамдықтарға түскен соң Камбоджаға босқындар ретінде қоныстанады.
XVI ғасыр
1505 жыл. Корольдік кхмер сарайы Удонға көшіп келді. 1525 жылы корольдік кхмер сарайы Лонгвекке көшіп келді. 1593 жылы Сатта патша тайларға қарсы Филиппиннің испан губернаторынан қорғау сұрады. 1594 жылы тайлар Камбоджаның астанасы Лонгвекті басып алып, онда әскери губернатор орнатты. 1595 жылы Сатта Лаоста қайтыс болды. 1597 жылы испандық орысбасылар Сатта патшаның ұлын таққа отырғызды. 1599 жылы Камбоджадағы испандықтар малайлық сардарлар тарапынан қырғынға ұшырады.
17 ғасыр
Есімдер мен күндердің әр түрлі дереккөздерде айтарлықтай өзгеше болатынын ескеріңіз. Жыл Күн Оқиға 1602 Аюттаяның көмегімен Суриопеар патша (Саттаның немере інісі) таққа отырды. 1616 ж. шамасында Хуэ патшасы Нгуен Фуок Нгуен, олардың жаулары – Аюттаяға (Суриопеар үшін) және Ханойдың Тринх әулетіне (Нгуен үшін) қарсы әскери одақ құру үшін Суриопеарға ұсыныс жасады. 1618 жылы Суриопеар тақтан бас тарды, монастырға кірді (келесі жылы қайтыс болды). Оның ұлы Чей Четта II патша болды. 1623 жылы Хроникалар мен камбоджалықтардың көпшілігінің сенуіне сәйкес, осы жылы Четта II патша Тринь-Нгуен азаматтық соғысынан келген вьетнамдық босқындарға Прей-Нокор теңіз портына қоныстануға рұқсат берді. Кәсіби ғалымдар мұның орын алғанына сенбейді. 1628 жылы Четта II қайтыс болды; оның ұлы Понхэя Ту патша болды, ал кіші інісі Оутей Ubhayoraj, яғни аға патша атағын алды. 1632 жылы Понхэя Ту Ubhayoraj-ға қарсы көтеріліс жасағаннан кейін өлтірілді. Оның ізін шала кіші туған ағасы Понхей Нур басты. 1640 жылы Понхей Нур күмәнді жағдайларда қайтыс болды. Оның соңынан Оутейдің ұлы Падумараджа I келді. 1642 жылы Падумараджа мен Оутейді Четта II-нің ұлы Рамадхипади өлтірді. Рамадхипати ислам дінін қабылдап, Ибрахим деген есім алды. 1658–59 жылдары Оутейдің екі ұлы Рамадхипатиге/Ибрахимге қарсы көтеріліс жасап, вьетнамдықтардан көмек сұрады. Камбоджаға Вьетнамның алғашқы араласуы, ғасыр бойы тағы төрт рет қайталанды. Рамадхипати/Ибрахим тұтқындалып, Хьюге жеткізілді, онда қайтыс болды. Оутейдің ұлы Анг Сур патша болды. 1690 жылы Камбоджаның Меконг дельтасы аймағы (Прей-Нокордан Псар Дек пен Моат Чроукке дейін) Вьетнамға ресми түрде қосылды. 1698 жылы Прей-Нокорға елші келіп, шетелдік тұрғындар арасында вьетнамдық әкімшілікті орнатты.
18 ғасыр
1749 жылы вьетнамдықтар Меконг дельтасын бағындырды. 1779 жылы тайлардың қорғауымен Анг Энг жаңа кхмер патшасы болып тағайындалды.
19 ғасыр
Жыл Күн Оқиға 1820 Вьетнам үстемдігіне қарсы кхмерлік көтеріліс болды. 1841 Анг Дуонг патша болды. 1851 Камбоджа вьетнамдықтардың оккупациясын сәтті жойды. 1856 25 қарашада Анг Дуонг француз императоры Наполеон III-ге Камбоджаның аумақтық тұтастығын қорғау үшін араласуды сұрап хат жіберді. 1860 жылдың қаңтар айында француз табиғаттанушысы және саяхатшысы Анри Мухо Ангкор Ватты "қайта ашты". 1860 ж. Анг Дуонг қайтыс болды. Оның ұлы Нородом оның орнына отырды. 1863 Ішкі көтеріліске тап болған Нородом француз қорғаныс ұсынысын қабылдауға мәжбүр болды. 1887 қазан Камбоджа Индокитай одағының құрамына енді. 1897 жылы Резидент-супериорға салық жинау, жарлық шығару және патшалық шенеуніктер мен тақ мұрагерлерін тағайындау туралы патшалық өкілеттіктер берілді.
20 ғасыр
1941 жыл Жапонияның Камбоджаны басып алуы: Жапония әскерлері Камбоджаны басып алды. Сисоват Монивонг патшасы қайтыс болды. Француздар оның немересі Нородом Сианукты мұрагер етіп таңдады. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін Жапония Индокитайдағы аумақтарынан бас тарды. 1953 жылдың 9 қарашасында Камбоджа Франциядан ресми түрде тәуелсіздік алды. 1955 жылдың 2 наурызында король Сианук әкесі Нородом Сурамариттің пайдасына тақтан бас тарды. 1963 жылдың 27 тамызында Камбоджа Оңтүстік Вьетнаммен қарым-қатынасын үзді. 1970 жылдың 18 наурызында генерал Лон Нол Сианукты құлатып, республика құрды. Камбоджа азаматтық соғысының және АҚШ-тың Камбоджадағы әскери науқанының басталуы. 1975 жылдың 17 сәуірінде Сианукпен одақтасқан Қызыл кхмерлер Пномпеньді басып алып, Камбоджа Корольдігінің құрылуын жариялады. 1976 жылдың 2 сәуірінде Сианук елден қуылды және Қызыл кхмерлердің толық бақылауындағы Демократиялық Кампучия құрылды. 1977 жылдың 31 желтоқсанында Камбоджа Вьетнам Социалистік Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынасты үзді. 1979 жылдың 7 қаңтарында Камбоджа-Вьетнам соғысы: Вьетнам әскерлері Пномпеньді басып алып, Кампучия Халық Республикасын құрды. Қызыл кхмерлердің үкімдігі аяқталды. 1989 жылдың 26 қыркүйегінде Камбоджадан соңғы вьетнамдық әскерлер шығарылды. 1992 жылдың 16 наурызында Біріккен Ұлттар Ұйымының Камбоджадағы бейбітшілікті сақтау күштері (БҰҰККК) Камбоджаны бақылауды бастады. 1993 жылдың мамыр айында Камбоджада еркін сайлау өтті. Қызыл кхмерлер оны бойкоттады. 24 қыркүйекте Камбоджа монархиясы қайта жаңғыртылған жаңа конституция бекітілді. Нородом Сианук таққа қайта оралды. 1997 жылы Камбоджа соттарының ерекше палаталары, Қызыл кхмерлерге арналған трибунал құрылды. 1998 жылдың 15 сәуірінде Пол Пот қайтыс болды.
21 ғасыр
2003 жыл 18 қаңтар Ангкор газетінде тай актрисасы Суванант Конгьинг Ангкор-Ваттың заңды түрде Таиландқа тиесілі екенін мәлімдеді. 28 қаңтар Камбоджада тай телебағдарламаларын таратуға тыйым салынды. 29 қаңтар 2003 жылғы Пномпеньдегі тәртіпсіздік: Ұлтшыл наразылар Пномпеньдегі Тайланд елшілігін қиратты. 7 шілде Камбоджа парламенттік сайлауы: Премьер-министр Хун Сеннің Камбоджа халық партиясы Ұлттық Ассамблеяда көпшілік орындарды жеңіп алды. 2004 жыл 14 қазан Король Нородом Сианук тақтан бас тарды. Оның ұлы Нородом Сихамони оның орнына таққа отырды. 2008 жыл маусым Камбоджа-Тайланд қақтығысы: Преа Вихер ғибадатханасының жанындағы аумақ үшін Таиландпен қақтығыстар басталды. 2012 жыл 15 қазан Камбоджаның бұрынғы королі Нородом Сианук 89 жасында Бейжіңде қайтыс болды. 2014 жыл 3 қаңтар Әскери полиция оппозициялық наразыларға оқ атып, 3 адамды өлтіріп, 20-дан астам адамды жарақаттады.