Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдік түрі
Species of plant
Impatiens glandulifera, Гималай балсамы – Гималай тауларына тән, бір жылдық өсімдік. Адамның араласуы нәтижесінде қазір Солтүстік жарты шардың көп бөлігінде таралған және көптеген аймақтарда инвазивті түр деп есептеледі. Өсімдіктерді тамырымен жою немесе кесу – оны бақылаудың тиімді тәсілі. Еуропада Гималай балсамы 2017 жылдан бері Еуропалық Одақтың алаңдаушылық тудыратын инвазивті жат түрлерінің тізіміне (Еуропалық тізім) енгізілді. Бұл, Еуропалық Одақтың барлық аумағында осы түрді импорттауға, өсіруге, тасымалдауға, саудаға шығаруға, отырғызуға немесе қоршаған ортаға қасақана жіберуге тыйым салынғанын білдіреді.
Impatiens glandulifera, Himalayan balsam, is a large annual plant native to the Himalayas. Via human introduction it is now present across much of the Northern Hemisphere and is considered an invasive species in many areas. Uprooting or cutting the plants is an effective means of control. In Europe, Himalayan balsam has been included since 2017 in the list of Invasive Alien Species of Union concern (the Union list). This implies that the species cannot be imported, cultivated, transported, commercialized, planted, or intentionally released into the environment in the whole of the European Union.
Этимология
Гималай бальзамы және "тауда сүйіскен" деген атаулар осы өсімдіктің Гималай тауларындағы табиғи өсу ортасына сілтеме жасайды. Сәндік касатка - оны әсемдік үшін өсіруді көрсетеді. Glandulifera деген сөз glándula – "кішкентай без" және ferre – "денеу" деген сөздерден құралған қосымша сөз.
The common names Himalayan balsam and kiss me on the mountain refer to the plant's native Himalayan mountains. Ornamental jewelweed refers to its cultivation as an ornamental plant. The specific epithet glandulifera is a compound word from glándula meaning 'small gland', and ferre meaning 'to bear'.
Сипаттама
Ол әдетте биік өседі, жұмсақ жасыл немесе қызыл түсті сабағы және ұзын жапырақтары болады. Уақталған жапырақтарының күшті, ескі иісі бар. Жапырақ сабақтарының астында жабысқақ, тәтті иісті, жеуге жарамды нектар шығаратын бездер орналасқан. Гүлдері қызғылт түсті, қалпақша тәрізді, биіктігі 3-4 см, ені 2 см; гүлдің пішіні полицейдің бас киіміне ұқсатылады. Маусым мен қазан аралығында гүлдегеннен кейін өсімдік 2-3 см (3/4 - 1 1/4 дюйм) ұзындығында және 8 мм енінде тұқымдық қапшықтарды құрайды, олар қозғалғанда жарылып, тұқымдарды шашады. Жасыл тұқымдық қапшықтар, тұқымдар, жас жапырақтар және жаңа өркендердің бәрі жеуге жарамды. Гүлдерден джем немесе десерт жасауға болады. Аграрлық жобаның Ұлыбританиядағы өсімдіктерге қатысты зерттеуінде, өсімдік гүл басына тәуліктік нектар өндірісі бойынша бірінші орынға ие болды. Дегенмен, гүл бірлігіндегі гүлдердің саны, гүлдің көптігі және фенология ескерілгенде, ол жылдық бірлік аумағына шаққандағы ең көп нектар мөлшері бойынша алдыңғы ондықтан шығып қалды, сондай-ақ гүл басына тәуліктік нектар өндірісі бойынша алдыңғы ондыққа кірген барлық өсімдіктер де, қарапайым комфрейден (Symphytum officinale) басқа, осы жағдайдан шықты.
It typically grows to high, with a soft green or red tinged stem, and lanceolate leaves long. The crushed foliage has a strong musty smell. Below the leaf stems the plant has glands that produce a sticky, sweet smelling, and edible nectar. The flowers are pink, with a hooded shape, 3 to 4 cm (1 1/4 to 1 1/2 in) tall and 2 cm (3/4 in) broad; the flower shape has been compared to a policeman's helmet. After flowering between June and October, the plant forms seed pods 2 to 3 cm (3/4 to 1 1/4 in) long and 8 mm broad (1/4 in), which explode when disturbed, scattering the seeds up to
The green seed pods, seeds, young leaves and shoots are all edible. The flowers can be turned into a jam or parfait. The plant was rated in first place for per day nectar production per flower in a UK plants survey conducted by the AgriLand project which is supported by the UK Insect Pollinators Initiative. However, when number of flowers per floral unit, flower abundance, and phenology were taken into account, it dropped out of the top ten for most nectar per unit cover per year, as did all plants that placed in the top ten for per day nectar production per flower, with the exception of common comfrey (Symphytum officinale).
Таралуы және мекендейтін ортасы
Гималай балсамы Гималай тауларында, әсіресе Кашмир мен Уттаракханд аралығындағы аймақтарда табиғи түрде өседі. Оның өзіндік ареалында әдетте теңіз деңгейінен 2000-2500 метр биіктікте кездеседі, бірақ 4000 метрге дейін биіктікте де тіркелген жағдайлар бар. Еуропаға бұл өсімдікті алғаш рет Ұлыбританияға Лондондағы Король колледжінің медицина профессоры Джон Форбс Ройл әкелді, ол кейіннен Үндістандағы Сахаранпур ботаникалық бағының басшысы болды. Қазір ол табиғи түрде таралып, өзендердің жағалауларында кеңінен өседі. Солтүстік Америкада ол Канаданың Британ Колумбиясы, Манитоба, Онтарио, Квебек, Жаңа Шотландия, Нью-Брансуик, Принс-Эдуард аралы және Ньюфаундленд провинцияларында табылған. АҚШ-та ол шығыс және батыс жағалауларында кездеседі, көбінесе солтүстік ендіктермен шектелген. Жаңа Зеландияда кейде өзендердің жағалауларында және батпақты жерлерде өсіп тұрған күйінде кездеседі.
Himalayan balsam is native to the Himalayas, specifically to the areas between Kashmir and Uttarakhand. In its native range it is usually found at altitudes between 2000 and 2500 m above sea level, although it has been reported at up to 4000 m above sea level. In Europe the plant was first introduced into the United Kingdom by John Forbes Royle, professor of medicine at King's College, London who became Superintendent of the Botanic Gardens, Saharanpur, India. It has now become naturalized and widespread across riverbanks. In North America it has been found in the Canadian provinces of British Columbia, Manitoba, Ontario, Quebec, Nova Scotia, New Brunswick, Prince Edward Island and Newfoundland. In the United States it is found on both the east and west coast, seemingly restricted to northern latitudes. In New Zealand it is sometimes found growing wild along riverbanks and wetlands.
Инвазивті түрлер
Гималай балсамы кейде гүлдері үшін өсіріледі. Қазір ол әлемнің басқа аймақтарында (мысалы, Ұлыбритания аралдары мен Солтүстік Америкада) кеңінен таралып, кейде зиянды арамшөпке айналады. Оның агрессивті тұқым тарату қабілеті, құбылыс жасайтын жәндіктерді тартатын жоғары мөлшердегі нектар өндірісі, көбінесе оған жергілікті өсімдіктермен бәсекелесуге мүмкіндік береді. Гималай балсамы қыс айларында өсімдік қурап, жағалау қорғаусыз қалып, өзен жағалауының эрозиясына да ықпал етеді. Инвазивті Гималай балсамы жергілікті түрлерге кері әсер ете алады, себебі ол жергілікті түрлердің есебінен опырақтанушыларды (мысалы, жәндіктерді) тартады. Ол 2010 жылғы Альберта арамшөптерді бақылау заңы бойынша «тыйым салынған зиянды арамшөп» деп саналады. Ұлыбританияда бұл өсімдік алғаш рет 1839 жылы, алып хошқар және жапондық түйін шөптерімен бірге енгізілген. Бұл өсімдіктердің барлығы сол кезде «батырлардың пропорциясы» және «тамаша инвазивтілік» сипаттарымен мақтанған, сондықтан қарапайым адамдар оларды байлардың жылыжайларында өсірілетін қымбат орхидеялармен бәсекелесу үшін тұқымдардың бір бумасын сатып ала алатын. Алайда, он жыл ішінде Гималай балсамы өсірілу ортасынан шығып, Англия өзендері бойымен тарала бастады. Кейбір зерттеулер I. glandulifera аллелопатия қасиеттерін көрсетуі мүмкін, яғни ол жақын орналасқан өсімдіктерге зиян келтіретін уларды бөліп шығарады, осылайша бәсекеге қабілеттілігін арттырады. Корольдік бау-бақша қоғамы және Экология және гидрология орталығы химиялық емес бақылаудың негізгі әдісі ретінде қолмен жұлу және кесуді ұсынады, бұл әдетте ең тиімді тәсіл. Уэльстің табиғи ресурстары Гималай балсамын Иствиф өзенінің учаскелерінен жою үшін өсімдіктерді қолмен жұлу және штриммерлерді пайдалану сияқты қолмен әдістерді қолданды.
Himalayan balsam is sometimes cultivated for its flowers. It is now widely established in other parts of the world (such as the British Isles and North America), in some cases becoming a weed. Its aggressive seed dispersal, coupled with high nectar production which attracts pollinators, often allows it to out compete native plants. Himalayan balsam also promotes river bank erosion due to the plant dying back over winter, leaving the bank unprotected from flooding. Invasive Himalayan balsam can also adversely affect indigenous species by attracting pollinators (e. g. insects) at the expense of indigenous species. It is considered a "prohibited noxious weed" under the Alberta Weed Control Act 2010. In the UK, the plant was first introduced in 1839, at the same time as giant hogweed and Japanese knotweed. These plants were all promoted at the time as having the virtues of "herculean proportions" and "splendid invasiveness" which meant that ordinary people could buy them for the cost of a packet of seeds to rival the expensive orchids grown in the greenhouses of the rich. Within ten years, however, Himalayan balsam had escaped from the confines of cultivation and begun to spread along the river systems of England. Some research also suggests that I. glandulifera may exhibit allelopathy, which means that it excretes toxins that negatively affect neighboring plants, thus increasing its competitive advantage. The Royal Horticultural Society and the Centre for Ecology and Hydrology recommend that pulling and cutting is the main method of non chemical control, and usually the most appropriate. Natural Resources Wales has used manual methods, such as pulling plants and using strimmers, to largely eradicate Himalayan balsam from reaches of the River Ystwyth.