Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қанем-Борнудың 1480 жылдан 1809 жылға дейінгі астанасы
Capital of Kanem Bornu from 1480 to 1809
Нгазаргаму, Бирни Нгазаргаму, Бирнин Газаргаму, Газаргамо немесе Н’газаргаму, шамамен 1460 жылдан 1809 жылға дейін Борну империясының астанасы болды. Қазіргі Нигерияның Йобе штатындағы Чад көлінің батысында орналасқан бұрынғы астана қаласының қалдықтары әлі де көрінеді. Айналасындағы қабырға ұзын, ал кейбір бөліктері әлі де биік. Елорда 1488 жылы Май Али Гази (1476–1503) билік еткен кезде салынған. Ол қазіргі Гедам қаласына жақын, Комадугу Гана және Комадугу Йобе өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Қала Идрис Алума тұсында Борнудағы ислам білімінің жетекші орталығына айналды.
Ngazargamu, Birni Ngazargamu, Birnin Gazargamu, Gazargamo or N'gazargamu, was the capital of the Bornu Empire from ca. 1460 to 1809. Situated west of Lake Chad in the Yobe State of modern Nigeria, the remains of the former capital city are still visible. The surrounding wall is long and in parts it is still up to high. The capital city was built in c. 1488, during the reign of Mai Ali Gazi (1476–1503). It was located in the fork of the Komadugu Gana River and the Komadugu Yobe, near present day Geidam. The city became Bornu's leading center for Islamic education under Idris Alooma.
Топонимика
Н'газаргамудың бірінші бөлігі, яғни Н'гасар, бұл аймақта бұрын қоныстанған адамдар Н'гасар немесе Н'гизим деп белгілі болғанын көрсетеді. Сөздің екінші бөлігі, гаму немесе куму, Гвомбе есімінің басындағы сөздермен ортақ белгілері бар және (i) басшы немесе монархты, немесе (ii) құрметті баба рухын білдіруі мүмкін. Канурише айтылуына сүйенсек, қаланың дұрыс жазылысы – Бирни Газаргаму. Н'газаргаму немесе Бирнин Газаргаму жазу түрі Хауса тілінен келген болуы мүмкін.
The first segment of N'gazargamu, which is N'gasar, indicates that the earlier residents of the area were known as either N'gasar or N'gizim. The latter segment of the word, gamu or kumu, shares similarities with the initial portion of the name Gwombe and can signify either (i) a leader or monarch or (ii) a revered ancestral spirit. Based on the Kanuri pronunciation, the correct spelling of the city is Birni Gazargamu. The spellings N'gazargamu or Birnin Gazargamu are likely of Hausa origin.
Тарих
14 ғасырдың аяғында Канемді ғасырлар бойы басқарған Сайфава әулеті азаматтық соғыс салдарынан өзінің астанасы Бирни Нжимиден қашып шықты. Олар Канемнің оңтүстік провинциясы – Борнуға қоныстанды. Азаматтық соғыс 15 ғасырдың көп бөлігінде Әли Ғаджи билікке келгенге дейін жалғасты, ол қарсыластарын жеңіп, соғысқа нүкте қойды. Әли Ғаджи содан кейін 19 ғасырға дейін Канем-Борнудың астанасы болған Бирни Газаргамуды құрды. Газаргаму Судан аймағындағы маңызды сауда орталығына айналды. 17 ғасырға қарай қаланың базарлары түрлі бағыттардан керуендерді қызықтырды: солтүстіктен Тунис, Триполи және Каир; батыстан Тимбукту, Авдагуст, Агадес және Гао; ал шығыстан Кордофан және Нил аймақтары. Бұл сауда керуендері Таяу Шығыстан жібек, кілемдер, қару-жарақ, кітаптар, Венециядан қағаз және шыны бұйымдар, Магрибтен былғары өнімдер, мыс ыдыстар мен темекі, ал оңтүстіктен Ашантиден алтын мен кола жаңғақтары сияқты әртүрлі тауарлар тасыды.
During the late 14th century, the Sayfawa dynasty, which had ruled Kanem for centuries, fled their capital of Birni Njimi due to a civil war. They settled in Bornu, a southern province of Kanem. The civil war continued throughout much of the 15th century until the reign of Ali Gaji, who succeeded in defeating his rivals and brought an end to the war. Ali Gaji then established Birni Gazargamu, a fortified city that served as the capital of Kanem Bornu until the 19th century. </blockquote>Gazargamu emerged as a major trading hub within the Sudan region. By the 17th century, the city's markets attracted caravans from various directions: Tunis, Tripoli, and Cairo in the north; Timbuktu, Awdaghust, Agades, and Gao in the west; and Kordofan and the Nile regions in the east. These trade caravans transported a variety of goods, including silk, carpets, weapons, and books from the Middle East; paper and glass beads from Venice; leather products, copperware, and tobacco from the Maghreb; and gold and kola nuts from Ashanti in the south.