Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі

| сурет = Tribulus terrestris (Zygophyllaceae тұқымдасы).jpg
| сурет сипаттамасы = Жапырақтары мен гүлі
| туыс = Tribulus
| түрі = terrestris
| авторы = L. Құрғақ климатты, басқа көптеген өсімдіктер тіршілік ете алмайтын жерлерде өсуге бейімделген. Бұл түр Оңтүстік Еуразия және Африканың жылы және тропикалық аймақтарына тән. Солтүстік Америка мен Австралияға қасақана емес, кездейсоқ түрде әкелінген. Агрессивті және төзімді инвазивті түр, T. terrestris кішкентай ағаш тәрізді жемісі – bur – ұзақ, өткір және мықты тікендері болғандықтан зиянды арамшөп ретінде кеңінен танымал. Бұл тікендер оңай түрде беттерге, мысалы, егіншілер мен басқа да жаяу жүргіншілердің жалаңаш аяқтарына немесе жұқа киімдеріне, велосипед шиналарының резеңкесіне, сондай-ақ малдың аузы мен терісіне еніп жатады.

Сипаттама

Tribulus terrestris – қалыпты климат аймақтарында жазғы біржылдық шөптесін өсімдік. Оның "мүйіздері" велосипедтік және басқа да ауа толтырылған дөңгелектердің шиналарын тесіп кетуге дейін өткір. Бұл өсімдік Солтүстік Американың оңтүстігінде, сондай-ақ Орталық және Оңтүстік Америкада да кездеседі. Басты тамырдан ұсақ тамыршалардың торы пайда болып, өсімдікке құрғақ жағдайларда тіршілік етуге мүмкіндік береді. Латын тілінде tribulos деп аударылады. Латынша tribulus атауы бастапқыда кальтроп (ұқсас пішіндегі тікенді қару) деген мағынаны білдірген, бірақ классикалық дәуірде бұл сөз осы өсімдікті де білдірген.

Өсіру

Бұл өсімдік Америкада және Австралияда, өсіп шыққан жерінен оңтүстікке қарай кең таралған. АҚШ-тың кейбір штаттарында ол зиянды арамшөп және шабуылшыл түр деп есептеледі.

Қолданылуы

Жапырақтары мен жаңа өршілдері Шығыс Азияда желінеді. Сабақтары қоюландырушы ретінде қолданылған, сұйытылған айранға тоқ айран сияқты көріну үшін қосылған. *T. terrestris* халық медицинасында қолданылғанына қатысты белгілі бір мәліметтер бар.

Тамақ қоспасы

Оның экстракты 1980-жылдардан бері ерлерде дене құрылысына немесе жыныстық қабілетін жақсартуға көмектесу үшін тестостерон деңгейін арттырады деген сеніммен диеталық қосымша ретінде қолданылып келсе де, Т. terrestris бақыланатын зерттеулерде тестостерон деңгейіне тұрақты түрде әсер еткен жоқ, қауіпсіздігі дәлелденбеген және тағайындалған дәрілермен жағымсыз әсерлесуі мүмкін. Т. terrestris экстрактына қатысты жоғары сапалы зерттеулер жүргізілмеген, ал шолулардың ешқайсысы оның күшті арттыратын қасиеттері немесе дене құрылысына арналған қосымша ретінде немесе жыныстық қабілетті жақсарту үшін анаболикалық стероидтық әсерлері бар екенін көрсетпейді. Бұл әсер зертханалық зерттеулерде егеуқұйрықтарда (мысықтарда емес) байқалды. Жануарлар да салмақ жинады. Тағы бір зерттеу егеуқұйрық миындағы андроген рецепторларының артуын көрсетті.

Фитохимия

Т. terrestris-тің фитохимиялық құрамында стероидтік сапониндер бар.

Жою

Инвазивті түр болып табылатын аймақтарда Т. terrestris-ті жоюға тырысу жиі кездеседі. Дегенмен, Т. terrestris – төзімді өсімдік саналады және оның тұқымдары үш жылға дейін тірі қалады, сондықтан толық жою қиынға соғады. Т. terrestris құнарсыз және бұзылған топырақта жақсы өседі, бірақ қалың жапырақ жабыны бар топырақта жақсы дамымайды. Т. terrestris-тің жаңа ошақтарының алдын алу – ең тиімді стратегия. Құнарсыз, тығыз топырақта топырақты өңдеп, Т. terrestris-тің өсуіне жол бермес үшін жапырақ жабыны егіңіз. Бұзылған топырақты тұқымдардың таралуын болдырмайтын жабынмен жабыңыз. Жаңадан отырғызылған жапырақ жабыны бар жерлерді мұқият бақылап, Т. terrestris тұқымдарының шықпағанына көз жеткізіңіз.

Физикалық жою

T. terrestris көп жылдық жою және басу стратегиясын қолдану арқылы қолмен тазартуға болады. Өсімдікті гүлдену алдында немесе гүлдену кезінде алып тастау керек, бұл тұқымның пайда болуына жол бермейді (көптеген аймақтарда көктемнің соңы мен жаздың басында). Өсімдікті түп тамырынан жоғары тартып, толығымен алып тастауға болады; немесе түп тамырынан кесу үшін шүбір немесе ара қолдану арқылы жартылай алып тастауға болады. Жартылай алып тастау өсімдіктің қайта өсуіне мүмкіндік береді, бірақ тығыз топырақта бұл жалғыз мүмкіндік болуы мүмкін; мұндай жағдайда, қайталап кесу өсімдіктің энергия қорын сарқылуына әкеледі. Бұл келесі жылы арамшөптің таралуын күрт азайтады. Тиімді көп жылдық стратегия – T. terrestris-ті кем дегенде үш жыл бойы тартуды немесе кесуді жалғастыру, жаңа тұқымдардың пайда болуын болдырмау және тұқымдық қорындағы ең ескі, тірі тұқымдардың өніп шығуына мүмкіндік беру. Қайтадан таралуына жол бермеу үшін, аумақ сапалы жер жамылғысымен жабылуы керек, ол жарықты тоқтатып, жалаңаш топыраққа қол жеткізуді қиындатады, сондай-ақ T. terrestris-ті ығыстыруға немесе онымен бәсекелесуге қабілетті тамыр жүйесін дамытады. Тығыз топырақты ауамен қамтамасыз ету және бәсекеге қабілетті, қажетті өсімдіктерді, соның ішінде Сент-Августин сияқты кең жапырақты шөптерді отырғызу, арамшөпке қол жетімді ресурстарды азайту арқылы T. terrestris-тің әсерін азайтуға көмектеседі. 2014 жылдың маусым айында Орегон штатының Ирригон қаласы әрбір үлкен қоқыс қабы үшін бір доллар сыйақы төлейтінін жариялады.

Химиялық

Т. terrestris-тің кең аумақтарын жою жұмысында қолмен және химиялық жолдарды біріктіру ең тиімді. Химиялық бақылау басқа өсімдіктерге, топырақ химиясы мен биологиясына, су сапасына және жануарларға зиян келтіруі мүмкін; сондықтан қолмен бақылау жеткіліксіз тиімді болған жағдайда ғана қолдану керек. Өскіндерге қарсы химиялық заттар қолмен бақылаумен бірге қолданылғанда тиімдірек болады, себебі ол Т. terrestris-тің жылдық тұқымдарының жаңа өсімдіктерге айналуына кедерес жасайды. Бұл, қазіргі өсімдіктерді жоюмен бірге, тұқым қорын жылдам қырып тастауға мүмкіндік береді. Оризалин, бенефин немесе трифлуралин қосылған препараттар өсіп келе жатқан тұқымдарды ішінара бақылайды. Бұл препараттарды өскіндер пайда болу алдында (қыстың соңынан көктемнің ортасына дейін) қолдану қажет. Өсімдіктер топырақтан шыққаннан кейін (өскіндерге қарсы), 2,4-дихлорофеноксиуксус қышқылы (2,4 D), глифосат және дикамба бар препараттар Т. terrestris-ке қарсы тиімді. Көптеген өскіндерге қарсы препараттар сияқты, олар кішкентай және жас кезінде қолданғанда тиімдірек сақталады. Дикамба мен 2,4 D көптеген кең жапырақты өсімдіктерге зиян келтіруі мүмкін, сондықтан пайдаланушы оларды шамадан тыс қолданбауға көңіл болу керек. Оларды қажетті шөптерге зиян келтірмей, газонға қолдануға болады. Глифосат көптеген өсімдіктерді өлтіруі немесе зақымдауы мүмкін, сондықтан оны тек жергілікті түрде немесе арамшөптің тығыз өскен жерлерінде қолдану керек. DuPont компаниясының "Пастора" деп аталатын өнімі өте тиімді, бірақ қымбат және газонға қолдануға жарамайды.

Биологиялық

1961 жылы Үндістан, Франция және Италияда табиғи ортасында өсетін екі мырышқұрт – Microlarinus lareynii және M. lypriformis, Америка Құрама Штаттарына биологиялық күресу агенттері ретінде әкелінді. Кептірілген жапырақтардағы алкалоидтың мөлшері шамамен 44 мг/кг-ды құрайды.