Итобаал I – Тир патшасы (б.з.д. 9 ғ.). Құдіретті Тир мемлекетін құрған, Финикияны кеңейткен, Кипр мен Ливияда жаңа отарларды іске қосып, тарихқа енген.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
9 ғасыр б.з.д. Тир патшасы Итобаал I – еврей Киелі кітаптарындағы Езабел туралы айтылған оқиғада және 2 ғасыр б.з.д. Финикиялық автор Менандр Ефестіктің Тир патшаларының тізімін келтірген Иосиф Флавийдің сілтемесінде есімдері кездеседі. Итобаал жаңа әулеттің негізін қалаушы деп есептеледі. Оның билігі тұсында Тир құрлықтағы билігін кеңейтіп, Финикияның барлық аймағын, Сидонды және тіпті Кипр аралының бір бөлігін Бейрутке дейін өз ықпалына алды. Осы кезеңде Тир теңіз арқылы жаңа колониялар құрды: Библос қаласының жанындағы Ботрис (қазіргі Батрун) және Ливиядағы Ауза.
9th century BCE King of Tyre
Ithobaal I is the name of a 9th century BCE king of Tyre mentioned in the story of Jezebel from the Hebrew Bible, and in a citation by Josephus of a list of the kings of Tyre put together by the Phoenician author Menander of Ephesus (2nd century BCE). Ithobaal is listed as the founder of a new dynasty. During his reign, Tyre expanded its power on the mainland, making all of Phoenicia its territory as far north as Beirut, including Sidon, and even a part of the island of Cyprus. At the same time, Tyre also built new overseas colonies: Botrys (now Batrun) near Byblos, and Auza in Libya.
Қайнар көздері мен хронологиясы
Итобаал туралы негізгі мәліметтер Иосиф Флавийдің "Агионға қарсы" (Against Apion i.18) еңбегінде Ефестік финикиялық жазушы Менандрдың сөзінен келтірілген. Мұнда бұрынғы патша Феллес Астартаның діни қызметкері Итобалдың қолынан қаза тапқаны, ол 32 жыл патшалық құрған және 68 жыл өмір сүргені айтылады; одан кейін оның ұлы Бадезор (Баал Эсер II) билікке келді.
Primary information related to Ithobaal comes from Josephus's citation of the Phoenician author Menander of Ephesus, in Against Apion i.18. Here it is said that the previous king, Phelles, “was slain by Ithobalus, the priest of Astarte, who reigned thirty two years, and lived sixty eight years; he was succeeded by his son Badezorus (Baal Eser II).”
Бұл жерде келтірілген даталар Ф.М. Кросс және басқа да ғалымдардың еңбектеріне сәйкес, олар Дидоның бауыры Пигмалионнан 825 жылы қашқанын, содан кейін 814 жылы Карфаген қаласын құрғанын жазады. Осы даталардың хронологиялық негіздемесін Пигмалион туралы мақаладан қараңыз.
The dates given here are according to the work of F. M. Cross and other scholars who take 825 BC as the date of Dido's flight from her brother Pygmalion, after which she founded the city of Carthage in 814 BC. See the chronological justification for these dates in the Pygmalion article.
Исраилдің Ахаб патшасымен қарым-қатынасы
Итобал Израильдің патшасы Ахабпен тығыз дипломатиялық байланыста болды. 1 Патшалар 16:31 оның қызы Езабелдің Ахабқа (б.з.д. 874 – 853 жж.) үйленгенін және Самария мен басқа израильдік қалаларда финикиялық ықпалдың кең таралғанын көрсетеді. Бірінші Патшалар кітабында Итобал сидондықтардың патшасы деп көрсетілген. Осы кезде Тир мен Сидон бірігіп, бір мемлекет құрды. Менандрдың Итобал патша болғанға дейін Астартаның жұбыны болғандығы туралы пікірі, оның қызы Езабелдің финикиялық құдайларды ынтамен насихаттауына себеп болды, осылайша 1 Патшалар 18 және 19 тарауларында сипатталған Илияс пен Езабелдің әскерлері арасындағы қақтығыстарға әкелді. Менандрдың оның әкесі кісі өлтіруші болғандығы туралы айтуы, 1 Патшалар 21-тараудағы "Набот мәселесін" шешуге таңдаған жолын түсіндіруге көмектеседі.
Ithobaal held close diplomatic contacts with king Ahab of Israel. 1 Kings 16:31 relates that his daughter Jezebel married Ahab (874 – 853 BC), and Phoenician influence in Samaria and the other Israelite cities was extensive. In the First Kings passage, Ithobaal is labeled king of the Sidonians. At this time Tyre and Sidon were consolidated into one kingdom. Menander's comment that Ithobaal had been a priest of Astarte before becoming king explains why his daughter Jezebel was so zealous in the promotion of the Phoenician gods, thus leading to the conflicts between Elijah and Jezebel's forces described in 1 Kings 18 and 1 Kings 19. Menander's further statement that her father was a murderer sheds some light on her choice of a way to solve the "Naboth problem" in 1 Kings 21.
Ассириялық дереккөздер
853 жылғы Қарқар шайқасында Тир III Шалманесердің қарсыласы ретінде көрсетілмеген, бірақ он екі жыл өткен соң, 841 жылы Итобаалдың ұлы Баал Эсер II ассириялық патшаға салық төледі.
Tyre is not mentioned as an opponent of Shalmaneser III at the Battle of Qarqar in 853 BC, but twelve years later, in 841, Ithobaal's son Baal Eser II gave tribute to the Assyrian monarch.
Тарихи ақиқатқа күмән
Онжылдап бойы Итобаалдың Ахирам саркофагындағы жазуда титулды патшаның мұрагері ретінде есімдері жиі кездесетін деп есептелді. Бірақ, мәтіннің соңғы түсіндірмелері мұрагердің атын Итобаал емес, Пилсибаал деп көрсеткендіктен, Итобаалдың кім екені және оның тарихи тұлға ретінде болуы туралы күмәндер туды.
For decades, it was believed Ithobaal was mentioned in the inscription found on the Ahiram sarcophagus as the titular king's heir; however, more recent transcriptions of the text reconstruct the heir's name as Pilsibaal and not Ithobaal — which has raised questions about Ithobaal's paternity and historicity.