Кіріспе

Камчаткадағы чукот тілі, Ресей.

Алютор немесе Алютор – Ресейдегі Чукот-Камчатка тілдерінің чукот тармағына жататын тіл.

Әлеуметтік-тілдік жағдай

Алутор – Камчатка түбегінің солтүстік бөлігінің түпкі тұрғындары. Тіл жазба түрінде сақталмаған және жоғалуға жақын; 1970 жылдары Вивенканың негізгі Алутор ауылының 25 жасқа дейінгі тұрғындары бұл тілді білмеді. Соңғы жылдары Вивенка ауылының мектебінде бұл тіл оқытыла бастады. 1958 жылға дейін бұл тіл Коряк тілінің "ауылдық" (қонысқа отырған) диалектісі деп есептелді, бірақ ол дәстүрлі көшпелі Коряк тілінің нұсқаларымен түсініспейді. Өз атауы "ауыл тұрғыны" деген мағынаны білдіреді.

Типологиясы

Алтутор – полисинтетикалық тіл. Морфологиясы агглютинативті, көптеген префикстер мен суффикстер қолданылады. Аргументтік құрылымы ергативті. Сөздердің тәртібі өзгермелі, негізгі типологиясын анықтау қиын. Ең көп кездесетін тілдік құрылымдар – абсолютивтілікке бағынған AVO және VAO типтері.

Стресс

Көп буынды сөздерде әдетте екінші буынға, ал екі буынды сөздерде бірінші буынға екпін түседі, мысалы: "су", "тері", "тамақтандыру", "ер", "муклук". Шва дауысы бар ашық буынға екпін түсірілмейді. Сәйкесінше, егер екі буынды сөз мұндай буынмен басталса, екпін соңғы буынға көшеді, содан кейін соңына жаңа, эпентетикалық буын қосылады, мысалы: * > 'mosquito'. Сөздің соңғы буынына ешқашан екпін түсірілмейді.

Сызық құрылымы

Алютор тіліндегі барлық буын бір дауыссыз әріппен басталады. Дауысты әріптері қысқа болса, тіпті бейек дауысты болса да, буын бір дауыссыз әріппен аяқталуы мүмкін. Сөздің басында немесе соңында дауыссыз әріптердің тізбегіне рұқсат етілмейді. Бейек дауысты рұқсат етілмеген тізбектерді бөлу үшін қолданылады. Мысалдар: "жұмыс істеу", "бүркіт", "парка". Алютор сөздерінің шекарасы әрқашан буын шекараларымен сәйкес келеді.

Морфология

Алютор тілінде келесі сөздердің түрлері бар: зат есімдер, сын есімдер, сандар, есімдіктер, етістіктер, артық сөздер, үстеулер, орындық сөздер, байланыс сөздер және жұрнақтар.

Іс-әрекеттер

Шекті (жұқпалы) және шексіз етістіктер бар. Бірнеше түбірленулер бар.

Көп тұлғалы жұптасу

Түпкілікті етістіктер өздерінің ядролық аргументтерімен тұлға және сан бойынша келіседі; келісім префикстер мен суффикстер арқылы жасалады. Транзитивті етістіктер екі аргументімен де (ергатив және абсолютив) келіседі, ал интранзитивті етістіктер тек бір (абсолютив) аргументімен келіседі. Етістіктер екі аспектіні ажыратады: кемелдік, негізгі түбір және кемелсіздік, үшін ткə / ткени жұрнағы қолданылады. Бес түрлі модальдық тәсіл бар: хабарлама, бұйрық, тілек, мүмкіндік (та (ŋ) қосымшасымен белгіленеді) және шартты (ʔ /a) префиксі.

Жалғыз адамдық жұптасу

Моноперсоналды етістіктер екі түбірді қамтиды, біреуі үшінші жақ жекеше түрі ɣa lin, ал екіншісі n qin.

Жеке емес жұптастыру

Конъюгацияның жеке тұлғасыз формаларына вербальдық предикат (a ka жұрнағымен жасалады) және бұйрық сөз (ɣa a/ta жұрнағымен жасалады) кіреді. Толық емес формалар. Жеке тұлғасыз формаларға a ka жұрнағымен жасалған вербальдық предикат және ɣa a/ta бұйрық сөзі жатады.

Түпкіленбеген нысандар

Бұлар инфинитив, супина, герундийлер және партициптерді қамтиды.