Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Конгодағы 1960–1965 жылдардағы қақтығыс
1960–1965 conflict in the Congo
Конго дағдарысы – Конго Республикасында (қазіргі Конго Демократиялық Республикасы) 1960 және 1965 жылдар аралығындағы саяси дүрбелең мен қақтығыстар кезеңі. Дағдарыс Конго Бельгиядан тәуелсіздік алғаннан кейін дерлік басталып, бүкіл ел Жозеф Дезире Мобуту билігіне көшкен кезде аяқталды. Конго дағдарысы – бірқатар азамат соғыстарынан тұратын, сонымен қатар Кеңес Одағы мен АҚШ-тың қарама-қарсы топтарды қолдаған Суық соғыстың жанама шайқасы болды. Дағдарыс кезінде шамамен 100 мың адам қаза тапқан деп есептеледі. Бельгия Конгосындағы ұлтшыл қозғалыс отаршылдық үкіметтің тоқтатылуын талап етті, нәтижесінде ел 1960 жылдың 30 маусымында тәуелсіздік алды. Дайындықтар жеткіліксіз болғандықтан федерализм, тайпалық және этникалық ұлтшылдық сияқты көптеген мәселелер шешілмей қалды. Шілде айының алғашқы аптасында әскерде бүлік шығып, қара және ақ азаматтар арасында зорлық-зомбылық орын алды. Бельгия қашып бара жатқан ақ азаматтарды қорғау үшін әскер жіберді. Катанга және Оңтүстік Касаи Бельгияның қолдауымен бөлініп шықты. Жағдайдың ушығуына байланысты Біріккен Ұлттар Ұйымы бейбітшілік сақтаушы күштерін жіберді, бірақ БҰҰ Бас хатшысы Даг Хаммаршельд Леопольдвильдегі орталық үкіметке сепаратистермен күресуде көмектесу үшін осы күштерді пайдаланудан бас тартты. Ірі ұлтшыл фракцияның харизматикалық көшбасшысы, премьер-министр Патрис Лумумба, Кеңес Одағынан көмек сұрады, олар дереу әскери кеңесшілер мен басқа да қолдауды жіберді. Кеңес Одағының араласуы Конго үкіметін екіге бөлді және Лумумба мен президент Жозеф Каса Вубу арасындағы тұйыққа алып келді. Мобуту, сол кезде Лумумбаның бас әскери көмекшісі және әскердегі подполковник, бұл тұрқықты төңкеріс жасап, кеңес кеңесшілерін қуды да, жаңа үкіметті өз бақылауына алды. Лумумба тұтқынға алынып, 1961 жылы жазаланды. Лумумбаның жақтастары Антуан Гизенга басшылығымен шығыстағы Стэнливилл қаласында «Конго еркін Республикасы» деген балама үкімет құрды. Олар Кеңес Одағының қолдауын алды, бірақ 1962 жылдың басында талқандалды. Осы арада БҰҰ 1961 жылдың соңында ұшақ апатында қаза болған Хаммаршельдтен кейін сепаратистерге қатысты күшті ұстанымға келді. БҰҰ күштерінің қолдауымен Леопольдвилл 1963 жылдың басына дейін Катанга мен Оңтүстік Касаидегі сепаратистік қозғалыстарды жеңді. Катанга мен Оңтүстік Касаи үкімет бақылауына оралғаннан кейін, келісімдік конституция қабылданды және Катанганың бұрынғы көшбасшысы Моиз Шомбе уақытша әкімшілікті басқару үшін қайта шақырылды, ал жаңа сайлау ұйымдастырылды. Алайда, сайлау өткізілмей тұрып, Мао-шығармашылықтан шабыт алған «Симба» деп аталатын ұлтшылдар елдің шығысында көтеріліс жасады. Симбалар маңызды аумақты бақылауға алып, Стэнливиллде коммунистік «Конго Халық Республикасын» жариялады. 1964 жылдың қарашасында Бельгия мен АҚШ Симбаның тұтқынынан адамдарды босату үшін Стэнливиллге әскери күш жіберді. Симбалар жеңіліп, көп ұзамай құлдырады. 1965 жылдың наурыз айында өткен сайлаудан кейін Тшембе мен Каса Вубу арасында жаңа саяси тұрқық пайда болды, бұл үкіметті параличке түсірді. 1965 жылдың қарашасында Мобуту екінші төңкеріс жасап, елге жеке билік жүргізді. Мобуту билігінде Конго (1971 жылы Заир деп қайта аталды) 1997 жылы оның құлатылуына дейін созылған диктатураға айналды.
The Congo Crisis was a period of political upheaval and conflict between 1960 and 1965 in the Republic of the Congo (today the Democratic Republic of the Congo). The crisis began almost immediately after the Congo became independent from Belgium and ended, unofficially, with the entire country under the rule of Joseph Désiré Mobutu. Constituting a series of civil wars, the Congo Crisis was also a proxy conflict in the Cold War, in which the Soviet Union and the United States supported opposing factions. Around 100,000 people are believed to have been killed during the crisis. A nationalist movement in the Belgian Congo demanded the end of colonial rule: this led to the country's independence on 30 June 1960. Minimal preparations had been made and many issues, such as federalism, tribalism, and ethnic nationalism, remained unresolved. In the first week of July, a mutiny broke out in the army and violence erupted between black and white civilians. Belgium sent troops to protect fleeing white citizens. Katanga and South Kasai seceded with Belgian support. Amid continuing unrest and violence, the United Nations deployed peacekeepers, but UN Secretary General Dag Hammarskjöld refused to use these troops to help the central government in Léopoldville fight the secessionists. Prime Minister Patrice Lumumba, the charismatic leader of the largest nationalist faction, reacted by calling for assistance from the Soviet Union, which promptly sent military advisers and other support. The involvement of the Soviets split the Congolese government and led to an impasse between Lumumba and President Joseph Kasa Vubu. Mobutu, at that time Lumumba's chief military aide and a lieutenant colonel in the army, broke this deadlock with a coup d'état, expelled the Soviet advisors and established a new government effectively under his own control. Lumumba was taken captive and subsequently executed in 1961. A rival government of the "Free Republic of the Congo" was founded in the eastern city of Stanleyville by Lumumba supporters led by Antoine Gizenga. It gained Soviet support but was crushed in early 1962. Meanwhile, the UN took a more aggressive stance towards the secessionists after Hammarskjöld was killed in a plane crash in late 1961. Supported by UN troops, Léopoldville defeated secessionist movements in Katanga and South Kasai by the start of 1963. With Katanga and South Kasai back under the government's control, a reconciliatory compromise constitution was adopted and the exiled Katangese leader, Moïse Tshombe, was recalled to head an interim administration while fresh elections were organised. Before these could be held, however, Maoist inspired militants calling themselves the "Simbas" rose up in the east of the country. The Simbas took control of a significant amount of territory and proclaimed a communist "People's Republic of the Congo" in Stanleyville. Government forces gradually retook territory and, in November 1964, Belgium and the United States intervened militarily in Stanleyville to recover hostages from Simba captivity. The Simbas were defeated and collapsed soon after. Following the elections in March 1965, a new political stalemate developed between Tshombe and Kasa Vubu, forcing the government into near paralysis. Mobutu mounted a second coup d'état in November 1965, taking personal control of the country. Under Mobutu's rule, the Congo (renamed Zaire in 1971) was transformed into a dictatorship which would endure until his deposition in 1997.
Бельгиялық ереже
Конгодағы отаршылдық билік 19 ғасырдың соңында басталды. Бельгияның халықаралық құдірет пен беделінің жетіспеуінен көңілі толмаған Бельгия королі Леопольд II, Бельгия үкіметін сол кездегі көбінесе зерттелмеген Конго ойпатында отаршылдық кеңеюді қолдауға көндіруге тырысты. Бельгия үкіметінің осы идеяға қатысты күмәнділігі Леопольдты өз қаражатында колония құруға итермеледі. Батыс елдерінің бірі, Леопольдты бәсекелес отаршылдық державалар арасындағы тиімді буфер ретінде қарастырып, қолдау көрсеткенінің арқасында, Леопольд 1885 жылы Конго еркін мемлекеті жеке колониясы үшін халықаралық мойындылыққа қол жеткізді. Алайда, ғасырдың басында, еркін мемлекет шенеуніктерінің Конго халқына қарсы жасаған зорлық-зомбылығы мен аяусыз экономикалық қанау жүйесі Бельгияға елге ресми бақылау орнату үшін қысым жасауға әкелді, нәтижесінде 1908 жылы Бельгия Конгосы құрылды. Конгодағы бельгиялық билік «колониалды үштікке» (trinité coloniale) – мемлекет, миссионерлер және жеке компаниялар мүдделеріне негізделген. Бельгияның коммерциялық мүдделеріне басымдық беруі кейде капиталдың Конгоға қайта ағылуына және жекелеген аймақтардың мамандануына себеп болды. Көптеген жағдайларда, үкімет пен жеке кәсіпкерліктің мүдделері тығыз байланысты болды және мемлекет компанияларға ереуілдерді тоқтатуға және жергілікті халықтың жағдайын жақсартуға бағытталған басқа да әрекеттерге қарсы тұруға көмектесті. Ел, бірін-бірі қамтитын, иерархиялық тұрғыдан ұйымдастырылған әкімшілік бөлімдерге бөлінді және британдықтар мен француздықтарға қарағанда, дәстүрлі басшылар колониалды бақылау астында билік орындарында сақталды. Сонымен қатар, нәсілдік сегрегацияның жоғары деңгейі байқалды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Конгоға көшіп келген ақ иммигранттардың көпшілігі әлеуметтік спектрдің әртүрлі топтарынан шыққан, бірақ олар қара нәсілділерге қарағанда әрқашан жоғарырақ мәртебеде қарастырылды. 1940-1950 жылдары Конго бұрын-соңды болмаған урбанизация деңгейін басынан өткерді және отаршылдық әкімшілік аумақты «үлгілік колония» етуге бағытталған бірнеше даму бағдарламаларын бастады. Бұл шаралардың бірі – қалаларда еуропалық білім алған африкалықтардың, «эволюция» деп аталатын жаңа орта таптың қалыптасуы болды. 1950 жылдары Конгодағы жалақылы еңбек күшінің саны Африкадағы басқа колониялардағыдан екі есе көп болды. Конгоның бай табиғи ресурстары, соның ішінде уран – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың ядролық бағдарламасында пайдаланылған уранның көп бөлігі Конгодан алынған – Кеңес Одағы мен Америка Құрама Штаттарының аймаққа қызығушылығын арттырды, Суық соғыс күшейген кезде.
Colonial rule in the Congo began in the late 19th century. King Leopold II of Belgium, frustrated by Belgium's lack of international power and prestige, attempted to persuade the Belgian government to support colonial expansion around the then largely unexplored Congo Basin. The Belgian government's ambivalence about the idea led Leopold to eventually create the colony on his own account. With support from a number of Western countries, who viewed Leopold as a useful buffer between rival colonial powers, Leopold achieved international recognition for a personal colony, the Congo Free State, in 1885. By the turn of the century, however, the violence of Free State officials against indigenous Congolese and the ruthless system of economic extraction had led to intense diplomatic pressure on Belgium to take official control of the country, which it did in 1908, creating the Belgian Congo. Belgian rule in the Congo was based around the "colonial trinity" (trinité coloniale) of state, missionary and private company interests. The privileging of Belgian commercial interests meant that capital sometimes flowed back into the Congo and that individual regions became specialised. On many occasions, the interests of the government and private enterprise became closely tied and the state helped companies with strikebreaking and countering other efforts by the indigenous population to better their lot. The country was split into nesting, hierarchically organised administrative subdivisions, and run uniformly according to a set "native policy" (politique indigène)—in contrast to the British and the French, who generally favoured the system of indirect rule whereby traditional leaders were retained in positions of authority under colonial oversight. There was also a high degree of racial segregation. Large numbers of white immigrants who moved to the Congo after the end of World War II came from across the social spectrum, but were nonetheless always treated as superior to black people. During the 1940s and 1950s, the Congo experienced an unprecedented level of urbanisation and the colonial administration began various development programmes aimed at making the territory into a "model colony". One of the results of the measures was the development of a new middle class of Europeanised African "évolués" in the cities. By the 1950s, the Congo had a wage labour force twice as large as that in any other African colony. The Congo's rich natural resources, including uranium—much of the uranium used by the U. S. nuclear programme during World War II was Congolese—led to substantial interest in the region from both the Soviet Union and the United States as the Cold War developed.
Саясат және радикалдылық
Бельгия Конгосында 1950-ші жылдары, негізінен эволюциялардың арасында африкалық ұлтшылдық қозғалысы дамыды. Бұл қозғалыс этностық және географиялық принциптер бойынша кеңінен бөлінген және бір-біріне қарсы тұратын бірқатар партиялар мен топтарға жіктелді. Ең ірісі – Конго ұлттық қозғалысы (MNC), «жеткілікті» мерзімде тәуелсіздікке қол жеткізуге бағытталған біріккен ұйым болды. Партияның хартасына, басқалармен қатар, Патрис Лумумба, Сирил Адула және Жозеф Илео қол қойды, бірақ кейбіреулер партияны тым умеренный деп айыптады. Лумумба МНК-нің жетекші тұлғасына айналды, ал 1959 жылдың соңында партияда 58 000 мүше бар екені жарияланды. МНК-нің басты қарсыласы – Жозеф Каса Вубу басқарған Альянс де Баконго (ABAKO) болды, ол МНК-ға қарағанда радикалды идеологияны жақтады, ол дереу тәуелсіздікке шақыру және аймақтық идентичностьты нығайтуға негізделген. ABAKO-ның ұстанымы этностық ұлтшылдыққа көбірек бейімделген; тәуелсіз Конгоны баконголықтар, колониялық Конго Корольдігінің мұрагерлері ретінде басқаруы керек деп мәлімдеді. Мұса Шомбе басқарған жергілікті партия – Катанга тайпалық қауымдастықтарының конфедерациясы (CONAKAT) үшінші ірі ұйым болды; ол федерализмді жақтады және негізінен Катанганың оңтүстік провинциясын білдірді. Ұлтшылдық қозғалыстың дамуымен бірге пайда болған бірқатар кіші партиялар қосылды, соның ішінде радикалды Parti Solidaire Africain (PSA) және Баянзи Альянсы (ABAZI) сияқты кіші этностық топтардың мүдделерін қорғайтын фракциялар. Африкалық ұлтшыл партиялардың ішіндегі ең ірісі болғанымен, МНК-да көптеген мәселелер бойынша әртүрлі ұстанымдарды қабылдаған көптеген фракциялар болды. Ол умеренный эволюциялар мен радикалды жаппай мүшелік арасында поляризацияланды. Илео мен Альберт Калонжи басқарған радикалды фракция 1959 жылдың шілдесінде бөлініп шықты, бірақ басқа МНК мүшелерінің жаппай шығуына себеп болмады. Бөлінген топ MNC Kalonji (MNC K) деп аталды, ал көпшілік топ MNC Lumumba (MNC L) болып құрылды. Бұл бөліну партияның қолдау базасын Лумумбамен бірге қалғандарға, негізінен солтүстік-шығыстағы Стэнливилл аймағында, және оңтүстік Элизабетвиль қаласының маңында және луба этносы арасында ең танымал болған MNC K-ні қолдағандарға бөлді. Конго астанасы Леопольдвилде 1959 жылдың 4 қаңтарында саяси демонстрация қатыгездікке ұласып, ірі тәртіпсіздіктер болды. Көші-қонға қарсы күш қолданды, кем дегенде 49 адам қаза тапты, ал жалпы құрбандар саны 500-ге дейін жетеді деп есептеледі. Ұлттық партиялардың ықпалы алғаш рет ірі қалалардан тыс жерлерде кеңейді, ал ұлттық демонстрациялар мен тәртіпсіздіктер келесі жылы үнемі орын алып, эволюциялық топтан тыс қара нәсілділердің көптеген өкілдерін тәуелсіздік қозғалысына тартты. Көптеген қара нәсілділер салық төлеуден бас тарту арқылы немесе ұсақ колониялық ережелерді сақтамау арқылы колониялық жүйенің шектерін сынауға кірісті. ABAKO басшылығының көп бөлігі тұтқындалды, бұл МНК-ны тиімді жағдайға жеткізді. Бұл оқиғалар ақ нәсілділердің де алаңдауын арттырды. Кейбіреулер тәртіпті қалпына келтіру үшін әскери үкіметке үміттенсе, ал басқалары отаршыл үкіметке қысым көрсетуге шақырды. Заң мен тәртіп бұзыла бастаған кезде ақ нәсілді азаматтар өздерінің аудандарын күзету үшін Corps de Volontaires Européens («Еуропалық еріктілер корпусы») деп аталатын отаршыл топтар құрды, бірақ бұл отаршыл топтар 25 наурызда заңсыз деп жарияланды.
An African nationalist movement developed in the Belgian Congo during the 1950s, primarily among the évolués. The movement was divided into a number of parties and groups which were broadly divided on ethnic and geographical lines and opposed to one another. The largest, the Mouvement National Congolais (MNC), was a united front organisation dedicated to achieving independence "within a reasonable" time. It was created around a charter which was signed by, among others, Patrice Lumumba, Cyrille Adoula and Joseph Iléo, but others accused the party of being too moderate. Lumumba became a leading figure within the MNC, and by the end of 1959, the party claimed to have 58,000 members. The MNC's main rival was the Alliance des Bakongo (ABAKO), led by Joseph Kasa Vubu, who advocated a more radical ideology than the MNC, based around calls for immediate independence and the promotion of regional identity. ABAKO's stance was more ethnic nationalist than the MNC's; it argued that an independent Congo should be run by the Bakongo as inheritors of the pre colonial Kingdom of the Kongo. The Confédération des Associations Tribales du Katanga (CONAKAT), a localist party led by Moïse Tshombe, was the third major organisation; it advocated federalism and primarily represented the southern province of Katanga. These were joined by a number of smaller parties which emerged as the nationalist movement developed, including the radical Parti Solidaire Africain (PSA), and factions representing the interests of minor ethnic groups like the Alliance des Bayanzi (ABAZI). Although it was the largest of the African nationalist parties, the MNC had many different factions within it that took differing stances on a number of issues. It was increasingly polarised between moderate évolués and the more radical mass membership. A radical faction headed by Iléo and Albert Kalonji split away in July 1959, but failed to induce mass defections by other MNC members. The dissident faction became known as the MNC Kalonji (MNC K), while the majority group became the MNC Lumumba (MNC L). The split divided the party's support base into those who remained with Lumumba, chiefly in the Stanleyville region in the north east, and those who backed the MNC K, which became most popular around the southern city of Élisabethville and among the Luba ethnic group. Major riots broke out in Léopoldville, the Congolese capital, on 4 January 1959 after a political demonstration turned violent. The Force Publique, the colonial gendarmerie, used force against the rioters—at least 49 people were killed, and total casualties may have been as high as 500. The nationalist parties' influence expanded outside the major cities for the first time, and nationalist demonstrations and riots became a regular occurrence over the next year, bringing large numbers of black people from outside the évolué class into the independence movement. Many blacks began to test the boundaries of the colonial system by refusing to pay taxes or abide by minor colonial regulations. The bulk of the ABAKO leadership was arrested, leaving the MNC in an advantageous position. These developments led to the white community also becoming increasingly alarmed. Some whites looked to a possible military government to restore order while others petitioned the colonial government for crackdowns. As law and order began to break down, white civilians formed militia groups known as Corps de Voluntaires Européens ("European Volunteer Corps") to police their neighborhoods, but these militias were outlawed on March 25.
Тәуелсіздік
Леопольдвилльдегі тәртіпсіздіктердің салдарынан Бельгия парламенті жұмыс тобының Конгоның болашағы туралы есебі жарияланды. Онда «ішкі автономияға» деген күшті талап бар екендігі айтылды. Колониялар министрі Август де Шрайвер 1960 жылдың қаңтар айында Брюссельде Конгоның барлық ірі партияларының басшылары қатысқан жоғары деңгейдегі дөңгелек үстел конференциясын ұйымдастырды. Стэнливильдегі тәртіпсіздіктерден кейін тұтқындалған Лумумба конференцияға дейін босатылып, МНК L делегациясын жетекшілік етті. Бельгия үкіметі тәуелсіздікке дейін кем дегенде 30 жыл күткен, бірақ Конго тарапынан көрсетілген қысым нәтижесінде 1960 жылдың 30 маусымы тәуелсіздік күні ретінде белгіленді. Делегаттар федерализм мәселесі және Конго ісінде Бельгияның болашақ рөлі бойынша келісімге келе алмады. Бельгиялықтар Лумумбаға қарсы науқан ұйымдастырып, оны ықпалсыз етуге тырысты; оны коммунист деп айыптады және ұлтшыл қозғалысты ыдырату мақсатында CONAKAT сияқты қарсылас этникалық партияларды қолдады. Көптеген бельгиялықтар тәуелсіз Конгоның Франция қауымдастығы немесе Ұлыбританияның Ұлттар Достастығы сияқты федерацияның құрамына кіруіне және Бельгиямен тығыз экономикалық және саяси байланыстардың сақталуына үміттенді. Тәуелсіздік жақындағанда Бельгия үкіметі 1960 жылдың мамыр айында Конгода сайлау өткізді. Оның нәтижесінде МНК салыстырмалы көпшілікке ие болды. Конго Республикасының тәуелсіздігінің жариялануы және отаршылдық биліктің аяқталуы жоспарланғандай 1960 жылдың 30 маусымында болды. Леопольдвильдегі Ұлттар сарайында өткен салтанатты шарада король Бадуан Конгодағы отаршылдық биліктің аяқталуын Леопольд II бастаған бельгиялық «мәдениеттік миссияның» қалыптасқан нәтижесі ретінде баяндады. Корольдің сөзінен кейін Лумумба жоспарланбаған сөз сөйлеп, отаршылдықты қатты сынап, тәуелсіздікті ұлтшыл қозғалыстың ең үлкен жетістігі деп сипаттады. Лумумбаның сөзін Малкольм Х сияқты тұлғалар жоғары бағалағанмен, ол Бельгиямен дипломатиялық жанжалға ұшырауға жақын болды; тіпті кейбір конголық саясаткерлер оны қажетсіздей қатыгез деп санады. Дегенмен, тәуелсіздік Конгоның барлық аймақтарында тойланды. Саяси тұрғыдан жаңа мемлекеттің конституциясы – Loi Fondamentale деп аталатын, жартылай президенттік жүйесі болды, онда атқарушы билік президент пен премьер-министр арасында бөлісілді, бұл жүйе «екі басшылық» деп аталды. Каса Вубу Конго Республикасының президенті, ал Лумумба премьер-министрі болып жарияланды. CONAKAT және басқалардың наразылығына қарамастан, конституция көбінесе орталықтандырылған болып, билікті Леопольдвильдегі орталық үкіметте шоғырландырып, провинциялық деңгейге маңызды өкілеттіктер бермеді.
In the fallout from the Léopoldville riots, the report of a Belgian parliamentary working group on the future of the Congo was published. It noted a strong demand for "internal autonomy". August de Schryver, the Minister of the Colonies, launched a high profile Round Table Conference in Brussels in January 1960, with the leaders of all the major Congolese parties in attendance. Lumumba, who had been arrested following riots in Stanleyville, was released in the run up to the conference and headed the MNC L delegation. The Belgian government had hoped for a period of at least 30 years before independence, but Congolese pressure at the conference led to 30 June 1960 being set as the date. Delegates failed to reach an agreement concerning the issues of federalism, and the future role of Belgium in Congolese affairs. Belgians began campaigning against Lumumba, whom they wanted to marginalise; they accused him of being a communist and, hoping to fragment the nationalist movement, supported rival, ethnic based parties like CONAKAT. Many Belgians hoped that an independent Congo would form part of a federation, like the French Community or Britain's Commonwealth of Nations, and that close economic and political association with Belgium would continue. As independence approached, the Belgian government organised Congolese elections in May 1960. These resulted in an MNC relative majority. The proclamation of the independent Republic of the Congo, and the end of colonial rule, occurred as planned on 30 June 1960. In a ceremony at the Palais de la Nation in Léopoldville, King Baudouin gave a speech in which he presented the end of colonial rule in the Congo as the culmination of the Belgian "civilising mission" begun by Leopold II. After the King's address, Lumumba gave an unscheduled speech in which he angrily attacked colonialism and described independence as the crowning success of the nationalist movement. Although Lumumba's address was acclaimed by figures such as Malcolm X, it nearly provoked a diplomatic incident with Belgium; even some Congolese politicians perceived it as unnecessarily provocative. Nevertheless, independence was celebrated across the Congo. Politically, the new state had a semi presidential constitution, known as the Loi Fondamentale, in which executive power was shared between President and Prime Minister in a system known as bicephalisme. Kasa Vubu was proclaimed President, and Lumumba Prime Minister, of the Republic of the Congo. Despite the objections of CONAKAT and others, the constitution was largely centralist, concentrating power in the central government in Léopoldville, and did not devolve significant powers to provincial level.
Force Publique бүлігі, нәсілдік зорлық-зомбылық және Бельгияның араласуы
Тәуелсіздік жарияланғанына қарамастан, Бельгия және Конго үкіметтері колониялық әлеуметтік тәртіпті бірден тоқтатуға ниеттенбеді. Бельгия үкіметі ақтардың өз мәртебесін шексіз сақтап қалуы мүмкін деген үмітте болды. Конго Республикасы күнделікті жұмыс істеу үшін әлі де Force Publique сияқты колониялық институттарға тәуелді болды, ал бельгиялықтар орнатқан білікті конголық мамандардың жетіспеуіне байланысты (бұл жоғары білім беруге қатысты колониялық шектеулердің салдары болды) ақ техникалық сарапшылар сақталды. Көптеген конголықтар тәуелсіздік нақты және дереу әлеуметтік өзгерістерге алып келеді деп есептегендіктен, маңызды лауазымдарда ақтарды ұстап тұру кеңінен наразылық тудырды. Force Publique-тің бельгиялық қолбасшысы, генерал-лейтенант Эмиль Янсенс, Конгоның тәуелсіздігін басқару ережелерінің өзгеруі деп қарастырудан бас тартты. Тәуелсіздік тойынан кейін ол Леопольдвиль гарнизонының қара терілі офицерлерін жинап, өзінің басшылығындағы жағдайдың бұрынғысынша өзгермейтінін айтты, тіпті «Тәуелсіздіктен бұрын = Тәуелсіздіктен кейін» деп тақтаға жазды. Бұл хабар қарапайым сарбаздардың арасында үлкен ашу-ыза тудырды – көптегендері тәуелсіздікпен бірге жылдам жаңарулар мен жалақының өсуін күткен. 1960 жылдың 5 шілдесінде бірнеше бөлімшелер Тисвиль маңындағы Камп Хардидегі ақ офицерлеріне қарсы бүлік көтерді. Көтеріліс келесі күні Леопольдвильге, содан кейін елдің әртүрлі гарнизондарына тарады. Янсенс тілегендей, бельгиялық әскерлерді көтерілісшілерге қарсы жөнелтпей, Лумумба оны қызметтен босатып, Force Publique-тің орнына Armée Nationale Congolaise (ANC) деп атады. Барлық қара терілі сарбаздар кем дегенде бір шенмен жоғарылатылды. Виктор Лундула тікелей сержант-майорынан генерал-майорына және армия басшысы болып тағайындалды, Янсенстің орнын басты. Сонымен қатар, бұрынғы сержант-майор және Лумумбаның жақын көмекшісі Жозеф Дезире Мобуту армия штабының бастығы ретінде Лундуланың орынбасары болды. Үкімет бүлікке тоқтау салуға тырысты – Лумумба мен Каса Вубу жеке Леопольдвиль мен Тисвильге барып, көтерілісшілерді қаруларын тастауға көндірді, бірақ елдің көп бөлігінде бүлік күшейді. Ақ офицерлер мен азаматтарға шабуыл жасалды, ақтарға тиесілі мүліктер тоналды, ақ әйелдер зорланды. Бельгия үкіметі жағдайға қатты алаңдады, әсіресе ақ азаматтар көрші елдерге босқындар ретінде ағыла бастағанда. Халықаралық баспасөз Конгодағы тәртіптің күрт құлауына таң қалды, өйткені Бельгияның үгіт-насихатының арқасында Конгоның тәуелсіздікке дейінгі жағдайына қатысты әлемдік көзқарас бейбітшілік, тұрақтылық және биліктің күшті бақылауы болды. Көптеген бельгиялықтар Лумумбаның ұстанымын оның радикализмі туралы бұрынғы алаңдауларын растайтындықтан қарастырды. 9 шілдеде Бельгия Конго мемлекетінің рұқсатынсыз Кабало және басқа да жерлерге қашып бара жатқан ақ азаматтарды қорғау үшін парашютистерді орналастырды. Бельгияның араласуы Лумумба мен Каса Вубуды екіге бөлді; Каса Вубу бельгиялық операцияны қабылдаса, Лумумба оны айыптап, «барлық конголықтарды біздің республикамызды оған қауіп төндіретіндерден қорғауға» шақырды. Лумумбаның өтініші бойынша 11 шілдеде Бельгияның әскери-теңіз флоты Матади портынан ақ азаматтарды эвакуациялады. Белгиялық кемелер қалаға бомба тастады, кем дегенде 19 бейбіт тұрғын қаза тапты. Бұл әрекет ел бойынша ақтарға қарсы жаңа шабуылдарға әкелді, ал бельгиялық күштер Леопольдвильді қоса алғанда, басқа қалалар мен аудандарға кіріп, конголық әскерлермен қақтығысты. Бельгия үкіметі кейіннен метрополиядағы бельгиялық бюрократтарды қамтамасыз ететінін жариялады, бұл Конгоның 10 000 еуропалық мемлекеттік қызметшісінің көпшілігінің көшіп кетуіне және әкімшіліктің тоқырауына әкелді. Елде тараған тәртіпсіздікке ұшырап, үкімет министрліктерінің көпшілігі жұмыс істей алмады.
Despite the proclamation of independence, neither the Belgian nor the Congolese government intended the colonial social order to end immediately. The Belgian government hoped that whites might keep their position indefinitely. The Republic of the Congo was still reliant on colonial institutions like the Force Publique to function from day to day, and white technical experts, installed by the Belgians, were retained in the broad absence of suitably qualified black Congolese replacements (partly the result of colonial restrictions regarding higher education). Many Congolese people had assumed that independence would produce tangible and immediate social change, so the retention of whites in positions of importance was widely resented. Lieutenant General Émile Janssens, the Belgian commander of the Force Publique, refused to see Congolese independence as marking a change in the nature of command. The day after the independence festivities, he gathered the black non commissioned officers of his Léopoldville garrison and told them that things under his command would stay the same, summarising the point by writing "Before Independence = After Independence" on a blackboard. This message was hugely unpopular among the rank and file—many of the men had expected rapid promotions and increases in pay to accompany independence. On 5 July 1960, several units mutinied against their white officers at Camp Hardy near Thysville. The insurrection spread to Léopoldville the next day and later to garrisons across the country. Rather than deploying Belgian troops against the mutineers as Janssens had wished, Lumumba dismissed him and renamed the Force Publique the Armée Nationale Congolaise (ANC). All black soldiers were promoted by at least one rank. Victor Lundula was promoted directly from sergeant major to major general and head of the army, replacing Janssens. At the same time, Joseph Désiré Mobutu, an ex sergeant major and close personal aide of Lumumba, became Lundula's deputy as army chief of staff. The government attempted to stop the revolt—Lumumba and Kasa Vubu intervened personally at Léopoldville and Thysville and persuaded the mutineers to lay down their arms—but in most of the country the mutiny intensified. White officers and civilians were attacked, white owned properties were looted and white women were raped. The Belgian government became deeply concerned by the situation, particularly when white civilians began entering neighbouring countries as refugees. The international press expressed shock at the apparent sudden collapse of order in the Congo, as the world view of the Congolese situation prior to independence—due largely to Belgian propaganda—was one of peace, stability, and strong control by the authorities. Lumumba's stance appeared to many Belgians to justify their prior concerns about his radicalism. On 9 July, Belgium deployed paratroopers, without the Congolese state's permission, in Kabalo and elsewhere to protect fleeing white civilians. The Belgian intervention divided Lumumba and Kasa Vubu; while Kasa Vubu accepted the Belgian operation, Lumumba denounced it and called for "all Congolese to defend our republic against those who menace it." At Lumumba's request, white civilians from the port city of Matadi were evacuated by the Belgian Navy on 11 July. Belgian ships then bombarded the city; at least 19 civilians were killed. This action prompted renewed attacks on whites across the country, while Belgian forces entered other towns and cities, including Léopoldville, and clashed with Congolese troops. The Belgian government subsequently announced that it would provide for Belgian bureaucrats back in the metropole, triggering an exodus of most of the Congo's 10,000 European civil servants and leaving the administration in disarray. Engulfed by the disorder spreading throughout the country, most of the government ministries were unable to function.
Катанга және Оңтүстік Касаи бөліністері
1960 жылғы 11 шілдеде Конгоның оңтүстік провинциясы Катанганы Конго басшысы Моиз Тшембе Елизаветавилл қаласын астана етіп, өзінің президенті ретінде Катанга мемлекеті деп тәуелсіздік жариялады. Минералға бай Катанга аймағы дәстүрлі түрде Конгоның басқа бөліктеріне қарағанда көршілес Солтүстік Родезияның (кейін Орталық Африка Федерациясының бір бөлігі) Мыс белдеуімен тығыз экономикалық байланыста болды. Оның экономикалық маңыздылығына байланысты бельгиялықтардың басқаруында елдің қалған бөлігінен бөлек әкімшілік етілді. CONAKAT сондай-ақ, катаңдықтардың этникалық тұрғыдан басқа конголықтардан ерекшеленетінін мәлімдеді. Бұл сепаратизмнің себебі, Катанга провинциясының кен өндіруден түскен байлығын көбірек өздерінде қалдыру және оны Конгоның қалған бөлігімен бөлісуден аулақ болу ниеті болды. Конгоның орталық және солтүстік-шығыс бөліктеріндегі құқық пен тәртіптің бұзылуы CONAKAT үшін тағы бір маңызды фактор болды. Катанганың бөлініп кетуін жариялаған Тшембе: «Біз хаостан шығып келеміз» деді. Катангадағы ірі тау-кен компаниясы – Union Minière du Haut Katanga (UMHK) бельгиялық биліктің соңғы күндерінде CONAKAT-ты қолдауын басталды, себебі МКК тәуелсіздік алғаннан кейін компания активтерін ұлттандыруға тырысуы мүмкін деп алаңдады. UMHK-ның көп бөлігі Бельгияның Société Générale компаниясына тиесілі болды, ол Брюссельде орналасқан және Бельгия үкіметімен тығыз байланыста болған көрнекті холдинг компаниясы еді. UMHK-ның қолдауымен Бельгия үкіметі Катангаға әскери көмек көрсетті және аймақтағы мемлекеттік қызметкерлеріне өз қызметтерінде қалуға бұйрық берді. Тшембе сондай-ақ, негізінен Оңтүстік Африка және Родезиядан келген ақ нәсілді жалдамалы әскерлерді Катанга әскерлерін толықтыру және басқару үшін тартты. Бельгиялықтардың қолдауына қарамастан, Катанга ешбір елден ресми дипломатиялық мойындау алмады. Катанганың бөлінуі Леопольдвильдегі орталық үкіметтің «негізгі әлсіздігін» көрсетті, ол біртұтас мемлекеттің басты жақтаушысы болды. Катангадан бөлініп шыққаннан кейін бір айдан аспаған соң, 8 тамызда Катанганың солтүстігінде орналасқан Касай провинциясының бір бөлігі Бакуанга қаласының маңында орналасқан Оңтүстік Касаи (Sud Kasaï) кен штатын құрып, орталық үкіметтен автономия жариялады. Оңтүстік Касаи Катангадан әлдеқайда кішкентай болғанмен, ол да кен өндіру аймағы еді. Бұл аймақты негізінен луба этносы қоныстандырған, ал оның президенті Альберт Калонжи бөлінудің негізінен Конгоның қалған бөлігінде балуба халқына жасалған қудалаудан туындағанын мәлімдеді. Оңтүстік Касаи үкіметіне тағы бір бельгиялық тау-кен компаниясы – Forminière қолдау көрсетті, ол қаржылық көмек үшін жаңа мемлекеттен жеңілдіктер алды. Катанга мен Оңтүстік Касаиды бақылаусыз қалдырған орталық үкімет кірісінің шамамен 40 пайызын жоғалтты.
On 11 July 1960, Moïse Tshombe, the leader of CONAKAT, declared the Congo's southern province of Katanga independent as the State of Katanga, with Élisabethville as its capital and himself as president. The mineral rich Katanga region had traditionally shared closer economic ties with the Copperbelt of neighbouring Northern Rhodesia (then part of the Central African Federation) than with the rest of the Congo, and because of its economic importance it had been administered separately from the rest of the country under the Belgians. CONAKAT furthermore contended that Katangese people were ethnically distinct from other Congolese. The secession was partly motivated by the Katangese separatists' desire to keep more of the wealth generated by the province's mining operations and to avoid sharing it with the rest of the Congo. Another major factor was what CONAKAT held to be the disintegration of law and order in the central and north eastern Congo. Announcing Katanga's breakaway, Tshombe said "We are seceding from chaos." The major mining company in Katanga, the Union Minière du Haut Katanga (UMHK), had begun supporting CONAKAT during the latter days of Belgian rule amid worries that the MNC might seek to nationalise the company's assets after independence. UMHK was largely owned by the Société Générale de Belgique, a prominent holding company based in Brussels that had close ties to the Belgian government. Encouraged by the UMHK, the Belgian government provided military support to Katanga and ordered its civil servants in the region to remain in their posts. Tshombe also recruited mercenaries, mainly whites from South Africa and the Rhodesias, to supplement and command Katangese troops. Although supported by the Belgians, Katanga never received formal diplomatic recognition from any country. The Katangese secession highlighted the "fundamental weakness" of the central government in Léopoldville, which had been the chief advocate of a unified state. Less than a month after the Katangese secession, on 8 August, a section of Kasai Province situated slightly to the north of Katanga also declared its autonomy from the central government as the Mining State of South Kasai (Sud Kasaï) based around the city of Bakwanga. South Kasai was much smaller than Katanga, but was also a mining region. It was largely populated by the Luba ethnic group, and its president, Albert Kalonji, claimed that the secession was largely sparked by persecution of the Baluba in the rest of the Congo. The South Kasai government was supported by Forminière, another Belgian mining company, which received concessions from the new state in return for financial support. Without control over Katanga and South Kasai, the central government was deprived of approximately 40 percent of its revenues.
Шетелдік реакция және БҰҰ-ның араласуы
Бельгияның сепаратистік мемлекеттерді қолдауына байланысты алаңдаушылық Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) ішіндегі барлық бельгиялық әскерлерді елден шығару туралы шақыруларға әкелді. БҰҰ Бас хатшысы Даг Хаммаршельд дағдарыстың ұйымның ірі бейбітшілікті сақтау күшінің әлеуетін көрсетуге мүмкіндік беретініне сенді және БҰҰ басшылығымен Конгоға бейбітшілікті сақтаушылардың көпұлтты контингентін жіберуді ұсынды. 14 шілдеде БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 143-қаулыны қабылдады, онда Бельгияның Конгодан толықтай шығарылуын және оларды БҰҰ басшылығындағы күшпен алмастыру талап етілді. Конгодағы Біріккен Ұлттар Ұйымының операциясы (ONUC) бастапқыда Лумумба мен орталық үкімет тарапынан құпталып, БҰҰ сепаратистік мемлекеттерді басуға көмектеседі деп сенді. Алайда, ОНУЦ-тың бастапқы мандаты тек заң мен тәртіпті сақтауды қамтыды. Сецессияларды ішкі саяси мәселе деп қарастырған Хаммаршельд БҰҰ әскерлерін конголық орталық үкіметке қарсы қолдау көрсетуден бас тартты; ол мұндай қадам бейтараптылықты жоғалтып, конголық егемендікті бұзуға алып келеді деп мәлімдеді. Лумумба сондай-ақ Дуайт Д. Эйзенхауэрдің АҚШ үкіметінен көмек сұрады, бірақ ол біржақты әскери қолдау көрсетуден бас тартты. Көңілі қалған Лумумба қару-жарақ, логистикалық және материалдық көмек беруге келіскен Кеңес Одағына жүгінді. Көп ұзамай Конгоға 1000-ға жуық кеңестік әскери кеңесші келді. Лумумбаның әрекеттері оны үкіметтің басқа мүшелерінен, әсіресе Кеңес Одағының араласуынан қорқытқан Каса Вубудан алыстатты. Америкалықтар да Кеңес Одағына жақын Конго коммунизмнің Орталық Африкаға кеңіреюіне негіз бола алады деп қауіптенді. Кеңес Одағының қолдауымен 2000 АХК әскері Оңтүстік Касаиға қарсы ірі шабуылға шықты. Шабуыл өте сәтті болды, бірақ шабуыл барысында АХК балуба және бена лулуа тайпалары арасындағы ішкі қақтығыстарға тартылып, Луба азаматтарына қарсы көптеген жаппай қырғындар жасады. Шамамен 3000 адам қаза тапты. Шабуылдың нәтижесінде мыңдаған балуба азаматтары өз үйлерінен қашып, қақтығыстан құтылуға тырысты. Кеңес Одағының араласуы АҚШ-ты алаңдатты. Эйзенхауэр басқарған американдық үкімет, бельгиялық сынға сәйкес, Лумумбаның коммунист екеніне және Конгоның стратегиялық тұрғыдан Кеңес Одағының клиенттік мемлекетіне айналуы мүмкін екеніне ұзақ уақыттан бері сеніп келді. 1960 жылдың тамызында Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) агенттері өз агенттігіне "Конгода классикалық коммунистік төңкеріс жүріп жатыр" деп хабарлады және Конгоның Кубаның тағдырына ұшырауы мүмкін екенін ескертті.
Disquiet about Belgium's support for the secessionist states led to calls within the United Nations (UN) to remove all Belgian troops from the country. The Secretary General of the UN, Dag Hammarskjöld, believed that the crisis would provide the organisation with a chance to demonstrate its potential as a major peacekeeping force and encouraged the sending of a multinational contingent of peacekeepers to the Congo under UN command. On 14 July, the UN Security Council adopted Resolution 143, calling for total Belgian withdrawal from the Congo and their replacement with a UN commanded force. The arrival of the United Nations Operation in the Congo (ONUC) was initially welcomed by Lumumba and the central government who believed the UN would help suppress the secessionist states. ONUC's initial mandate, however, only covered the maintenance of law and order. Viewing the secessions as an internal political matter, Hammarskjöld refused to use UN troops to assist the central Congolese government against them; he argued that doing so would represent a loss of impartiality and breach Congolese sovereignty. Lumumba also sought the assistance of the United States government of Dwight D. Eisenhower, which refused to provide unilateral military support. Frustrated, he turned to the Soviet Union, which agreed to provide weapons, logistical and material support. Around 1,000 Soviet military advisors soon landed in the Congo. Lumumba's actions distanced him from the rest of the government, especially Kasa Vubu, who feared the implications of Soviet intervention. The Americans also feared that a Soviet aligned Congo could form the basis of a major expansion of communism into central Africa. With Soviet support, 2,000 ANC troops launched a major offensive against South Kasai. The attack was extremely successful, but during the course of the offensive, the ANC became involved in infighting between the Baluba and Bena Lulua ethnic groups. and perpetrated a number of large massacres of Luba civilians. Around 3,000 were killed. The violence of the advance caused an exodus of thousands of Baluba civilians who fled their homes to escape the fighting. The involvement of the Soviet Union alarmed the United States. The American government under Eisenhower, in line with Belgian criticism, had long believed that Lumumba was a communist and that the Congo could be on track to become a strategically placed Soviet client state. In August 1960, Central Intelligence Agency (CIA) agents in the region reported to their agency that "Congo [is] experiencing [a] classic communist takeover" and warned that the Congo might follow the same path as Cuba.
Орталық үкімет бөлініп , Мобутудың бірінші төңкерісі
Лумумбаның Кеңес Одағынан қолдау сұрауы үкіметті екіге бөлді және батыс елдерінен оны биліктен ығыстыру үшін күшті қысым жасалды. Сонымен қатар, Тшембе мен Калонжи Каса Вубуға, оны орташа және федералист санайтын, Лумумбаның орталықтандыру саясатына қарсы шығып, бөлініс мәселесін шешуге шақырды. Осы уақытта Мобуту армияны тиімді бақылауға алып, шетелдік көмек пен лауазымдауды белгілі бір бөлімшелер мен офицерлерге, олардың адалдығын қамтамасыз ету үшін бағыттады. 1960 жылдың 5 қыркүйегінде Каса Вубу ұлттық радио арқылы Лумумбаны бір жақты түрде қызметтен босатып, Оңтүстік Касайдағы қырғынды сылтау ретінде келтіріп, американдық қолдауға уәде берді. Конгодағы БҰҰ-ның американдық өкілі Эндрю Кордье өзінің лауазымын Лумумба фракциясының байланысын тоқтату және жаңалыққа МНК Л-дің үйлесімді жауабын болдырмау үшін пайдаланды. Алайда, Парламенттің екі палатасы да Лумумбаны қолдап, Каса Вубудың әрекетіне наразылық білдірді. Лумумба Каса Вубуды лауазымынан босатуға тырысты, бірақ бұл үшін жеткілікті қолдау таба алмады, бұл конституциялық дағдарысты тудырды. Бұл тұйықталуды шешу мақсатымен Джозеф Дезире Мобуту қан төгілмейтін төңкеріс жасап, Каса Вубу мен Лумумбаны Юстин Бомбоко басқаратын Бас комиссарлар колледжімен (Collège des Commissaires généraux), яғни университет бітірушілерден құралған комиссиямен алмастырды. Кеңес әскери кеңесшілері елді тастап кетуге бұйрық берілді. Төңкеріс саясаткерлерге жаңадан бақылауды жүзеге асыруға дейін біршама уақытты тоқтатуға бағытталған еді. Бірақ шындығында Мобуту Лумумбаға қарсы Каса Вубутің жағына шықты, ол үй қамауына алынды, оны Ганалық БҰҰ әскерлері және АНК сарбаздарының сыртқы қабаты күзетті. Каса Вубу 1961 жылдың ақпанында Мобуту тарапынан президенттік лауазымға қайта тағайындалды. Төңкерістен бастап Мобуту конголық саясатында көшпенді түрде айтарлықтай ықпалға ие болды. Каса Вубудің қайтадан қызметке оралғаннан кейін конголық фракциялар арасында келісімге келуге әрекеттер жасалды. Тшембе бөлініс аяқталуы және Конгоның конфедерациялық мемлекет ретінде құрылуы үшін келіссөздер бастады. Компромистік келісімге қол жеткізілсе де, Каса Вубу мен Тшембе арасындағы жеке антагонизм келіссөздердің бұзылуына және оның күшіне енуіне кедерес келтірді. 1961 жылдың шілдесінде келісуге жасалған тырыс Сирил Адула басқаратын жаңа үкіметтің құрылуына әкелді, ол люмбистік және Оңтүстік Касаи фракцияларының депутаттарын біріктірді, бірақ Катангамен келісімге келе алмады. МНК Л мүшелері Стэнливиллге қашып, 1960 жылдың қарашасында Антуан Гизенга басшылығымен Леопольдвильдегі орталық үкіметке қарсы көтерілісші үкімет құрды. Гизенга үкіметі Кеңес Одағы мен Қытайды қоса алғанда, кейбір мемлекеттер тарапынан Конгоның ресми үкіметі ретінде танылды және орталық үкіметтің 7 мың әскеріне қарағанда шамамен 5500 әскерді жинауға мүмкіндік алды. БҰҰ-ның қысымына ұшыраған Гизенга үкіметі 1962 жылдың қаңтарында Гизенганың тұтқындалуынан кейін құлдырады.
Lumumba's appeal for Soviet support split the government and led to mounting pressure from Western countries to remove him from power. In addition, both Tshombe and Kalonji appealed to Kasa Vubu, whom they believed to be both a moderate and federalist, to move against Lumumba's centralism and resolve the secession issue. Meanwhile, Mobutu took effective control of the army, routing foreign aid and promotions to specific units and officers to secure their allegiance. On 5 September 1960, Kasa Vubu announced on national radio that he had unilaterally dismissed Lumumba, using the massacres in South Kasai as a pretext and with the promise of American backing. Andrew Cordier, the American UN representative in the Congo, used his position to block communications by Lumumba's faction and to prevent a coordinated MNC L reaction to the news. Both chambers of Parliament, however, supported Lumumba and denounced Kasa Vubu's action. Lumumba attempted to dismiss Kasa Vubu from his position, but could not get support for this, precipitating a constitutional crisis. Ostensibly in order to resolve the deadlock, Joseph Désiré Mobutu launched a bloodless coup and replaced both Kasa Vubu and Lumumba with a College of Commissionaires General (Collège des Commissaires généraux) consisting of a panel of university graduates, led by Justin Bomboko. Soviet military advisors were ordered to leave. Allegedly, the coup was intended to force the politicians to take a cooling off period before they could resume control. In practice, however, Mobutu sided with Kasa Vubu against Lumumba, who was placed under house arrest, guarded by Ghanaian UN troops and an outer ring of ANC soldiers. Kasa Vubu was re appointed President by Mobutu in February 1961. From the coup onwards, Mobutu was able to exert considerable power in Congolese politics behind the scenes. Following Kasa Vubu's reinstatement, there was an attempted rapprochement between the Congolese factions. Tshombe began negotiations for the end of the secession and the formation of a confederal Congo. Although a compromise agreement was reached, it was prevented from taking effect as negotiations broke down amid personal animosity between Kasa Vubu and Tshombe. An attempted reconciliation in July 1961 led to the formation of a new government, led by Cyrille Adoula, which brought together deputies from both Lumumbist and South Kasai factions but failed to bring a reconciliation with Katanga. Members of the MNC L fled to Stanleyville where, led by Antoine Gizenga, they formed a rebel government in November 1960 in opposition to the central government in Léopoldville. The Gizenga government was recognised by some states, including the Soviet Union and China, as the official government of the Congo and could call on an approximate 5,500 troops compared to the central government's 7,000. Faced with UN pressure, the Gizenga government however collapsed in January 1962 after Gizenga was arrested.
Лумумбаның өлтірілуі
Лумумба үй қамауынан қашып, қолдау таба аламын деп сенген Стенливиллге қарай шығысқа қарай қашқан. Мобутуға адал әскерлердің қуып жететініне қарамастан, ол 1960 жылдың 1 желтоқсанында Лодиде тұтқындалды және қол байлап Леопольдвиллге жеткізілді. БҰҰ Каса Вубуға заңды сот процесін қамтамасыз етуге шақыруға қарамастан, Кеңес Одағы БҰҰ-ны тұтқындауға жауапты деп айыптады және оны дереу босатуды талап етті. 1960 жылдың 7 желтоқсанында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің отырысы шақырылды, онда Кеңес Одағының Лумумбаны дереу босатуды, оны Конго үкіметінің басшылығына қайтаруды және Мобуту күштерін қарусыздатуды талап етуі қарастырылды. Лумумбаны қолдаған қарар 1960 жылдың 14 желтоқсанында 8–2 дауыспен қабылданбады. Әлі тұтқында болған Лумумба азапталды, содан кейін Тисвиллге, ал кейін Катангаға жеткізілді, онда ол Тсомбеге адал күштерге тапсырылды. 1961 жылдың 17 қаңтарында Лумумба Элизабетвильге жақын жерде Катанга әскерлері тарапынан өлімге кесілді. 13 ақпанда жарияланған өлім жазасы туралы хабар халықаралық ашу-ызаны тудырды. Белградтағы наразылықшылар Бельгияның Югославиядағы елшілігіне шабуыл жасады, ал Лондон мен Нью-Йоркте зорлық-зомбылықпен ұласып өткен демонстрациялар болды. Одан кейін жеті лумбист, соның ішінде Ориенталь провинциясының бірінші президенті Жан-Пьер Финант, "Баллуба ұлтына қарсы қылмыстар" жасады деген айыппен Оңтүстік Касайда жазаланды. Одан кейін Гизенганың әскерлері Лумумбаның қарсылас коммуникация министрі Альфонс Сонголоны қоса алғанда, 15 саяси тұтқынды жауап ретінде атып тастады.
Lumumba escaped house arrest and fled eastwards towards Stanleyville where he believed he could rally support. Pursued by troops loyal to Mobutu, he was captured at Lodi on 1 December 1960 and flown back to Léopoldville with his hands bound. Despite UN appeals to Kasa Vubu for due legal process, the Soviet Union denounced the UN as responsible for the arrest and demanded his release. A meeting of the UN Security Council was called on 7 December 1960 to consider Soviet demands that the UN seek Lumumba's immediate release, his restoration to the head of the Congolese government and the disarming of Mobutu's forces. The pro Lumumba resolution was defeated on 14 December 1960 by a vote of 8–2. Still in captivity, Lumumba was tortured and transported to Thysville and later to Katanga, where he was handed over to forces loyal to Tshombe. On 17 January 1961, Lumumba was executed by Katangese troops near Élisabethville. News of the execution, released on 13 February, provoked international outrage. The Belgian Embassy in Yugoslavia was attacked by protesters in Belgrade, and violent demonstrations occurred in London and New York. Shortly thereafter seven Lumumbists, including the first President of Orientale Province, Jean Pierre Finant, were executed in South Kasai for "crimes against the Baluba nation". Gizenga's soldiers then shot 15 political prisoners in retaliation, including Lumumba's dissident Minister of Communications, Alphonse Songolo.
Біріккен Ұлттар Ұйымының күшейуі және Катангестің бөлінуінің аяқталуы
С 1960 жылғы шілдедегі бастапқы резолюциясынан бастап БҰҰ Бельгия және жалдамалы күштердің Катангадан толықтай шығарылуын талап ететін тағы да резолюциялар қабылдады. 1961 жылы ОНУК-тің құрамына 20 000-ға жуық адам кірді. Мандаты оларды тарап алудан тыйғанмен, ОНУК-тің кез келген жерде шетелдік жалдамалыларды ұстауға өкілеттігі болды. 1961 жылғы қыркүйекте «Мортор» операциясы барысында Катанга жалдамалыларын зорлықсыз ұстауға жасалған әрекет сәтсіз аяқталып, атысқа ұласты. Қыркүйек айының ортасында Ирландияның БҰҰ әскерлерінің ротасы Ядотвильде алты күндік қоршаудан кейін Катанга күштерінің басымдығына ілігіп, бейтараптығына нұқсан келтірді. Катанга ирландтарды соғыс тұтқындары ретінде ұстады, бұл БҰҰ миссиясы мен оның жақтаушыларын ұялтып жіберді. 1961 жылғы 18 қыркүйекте Хаммаршельд БҰҰ мен Катанга күштері арасындағы атысты тоқтату үшін Солтүстік Родезия шекарасындағы Ндолаға ұшты. Оның ұшағы Ндола әуежайына қону алдында апатқа ұшырап, ол және барлық жолаушылары қаза тапты. Конгода орташа саясатты ұстанбақ болған Хаммаршельдтің әрекеттеріне қарамастан, оның орнына келген У Тант жанжалға тікелей араласу саясатын қолдады. Қазан айының ортасында Катанга тұтқынға алынған ирланд сарбаздарын босатты. Бұл ОНУК-тің әскерін кері қайтаруға келіскен атысты тоқтату келісімінің бір бөлігі болды, бұл Тшембе үшін үлкен жеңіс еді. 1961 жылғы қарашада БҰҰ миссиясына АҚШ-тың қайта қолдауы, сондай-ақ Порт-Эмпейнде БҰҰ-ның он итальяндық ұшқышының қаза болуы халықаралық қауымдастықты жағдайды шешуге итермеледі. 1962 жылғы сәуірде БҰҰ әскерлері Оңтүстік Касаиді басып алды. 1962 жылғы 29-30 қыркүйекте Оңтүстік Касаи әскери басшылары Бакуангада Калонжи режиміне қарсы төңкеріс жасады. 1962 жылғы 5 қазанда орталық үкімет әскерлері көтерілісшілерді қолдау және Калонжидің соңғы жақтастарымен күресу үшін Бакуангаға келді, бұл Оңтүстік Касаидің бөлінуінің аяқталуын білдірді. 1961 жылғы қарашада қабылданған 169-шы резолюция ОНУК-ті нашарлап бара жатқан адам құқықтары жағдайын қарауға және толыққанды азаматтық соғыстың басталуын болдырмауға шақырды. Резолюция Катанганың мемлекеттік мәртебе талабын «толыққанды қабылдамады» және ОНУК әскерлеріне «Конгоның орталық үкіметіне заң мен тәртіпті қалпына келтіру және сақтау үшін қажетті барлық күшті қолдануға» рұқсат берді. Катанга тарапынан одан әрі қауқырттық әрекеттер жасалды, жауабында ОНУК «Унокат» операциясын бастады, оның мақсаты Катанганың жол тосқауылдарын жою және Элизабетвилль маңындағы стратегиялық позицияларды басып алу болды. Халықаралық қысымға тап болған Тшембе 1961 жылғы желтоқсанда Китона декларациясына қол қойды, онда ол орталық үкіметтің билігін және мемлекеттік конституцияны қабылдауға, сондай-ақ Катанганың тәуелсіздігіне қатысты барлық талаптардан бас тартуға келісті. Алайда, декларациядан кейін Тшембе мен Адула арасындағы келіссөздер тоқтап, Катанга күштері БҰҰ әскерлерін мазалауын жалғастырды. Бельгияның қолдауының азаюы және Катанганы қолдауға деген тартыншалығы мемлекеттің ұзаққа соқпайтынын көрсетті. 1962 жылғы 11 желтоқсанда Бельгияның сыртқы істер министрі Поль Анри Спаак Бельгия үкіметі БҰҰ немесе Конгоның орталық үкіметі Катанганың бөлінуін күшпен тоқтатуға тырысса, қолдайтынын мәлімдеді. 1962 жылғы 24 желтоқсанда БҰҰ әскерлері мен Катанга жандармериясы Элизабетвилль маңында қақтығысқа түсті, содан кейін атыс басталды. Атысты тоқтатуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталғаннан кейін БҰҰ әскерлері «Грандслем» операциясын бастады және Элизабетвилльді басып алды, бұл Тшембені елден кетуге мәжбүр етті. Көп ұзамай атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. БҰҰ-ның үнді әскерлері өздерінің бұйрықтарын бұзып, Ядотвильді басып алды, бұл Катангаға адал күштердің қайта топтасуына кедергі келтірді. Біріккен Ұлттар Ұйымы Катанганың қалған бөлігін басып алды және 1963 жылғы 17 қаңтарда Тшембе өзінің соңғы бекінісі Колвезиді тапсырып, Катанганың бөлінуіне нүкте қойды.
Since its initial resolution of July 1960, the UN had issued further resolutions calling for the total withdrawal of Belgian and mercenary forces from Katanga in progressively stronger terms. By 1961, ONUC comprised nearly 20,000 men. Although their mandate prevented them from taking sides, ONUC had a mandate to arrest foreign mercenaries wherever they encountered them. In September 1961, an attempt to detain a group of Katangese mercenaries without violence during Operation Morthor went wrong and turned into a fire fight. ONUC's claim to impartiality was undermined in mid September when a company of Irish UN troops were captured by numerically superior Katangese forces following a six day siege in Jadotville. Katanga proceeded to hold the Irishmen as prisoners of war, a development that deeply embarrassed the UN mission and its proponents. On 18 September 1961, Hammarskjöld flew to Ndola, just across the border in Northern Rhodesia, to attempt to broker a cease fire between UN and Katangese forces. His aircraft crashed before landing at Ndola Airport, killing him and everybody else on board. In stark contrast to Hammarskjöld's attempts to pursue a moderate policy in the Congo, his successor U Thant supported a more radical policy of direct involvement in the conflict. Katanga released the captured Irish soldiers in mid October as part of a cease fire deal in which ONUC agreed to pull its troops back—a propaganda coup for Tshombe. Restated American support for the UN mission, and the murder of ten Italian UN pilots in Port Empain in November 1961, strengthened international demands to resolve the situation. In April 1962, UN troops occupied South Kasai. On the night of 29/30 September 1962, South Kasai military commanders launched a coup d'état in Bakwanga against the Kalonjist regime. On 5 October 1962, central government troops again arrived in Bakwanga to support the mutineers and help suppress the last Kalonjist loyalists, marking the end of South Kasai's secession. Resolution 169, issued in November 1961, called for ONUC to respond to the deteriorating human rights situation and prevent the outbreak of full scale civil war. The resolution "completely rejected" Katanga's claim to statehood and authorised ONUC troops to use all necessary force to "assist the Central Government of the Congo in the restoration and maintenance of law and order". The Katangese made further provocations and, in response, ONUC launched Operation Unokat to dismantle Katangese roadblocks and seize strategic positions around Élisabethville. Faced with international pressure, Tshombe signed the Kitona Declaration in December 1961 in which he agreed in principle to accept the authority of the central government and state constitution and to abandon any claim to Katangese independence. Following the declaration, however, talks between Tshombe and Adoula reached a deadlock, while Katangese forces continued to harass UN troops. Diminishing support and Belgium's increasing reluctance to support Katanga demonstrated that the state could not survive indefinitely. On 11 December 1962, Belgian Foreign Minister Paul Henri Spaak declared that the Belgian government would support the UN or the central Congolese government should they attempt to end the Katangese secession through force. On 24 December 1962, UN troops and the Katangese Gendarmerie clashed near Élisabethville and fighting broke out. After attempts to reach a ceasefire failed, UN troops launched Operation Grandslam and occupied Élisabethville, prompting Tshombe to leave the country. A ceasefire was agreed upon soon thereafter. Indian UN troops, exceeding their orders, then occupied Jadotville, preventing Katangese loyalists from regrouping. Gradually, the UN overran the rest of the Katanga and, on 17 January 1963, Tshombe surrendered his final stronghold of Kolwezi, effectively ending the Katangese secession.
Саяси татуласу әрекеті
Катанганың бөлінісі аяқталғаннан кейін, түрлі саяси топтарды келісуге келтіру үшін саяси келіссөздер басталды. Келіссөздер көршілес Конго Бразавильдегі наразы люмбистер мен басқалар құрған эмигранттық саяси ұйым – Conseil National de Libération (CNL) құрылғанмен бірге жүрді. Келіссөздердің нәтижесінде жаңа, түзетілген конституция қабылданды, ол жазылған қаланың атымен Лулуабур конституциясы деп аталды, оның мақсаты – биліктің тепе-теңдігін орнату болды. Жаңа конституция президенттің билігін арттырып, президент пен премьер-министрдің бірлескен кеңесу жүйесін жойды, сондай-ақ провинциялардың санын алтыдан 21-ге көбейтіп, олардың тәуелсіздігін арттыру арқылы федералистерді қанағаттандырды. Конституция мемлекеттің атын Конго Республикасынан Конго Демократиялық Республикасы деп өзгертті. Ол 1964 жылғы маусымда конституциялық референдумда бекітілді, ал Парламент жаңа сайлауларды күту үшін таратылды. Каса Вубу жер аударылған Катанга көшбасшысы Тсомбені уақытша премьер-министр етіп тағайындады. Шомбе жеке өзі қабілетті болғанымен, және Батыс елдері тарапынан коммунизмге қарсы күресші ретінде қолдау алғанымен, Марокконың патшасы Хасан II сияқты басқа африкалық көшбасшылар оны Катанганың бөлінісіндегі рөлі үшін империалистік марионетка деп айыптады. Шомбе басқарған уақытша үкімет кезінде 30 наурызға жаңа сайлаулар белгіленді және Конгоның орталық және шығыс бөліктерінде көтеріліс басталды.
Following the end of the Katanga secession, political negotiations began to reconcile the disparate political factions. The negotiations coincided with the formation of an émigré political group, the Conseil National de Libération (CNL), by dissident Lumumbists and others in neighbouring Congo Brazzaville. The negotiations culminated in the creation of a new, revised constitution, known as the Luluabourg Constitution, after the city in which it was written, to create a compromise balance of power. The new constitution increased the power of the presidency, ending the system of joint consultation between President and Prime Minister, and appeased federalists by increasing the number of provinces from six to 21 while increasing their autonomy. The constitution also changed the name of the state from the Republic of the Congo to Democratic Republic of the Congo. It was ratified in a constitutional referendum in June 1964 and Parliament was dissolved to await new elections. Kasa Vubu appointed Tshombe, the exiled Katangese leader, as interim Prime Minister. Although personally capable, and supported as an anti communist by Western powers, Tshombe was denounced by other African leaders such as King Hassan II of Morocco as an imperialist puppet for his role in the Katangese secession. Under Tshombe's interim government, fresh elections were scheduled for 30 March and the rebellion broke out in the central and eastern parts of the Congo.
Квилу мен Симба көтерілісі
Саяси дағдарыс кезеңінде тәуелсіздікке әкелген орталық үкіметке деген көңілі толмаушылық кеңінен тарады. Елордада клептократия мен саяси тартыстардан "екінші тәуелсіздік" талаптары күшейді. "Екінші тәуелсіздік" ұранын маоистік идеялармен шабыттанған конголық революционерлер, оның ішінде Лумумба үкіметінде қызмет еткен Пьер Мулеле қолдады. Конгоның саяси тұрақсыздығы кеңінен тараған наразылықты ашық көтеріліске ұластыруға ықпал етті. Конгоның ауылдық аймақтарындағы тәртіпсіздік Пенде және Мбунду халықтары арасында Муле басқарған лумумбистердің үгіт-насихатымен басталды. 1963 жылдың соңына қарай Конгоның орталық және шығыс аймақтарында аласапырандықтар болды. Квилу көтерілісі 1964 жылдың 16 қаңтарында Квилу провинциясының Идиофа және Гунгу қалаларында басталды. Бұдан әрі бұзылулар мен көтерілістер шығыстағы Кивуға, содан кейін Альбертвиллге тарады, бұл Конгоның басқа аймақтарындағы көтерілістерді қоздырып, ірі Симба көтерілісіне жол ашты. Көтерілісшілер өз аумағын кеңейтіп, шілде мен тамыз аралығында Порт-Эмпайн, Стэнливилл, Паулис және Лисала қалаларын басып алып, тез солтүстікке қарай жылдам итермеледі. Өздерін "Симба" (суахили тілінен "арыстан" деп аударады) деп атаған көтерілісшілердің идеологиясы популистік болғанымен, нақтылығы жоқ, коммунизмге негізделген, теңдікке басымдық беріп, жалпы байлықты арттыруды мақсат етті. Көтерілісшілердің көп бөлігі – үкіметтен күтпеген мүмкіндіктерді үміттенген жас жігіттер еді. Симбалар мүшелерін баулу үшін сиқырлы амалдар қолданды және моральдық кодекске сәйкес олар оқтан қорғала алады деп сенді. Көтерілісшілер үшін сиқырдың маңызы зор болды, олар өздерін қорғау және қарсыластары АНК-ны әлсірету үшін кеңінен колданды. Алға жылжу барысында көтерілісшілер басып алған аумақтарда саяси оппозицияны жою және халықты қорқыту мақсатымен көптеген жаппай қырғындар жасады. Стэнливиллде ғана 1000-2000-ға жуық білімді конголықтар қаза болды, ал көтерілісшілер бастапқыда ақтар мен шетелдіктерге тиіспеді. ONUC көтерілістер басталған кезде әскерін кері тартып алу процесінде болды және құрамында бар болғаны 5500 адам болды, олардың көп бөлігі елдің шығыс бөлігінде орналасқан және қақтығыс салдарынан қиын жағдайда қалды. Батыстың миссионерлері өз елшіліктеріне қашып, БҰҰ-дан көмек сұрады. Бірнеше бейбітшілік сақтаушы әскер жиналып, Квилу аймағына қашып бара жатқан миссионерлерді құтқару үшін жіберілді. Құтқару операциялары наурыз және сәуір айларында жалғасып, 100-ден астам миссионер сәтті құтқарылды. Көтерілісшілер Конго Халық Республикасын (Республика популяра Конго) құрды, оның астанасы Стэнливилл, ал президенті – Кристоф Гбенде болды. Жаңа мемлекетке Кеңес Одағы мен Қытай қолдау көрсетті, олар оны қару-жарақпен қамтамасыз етті, сондай-ақ Танзания сияқты бірнеше африкалық мемлекеттер де көмектесті. Куба да бұл іске қолдау көрсетті, Симбаларға тактика және доктрина бойынша кеңес беру үшін Че Гевара басқаратын 100-ден астам кеңесші жіберді. Симба көтерілісі Тонкин шығанағы оқиғасы кезінде суық соғыстың күшеюімен бірге болды және көтеріліс тез жеңілмеген жағдайда, Вьетнамдағыдай толыққанды американдық әскери араласу болуы мүмкін деген болжамдар айтылды.
The period of political crisis had led to widespread disenchantment with the central government brought in by independence. Demands for a "second independence" from kleptocracy and political infighting in the capital grew. The "second independence" slogan was taken up by Maoist inspired Congolese revolutionaries, including Pierre Mulele who had served in the Lumumba government. The political instability of the Congo helped to channel wider discontentment into outright revolt. Disruption in the rural Congo begun with agitation by Lumumbists, led by Mulele, among the Pende and Mbundu peoples. By the end of 1963, there was unrest in regions of the central and eastern Congo. The Kwilu Rebellion broke out on 16 January 1964 in the cities of Idiofa and Gungu in Kwilu Province. Further disruption and uprisings then spread to Kivu in the east and later to Albertville, sparking further insurrection elsewhere in the Congo and the outbreak of the larger Simba Rebellion. The rebels began to expand their territory and rapidly advance northwards, capturing Port Émpain, Stanleyville, Paulis and Lisala between July and August. The rebels, who called themselves "Simbas" (from the Kiswahili word for "lion"), had a populist but vague ideology, loosely based on communism, which prioritised equality and aimed to increase overall wealth. Most of the active revolutionaries were young men who hoped that the rebellion would provide them with opportunities which the government had not. The Simbas used magic to initiate members and believed that, by following a moral code, they could become invulnerable to bullets. Magic was also very important to the rebels who also made extensive use of witchcraft to protect themselves and also demoralise their ANC opponents. As they advanced, the rebels perpetrated numerous massacres in the territory they captured in order to remove political opposition and terrorise the population. About 1,000 to 2,000 Westernized Congolese were murdered in Stanleyville alone, while the rebels initially left Whites and foreigners mostly alone. ONUC was in the process of withdrawing when the rebellions started and had only 5,500 personnel, most whom were deployed in the eastern part of the country and stranded by the conflict. Straggling Western missionaries retreated to their respective embassies, which in turn requested UN assistance. A small force of peacekeepers was assembled and subsequently dispatched to the Kwilu region to retrieve fleeing missionaries. Rescue operations continued throughout March and April and resulted in the successful recovery of over 100 missionaries. The rebels founded a state, the People's Republic of the Congo (République populaire du Congo), with its capital at Stanleyville and Christophe Gbenye as president. The new state was supported by the Soviet Union and China, which supplied it with arms, as did various African states, notably Tanzania. It was also supported by Cuba, which sent a team of over 100 advisors led by Che Guevara to advise the Simbas on tactics and doctrine. The Simba rebellion coincided with a wide escalation of the Cold War amid the Gulf of Tonkin incident and it has been speculated that, had the rebellion not been rapidly defeated, a full scale American military intervention could have occurred as in Vietnam.
Қуғын-сүргін және Бельгия мен Американың араласуы
Бастапқы сәттіліктерінен кейін, Симба көтерілісі МКК L-дің бұрынғы билік аймағынан тыс жерлерге енген кезде жергілікті қарсылыққа ұшырады. Халық Республикасы да тұжырымды әлеуметтік және экономикалық саясаттың болмауынан зардап шекті, бұл өз аумағын басқару мүмкін болмауына себеп болды. 1964 жылдың тамыз айының соңынан бастап көтерілісшілер АНК-ға қарсы күресте жеңіліс көрді. Альбервиль мен Лисала тамыздың соңы мен қыркүйектің басында қайта басып алынды. Тшембе, Мобутудың қолдауымен, Катангадан бұрынғы жалдамалы әскерлерінің көп бөлігін Симбаға қарсы күреске шақырды. "Жасыл Майк" Хоар басқарған, негізінен Орталық және Оңтүстік Африкадан келген ақ нәсілді жалдамалылар 5 Commando ANC деген бөлім құрды. Бұл бөлім АНК шабуылының алғы шебі болды және басып алынған көтерілісшілердің аймақтарында санкцияланбаған өлтірулерге, азаптауларға, тонауларға және зорлауларға қатысты. Жалдамалыларға ЦРУ да материалдық көмек көрсетті. 1964 жылдың қарашасында Симбалар Стэнливиллде және оның төңірегіндегі барлық ақ нәсілділерді ұстады. Ақ нәсілділер АНК-мен келіссөздер жүргізу үшін қаладағы Виктория қонақ үйінде кепілге алынды. Кепілдерді босату үшін бельгиялық парашютшілер американдық ұшақтармен Конгоға жіберілді. 24 қарашада "Қызыл Дракон" операциясы аясында бельгиялық парашютшілер Стэнливиллге қонды және кепілдерді жедел түрде босатып алды. Барлығы шамамен 70 кепіл және 1000 конголық азамат қаза тапты, бірақ көп бөлігі эвакуацияланды. Бельгия әскерлеріне Симбаларды қаладан ығыстыру емес, кепілдерді босатуға бұйрық берілді, бірақ бұл шабуыл "шығыс көтерілісінің күшін жойды, ол ешқашан қалпына келмеді". Симба басшылығы дағдарысқа ұшырап, күшті келіспеушіліктерге толы болды; Гвенге оны қызметтен босатып жібергеннен кейін, оның генералы оған иығынан оқ атты. Ал бельгиялық парашютшілер мен азаматтар өз елдеріне оралды. Араласудан кейін Бельгияның өзі неоколониализммен айыпталды. Араласудың нәтижесінде Тшембе Каса Вубу мен Мобутудың қолдауын жоғалтып, 1965 жылдың қазанында премьер-министр лауазымынан босатылды. "Қызыл Драконнан" кейін АНК және жалдамалы әскерлер Стэнливиллді басып алып, Симба көтерілісіне нүкте қойды. Симба көтерілісшілері көтеріліс кезінде 20 000 конголық және 392 батыстық кепілді, оның ішінде 268 бельгиялықты өлтірді. Симбаларды басып тастау кезінде ондаған мың адам қаза тапты. Симбаның қарсылық ошақтары Конгоның шығысында, әсіресе Оңтүстік Кивуде сақталды, онда Лаурен Дезире Кабила Маошыл бағытындағы шекаралық көтеріліске жетекшілік етті, ол 1980 жылдарға дейін жалғасты.
After its early string of successes, the Simba rebellion began to encounter local resistance as it encroached on areas outside of the MNC L's old domain. The People's Republic also suffered from a lack of coherent social and economic policy, contributing to an inability to administer its own territory. From the end of August 1964 the rebels began to lose ground to the ANC. Albertville and Lisala were recaptured in late August and early September. Tshombe, backed by Mobutu, recalled many of his former mercenaries from the Katangese secession to oppose the Simba. Mercenaries, led by "Mad Mike" Hoare and mostly whites from central and southern Africa, were formed into a unit known as 5 Commando ANC. The unit served as the spearhead of the ANC and were involved in unsanctioned killing, torture, looting and rapes in recaptured rebel areas. The mercenaries were also materially supported by the CIA. In November 1964, the Simbas rounded up the remaining white population of Stanleyville and its environs. The whites were held hostage in the Victoria Hotel in the city to use as bargaining tools with the ANC. In order to recover the hostages, Belgian parachute troops were flown to the Congo in American aircraft to intervene. On 24 November, as part of Operation Dragon Rouge, Belgian paratroopers landed in Stanleyville and quickly secured the hostages. In total, around 70 hostages and 1,000 Congolese civilians were killed but the vast majority were evacuated. The Belgian troops were only under orders to liberate the hostages, rather than push the Simbas out of the city, but the attack nevertheless "broke the back of the eastern insurrection, which never recovered." The Simba leadership went into exile in disarray and severe disagreement; Gbenye was shot in the shoulder by his general after dismissing him. Meanwhile, the Belgian paratroopers and the civilians returned to their country. In the aftermath of the intervention, Belgium itself was publicly accused of neocolonialism. As a result of the intervention, Tshombe lost the support of Kasa Vubu and Mobutu and was dismissed from his post as prime minister in October 1965. Soon after Dragon Rouge, ANC and mercenary troops captured Stanleyville, putting an end to the Simba rebellion. The Simba rebels executed 20,000 Congolese and 392 Western hostages, including 268 Belgians, during the rebellion. Tens of thousands of people were killed in total during the suppression of the Simbas. Pockets of Simba resistance continued to hold out in the eastern Congo, most notably in South Kivu, where Laurent Désiré Kabila led a Maoist cross border insurgency which lasted until the 1980s.
Екінші Мобуту төңкерісі
1965 жылдың наурыз айында өткен сайлауда Цомбенің Конго Ұлттық Конвенциясы (CONACO) көптеген орындарды жеңіп алды, бірақ оның партиясының үлкен бөлігі жаңа Конго Демократиялық майданы (FDC) құру үшін бөлініп кетті, бұл жағдай CONACO депутаттар палатасын бақыласа, FDC сенатты бақылағандықтан, сайлау қорытындысын белгісіз етті. Каса Вубу, Цомбеге кедергі келтіру үшін жағдайды пайдалануға тырысып, 1965 жылдың қараша айында FDC-ден шыққан Цомбеге қарсы көшбасшы Эварист Кимбаны премьер-министрлік лауазымға тағайындады, бірақ Цомбеге көбінесе қолдау білдірген парламент бұл тағайындауды бекітуден бас тартты. Ынтымаққа келуге тырысудың орнына, Каса Вубу Кимбаны қайтадан бір жақты түрде премьер-министр деп жариялады, бірақ ол тағы да қабылданбады, бұл саяси тұңғырға соқты. Үкімет дерлік парализге ұшырағаннан кейін Мобуту 1965 жылдың 25 қарашасында қан төгілмейтін төңкеріс жасап билікті басып алды, бұл шара тұңғырды тоқтату мақсатында жасалған деп мәлімделді. Төтенше жағдай режимі (әлеуметтік төтенше жағдай) аясында Мобуту бес жылға дерлік абсолютті билікті өз қолына алды, содан кейін, оның сөзіне сүйенсек, демократия қайта орнатылатын еді. Экономикалық және саяси тұрақтылықты уәде еткен Мобутудың төңкерісін АҚШ және басқа да батыс елдері қолдады, ал оның билігі бастапқыда кеңінен қолдау тапты. Ол 1966 жылы премьер-министр лауазымын жойып, 1967 жылы парламентті тарату арқылы өкілеттіктерін одан әрі кеңейтті.
In the scheduled March 1965 elections, Tshombe's Convention Nationale Congolaise (CONACO) won a large majority of the seats, but a large part of his party soon defected to form the new Front Démocratique Congolais (FDC), making the overall result unclear as CONACO controlled the Chamber of Deputies while the FDC controlled the Senate. Kasa Vubu, attempting to use the situation to block Tshombe, appointed an anti Tshombe leader, Évariste Kimba of the FDC, to be prime minister designate in November 1965, but the largely pro Tshombe Parliament refused to ratify the appointment. Instead of seeking a compromise candidate, Kasa Vubu again unilaterally declared Kimba to be Prime Minister, which was again rejected, creating a political deadlock. With the government in near paralysis, Mobutu seized power in a bloodless coup, ostensibly to stop the impasse, on 25 November 1965. Under the auspices of a régime d'exception (the equivalent of a state of emergency), Mobutu assumed sweeping, almost absolute, power for five years, after which, he claimed, democracy would be restored. Mobutu's coup, which promised both economic and political stability, was supported by the United States and other Western governments, and his rule initially met widespread popularity. He increasingly took other powers, abolishing the post of Prime Minister in 1966 and dissolving Parliament in 1967.
Кейінгі оқиғалар мен мұра
Бірде саяси биліктің жалғыз көзі ретінде орнаған Мобуту Конгодағы өз бақылауын біртіндеп нығайтты. Облыстардың саны азайтылып, олардың тәуелсіздігі шектелді, нәтижесінде жоғары сараланған мемлекет құрылды. Мобуту өзінің жақтастарын маңызды лауазымдарға орналастырды. 1967 жылы өзінің заңдылығын көрсету үшін ол «Халық революциясы қозғалысы» (MPR) партиясын құрды, ол Мобутудың жаңа конституциясына сәйкес 1990 жылға дейін елдің жалғыз заңды саяси партиясы болды. 1971 жылы мемлекет Заир деп аталып, барлық отаршылдық ықпалды жоюға тырысты. Ол сондай-ақ елдегі қалған шетелдік меншіктегі экономикалық активтерді, соның ішінде UMHK-ны Gécamines-ке айналдырды. Бастапқы жетістіктерге қарамастан, оның құлаған кезде Мобутудың билігі кең таралған жемқорлық, сыбайлас жемқорлық және экономикалық басқарудың нашарлығымен сипатталды. Конго дағдарысынан кейінгі жылдары Мобуту өзінің билігіне қауіп төндіретін көптеген оппозициялық қайраткерлерді дағдарыстан шеттетуге үлкерді. Шомбе 1965 жылы мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен екінші рет жер аударылды. 1966 және 1967 жылдар аралығында Стэнливиллде 800-ге жуық Катанг жандармы мен Шомбенің бұрынғы жалдамалы әскерлері қатысқан екі бүлік болды. Бүліктер ақырында басылды. 1967 жылы Шомбе қамауда өлім жазасына кесілді, сондай-ақ сол жылы ұшақ қашқындалып, Алжирде тұтқындалды. 1969 жылы оның өлімі, болжам бойынша, табиғи себептерден болды, бірақ Мобуту үкіметінің қатысы болуы мүмкін деген күдік тудырды. Мулеле де амнистия уәдесімен Конгоға жер аударылудан қайта оралды, бірақ ол азаптап өлтірілді.
Once established as the sole source of political power, Mobutu gradually consolidated his control in the Congo. The number of provinces was reduced, and their autonomy curtailed, resulting in a highly centralised state. Mobutu increasingly placed his supporters in the remaining positions of importance. In 1967, to demonstrate his legitimacy, he created a party, the Mouvement Populaire de la Révolution (MPR), which until 1990, was the nation's only legal political party under Mobutu's new constitution. In 1971, the state was renamed Zaire and efforts were made to remove all colonial influences. He also nationalised the remaining foreign owned economic assets in the country, including the UMHK which became Gécamines. Despite initial successes, by the time of its disestablishment Mobutu's rule was characterised by widespread cronyism, corruption and economic mismanagement. In the years after the Congo Crisis, Mobutu was able to remove many opposition figures from the crisis who might threaten his control. Tshombe was sent into a second exile in 1965 after being accused of treason. Between 1966 and 1967, two mutinies in Stanleyville broke out involving up to 800 Katangese gendarmes and former mercenaries of Tshombe. The mutinies were eventually repressed. In 1967, Tshombe was sentenced to death in absentia and the same year was kidnapped in an aeroplane hijacking and held under arrest in Algeria. His death in 1969, allegedly from natural causes, has provoked speculation that the Mobutu government may have been involved. Mulele was also lured back to the Congo from exile by the promise of an amnesty but was tortured and murdered.
Саяси мұрасы
Федерализм, саясаттағы этникалық мәселелер және мемлекеттік орталықтандыру мәселелері дағдарыспен шешілген жоқ, тіпті Конго халқының мемлекет тұжырымын қолдауының төмендеуіне жартылай себеп болды. Мобуту орталықтандыруды қатты жақтады және 1965 жылы жасаған алғашқы қадамдарының бірі – провинцияларды қайта біріктіру және олардың тәуелсіз заң шығару құзыретінің көп бөлігін жою болды. Орталық үкіметке сенімнің кемуі Конгоның «сәтсіз мемлекет» деп танылуының себебі болды және этникалық және жергілікті федерализмді жақтаған топтардың зорлық-зомбылығына ықпал етті. Конгоның шығысындағы жергілікті көтерілістер 1980 жылдарға дейін жалғасты және Конгоның шығыс шекараларындағы тұрақсыздықтың мұрасын қалдырды. Лоран-Дезире Кабила, дағдарыс кезінде Мобутуға қарсы көтеріліс жетекшісі болған, 1997 жылы Мобутуды биліктен тайдырып, жаңадан құрылған Конго Демократиялық Республикасының президенті болды. Одан кейін оның ұлы Жозеф Кабила президенттік лауазымға ие болды. Мобуту құлағаннан кейін Антуан Гизенга «Parti Lumumbiste Unifié» (PALU) саяси партиясын құрды және 2006 жылғы жалпы сайлаудан кейін Премьер-министр болып тағайындалды. Конго дағдарысы конголықтардың ұжымдық естелігінде маңызды орынға ие. Атап айтқанда, Лумумбаның өлімі Конгоның халықаралық аренадағы беделін жоғалтқан және өзінің болашағын анықтау мүмкіндігінен айырылған символдық сәт ретінде қарастырылады, ол одан бері Батыс елдерінің бақылауында. Көптеген конголықтар дағдарыстың мәселелері әлі шешілмегенін және Конгоның өзін-өзі анықтау құқығы Батыстың араласуынан қорғалмағанын сенеді. Осы ой конголықтардың көп бөлігінің саяси ұмтылыстарын қалыптастырды.
The issues of federalism, ethnicity in politics and state centralisation were not resolved by the crisis and partly contributed to a decline in support for the concept of the state among Congolese people. Mobutu was strongly in favour of centralisation and one of his first acts, in 1965, was to reunify provinces and abolish much of their independent legislative capacity. Subsequent loss of faith in central government is one of the reasons that the Congo has been labeled as a failed state, and has contributed violence by factions advocating ethnic and localised federalism. Local insurgencies continued in the eastern Congo into the 1980s and left a legacy of instability along the Congo's eastern borders. Laurent Désiré Kabila, who had led an anti Mobutu insurrection during the crisis, succeeded in deposing Mobutu in 1997 and becoming president of the restored Democratic Republic of the Congo. He was succeeded by his son, Joseph Kabila. Following the fall of Mobutu, Antoine Gizenga founded a political party, the Parti Lumumbiste Unifié (PALU), and was appointed Prime Minister following the 2006 general election. The Congo Crisis holds great significance in the collective memory of the Congolese people. In particular, Lumumba's murder is viewed in the context of the memory as a symbolic moment in which the Congo lost its dignity in the international realm and the ability to determine its future, which has since been controlled by the West. Many Congolese view the problems of the crisis as unresolved, and believe that the Congo's self determination has yet to be secured from Western machinations. The latter notion has largely shaped the political aspirations of a substantial number of Congolese.
Тарихи жазу және тарихи даулар
Конго дағдарысы тарихнамада әдетте зор тәртіпсіздік пен шатақтық кезеңі ретінде бейнеленеді; конголық тәуелсіздікке байланысты оқиғалар апатқа ұласқан деген жалпы пікір қалыптасқан. Бұл түсінік көбінесе дағдарысты 1960 жылға дейін Бельгияның және 1965 жылдан кейін Мобуту режимінің үстемдігімен салыстырады. Бельгияда Лумумбаның өліміне белгиялықтардың қатысы туралы айыптаулар мемлекеттік қолдаумен жүргізілген тергеуге және 2001 жылы "моральдық жауапкершілік" үшін ресми кешірім сұрауға әкелді, бірақ тікелей қатысы жоқ еді. Көптеген ғалымдар АҚШ дағдарысқа айтарлықтай араласқанын мәлімдейді. Америка сыртқы істер қызметінің көп томдық ресми тарихы – «АҚШ-тың сыртқы қатынастары» еңбегі, академик Дэвид Н. Гиббс тарапынан американдық қатысуды әдейі азайтумен айыпталды.
The Congo Crisis is usually portrayed in historiography as a time of intense disorder and disarray; there is wide consensus that the processes around Congolese independence were a calamity. This interpretation often juxtaposes the crisis with the supposed stability of the Congo under Belgian rule before 1960 and under Mobutu's regime after 1965. In Belgium, allegations of Belgian complicity in the killing of Lumumba led to a state backed inquiry and subsequent official apology in 2001 for "moral responsibility", though not direct involvement, in the assassination. Most academics have concluded that the United States intervened significantly in the crisis. The multi volume official history of the American foreign service, Foreign Relations of the United States, was accused by academic David N. Gibbs of deliberately diminishing American involvement.
Халықаралық маңызы
Конго дағдарысының құлпырауы Орталық Африканы тұрақсыздандырып, португалдық отаршылдық соғысты, әсіресе көршілес Анголадағы тәуелсіздік соғысын тудырды. Анголалық ұлтшылдар бұрыннан бері Конгомен тығыз байланыста болды, онда көптегендері жер аударылғандар ретінде өмір сүрді. Анголалық Баконго халқынан қолдау алған Анголалық ұлтшыл ұйым – União dos Povos de Angola (UPA), Конго Корольдігін қайта құруға үміттенген АБАКО саясаткерлерін қолдады, отаршылдық кезеңде белгіленген шекараларды өзгертуге тырысты. Конгоның тәуелсіздігі осы процестің алғашқы кезеңі деп есептеген UPA 1961 жылы Баикса-де-Кассанье көтерілісін бастады, ол Анголада 1974 жылға дейін созылған қақтығыстың бастауы болды. Конго, кейін Заир үкіметтері Анголалық көтерілісшілерге қолдау көрсетуді жалғастырды және тікелей Анголаның азаматтық соғысына қатысты. Дағдарыс жаңадан тәуелсіздік алған Африка мемлекеттерін өз одақтастықтары мен ішкі байланыстарын қайта қарастыруға мәжбүр етті. Бұл, әсіресе, Африка мемлекеттерінің фракцияларға бөлінуіне әкелді. Орташа бағытталған мемлекеттер Франкофондық Африка мемлекеттері арасындағы біртұтастық пен Франциямен байланысты сақтауды жақтаған Бразавиль тобына қосылды. Радикалды мемлекеттер Панафрикалық федерацияны құруды талап еткен Касабланка тобына бірікті. Дағдарыстың хаостық зорлық-зомбылығы мен елдің ақ нәсілді халқының тағдыры, олардың көпшілігі Солтүстік және Оңтүстік Родезияға босқындар ретінде өткені, сол жердегі ақ нәсілділер арасында қара ұлтшыл саясаткерлер басқаруға дайын емес деген кең таралған сенімге әкелді, сондай-ақ Родезияда жедел түрде көпшілік билік орнату осындай жағдайға соқтыруы мүмкін деген қорқыныш тудырды. "Құтқару операциясы" – конголық босқындарға көмек көрсету үшін ақ родезиялықтардың жұмылдырылуы болды. Ұлыбританиямен келіссөздер бірнеше рет сәтсіз аяқталғаннан кейін, Оңтүстік Родезияның басым ақ нәсілді үкіметі 1965 жылы бір жақты тәуелсіздік жариялады. Бұл, сонымен қатар, Орталық Африка Республикасындағы еуропалық экспатрианттарды Дэвид Дакконың режимінің күшейіп келе жатқан авторитарлығын қолдауға итермеледі, осылайша өз мүдделерін қорғауға тырысты. Конгоның тәуелсіздігі мәселесі 1960 жылдардың соңына дейін Сахарадан оңтүстікке қарай Африканың дипломатиялық талқылауларында жиі айтылды. Катанганың бөлініп кетуі Африка үшін саяси тұрғыдан маңызды болып шықты. 1965-1979 жылдар аралығындағы Чад азаматтық соғысы кезінде Фронт де Либерасьон Насьональ дю Чад (FROLINAT) Катанганың бөлінісінен алынған тәжірибеден кейін, Франсуа Томбалбае үкіметін құлатуға тырысқанда бөлінісшілдікке қарсы шықты, ресми түрде "Чадта Катанга болмайды" деп мәлімдеді. 1967-1970 жылдар аралығындағы Нигерия азаматтық соғысында Игбо халқының аймағы – Биафра Нигериядан бөлініп шықты, ол солтүстік этникалық топтардың мүдделерін басымдыққа қойып, Игбо халқына қатысты кемсітушілікке ұшырады деп айыптады. Биафра мен Катанганың бөлінісі академиялық жазбаларда жиі салыстырылады. Катангадан айырмашылығы, Биафра шектеулі ресми халықаралық танылуға ие болды және жергілікті мұнай өнеркәсібіне қатысқан батыстың көпұлтты компанияларының қолдауын қабылдамады. 1970 жылы Биафра жеңіліп, Нигерия құрамына қайта қосылды.
The turmoil of the Congo Crisis destabilised Central Africa and helped to ignite the Portuguese Colonial War, especially the war of independence in neighbouring Angola. Angolan nationalists had long had close ties with the Congo where many had lived as exiles. The União dos Povos de Angola (UPA), an Angolan nationalist organisation which drew support from the Angolan Bakongo, was supporting ABAKO politicians who had hopes of rebuilding the Kingdom of Kongo, altering the borders established during the colonial period. Believing that the independence of Congo was the first stage in this process, the UPA launched the Baixa de Cassanje revolt in 1961, igniting the conflict in Angola that would last until 1974. The Congolese, later Zairian, governments continued to provide support to Angolan rebels and even participated directly in the subsequent Angolan Civil War. The crisis caused the newly independent African states to reconsider their allegiances and internal ties. In particular, it led to the division of African states into factions. Moderate leaning states joined the Brazzaville Group, which called for a degree of unity between Francophone African states and the maintenance of ties with France. Radical states joined the Casablanca Group which called for a Pan African federation. The chaotic violence of the crisis and the fate of the country's whites, many of whom entered Northern and Southern Rhodesia as refugees, contributed to the widespread belief among whites there that black nationalist politicians were not ready to govern, and prompted fears that immediate majority rule in Rhodesia might lead to a similar situation. Operation Refugee, a mobilisation of white Rhodesians to assist the displaced Congolese whites, was organised in response to the crisis. After negotiations with Britain repeatedly broke down, Southern Rhodesia's predominantly white government declared independence unilaterally in 1965. It also drove European expatriates in the Central African Republic to support the increasing authoritarianism of David Dacko's regime as a means of protecting their interests. The disorder of Congolese independence was frequently invoked in diplomatic discussions of Sub Saharan Africa throughout the remainder of the 1960s. The Katangese secession would prove to be politically influential in Africa. During the Chadian Civil War between 1965 and 1979, the Front de Libération Nationale du Tchad (FROLINAT) explicitly rejected secessionism in its bid to remove the southern backed government of François Tombalbaye following the experience of the Katanga secession, officially stating that "there will be no Katanga in Chad". In the Nigerian Civil War, between 1967 and 1970, the ethnically Igbo region of Biafra seceded from Nigeria, which it accused of privileging the interests of northern ethnic groups and discriminating against the Igbo. The secessions of Biafra and Katanga have frequently been compared in academic writing. Unlike Katanga, Biafra achieved limited official international recognition and rejected the support of Western multinational companies involved in the local oil industry. Biafra was defeated in 1970 and re integrated into Nigeria.