Кіріспе

Гана және Кот-д’Ивуардың сенуфо тілі Нафана халқы Гананың Бронг-Ахафо аймағының солтүстік-батыс бұрышында, негізінен Сампада (Жаман Солтүстік ауданының орталығы) және Бандада қоныстанған. Нафаанра тілінің екі диалектілік түрі бар: Банданың Пантерасы және Сампаның Фантерасы. Бендор Самуил екі диалект арасындағы Свадеш тізімі бойынша 79% сәйкестік көрсетеді, яғни олардың көптеген негізгі сөздері ортақ. Банда диалектісі орталық деп есептеледі. "Фантера" және "Пантера" атаулары басқа халықтардан келген және Нафана халқы оларды қарапайымдыққа толы деп санайды. Нафана халқы өздері Кот-д’Ивуардағы Какала деген ауылдан шыққан дейді. Ауызша тарихтарында олардың бір бөлігі әлі де сол жерде екендігі айтылады, егер олар қайта оралса, қайтадан кетуге рұқсат етілмейді. Олар 17 ғасырдың басында Бегходан (Бигу, Бигу) келген Лигби халқынан кейін Банда аймағына келді. Ethnologue мәліметтері бойынша, 2005 жылға қарай көптеген Нафана халқы аймақтық лингва франка болып табылатын Тви тілінде белгілі бір деңгейде екі тілді. ILR шкаласын қолдану: Нафананың 50% Тви тілінде шектеулі жұмыс деңгейінде сөйлейді, ал 20% жалпы кәсіби біліктілікке ие. (Жалпы кәсіби біліктілік: "Құрылымдық дәлдік пен сөздік қорының жеткілікті деңгейіне ие болу арқылы барлық ресми және бейресми әңгімелерге тиімді қатысуға қабілетті"). Нафана халқының 15-25% Тви тілінде сауатты, ал Нафаанра тілінде тек 1-5% сауатты. Банданың жанында тұратын 65 домпо халқы Нафаанра тіліне көшті. Дауыстылар жүйесі басқа сенуфо тілдеріне ұқсас. Бұл екі Солтүстік сенуфо тілі – Супире мен Мамара сияқты, жеті ауыз дауыстыға қарағанда бес мұрындық дауыстыға ие. + Нафаанра тіліндегі дауыстылардың фонетикалық тізімі Алдыңғы Орталық Арқалық Жабық • • Жақын орташа Ашық орташа • • Ашық •

Жағдай және аспект

Нафаанра тілінде уақыт пен аспект әдетте екі жерде белгіленеді: сөз алдындағы бөлшектерде және етістік түрінде. Нафаанрада өткен, жақын өткен және болашақ уақыттар, сондай-ақ жалғасқан аспекті бар. Қарапайым сөйлемде әртүрлі құрамдас бөліктердің реті мынадай болуы мүмкін: СУБЪЕКТ • (ЖОҚТАУ) • (УАҚЫТ) • (АСПЕКТ) • ЕТІСТІК. Егер теріс жұрнақ n қолданылса, сөз алдындағы бөлшектер біріктірілмейді. Нафаанра тілінде уақыт пен аспектті білдіру үшін кейбір уақыттық сөздер мен көмекші етістіктер де қолданылады. Өткен уақыт сөз алдындағы ná бөлшегімен (жоғары тон, жалғасқан аспектінің төмен тонды бөлшегіне қарама-қарсы) белгіленеді. Болашақ уақыт wè бөлшегімен белгіленеді. Сөз алдында уақыт бөлшегі жоқ қарапайым сөйлемдер жақын өткен уақыт ретінде түсіндіріледі (кейде дереу деп те атайды). Аспект белгісі болмаса, қарапайым сөйлемдер әдетте толыққанды деп түсіндіріледі. Жалғасқан аспект (кейде прогрессивті деп аталады) ағымдағы немесе қайталамалы әрекетті білдіреді. Жалғасқан аспект әдетте сөз алдындағы nà бөлшегімен (төмен тон) және етістік түрінің өзгеруімен бірге белгіленеді. Төмендегі сөйлемдерде қолданылған "бару" етістігінің жалғасқан түрі síé болып табылады. Егер өткен уақыт бөлшегі ná және жалғасқан аспект бөлшегі nà бірге қолданылса, олар бірігіп náà бөлшегін құрайды. Жақын өткен уақыттағы сөйлемдерде сөз алдындағы жалғасқан аспект бөлшегі жіберіліп қалады және жалғасқан аспект тек етістікте көрсетіледі. Аспект бойынша белгіленген сөйлемдердегі мінез-құлқына қарай екі класс етістікті ажыратуға болады.

Сұрақтар

Нафаанра тілінде сұрақтарды жасаудың бірнеше тәсілі бар. Базалық "иә-жоқ" сұрақтары сөйлем соңындағы сұрақ белгісі "ра" арқылы құрастырылады. Белгілі бір сұрақтар (кейде "Wh сұрақтары" немесе сұрақ сөздері сұрақтары деп аталады) екі рет белгіленеді. Олар сөйлем басында сұрақ сөзін және сөйлем соңында сұрақ белгісін "хин" қамтиды.

Сандар

Төменде тондық белгісі жоқ негізгі сандар келтірілген; мүмкін болған жағдайда, тондық үлгі Rapp тізіміне сүйене отырып қосылған. № Nafaanra Supyire Ескермелер 1núnunìŋkìn 2shíínshùùnnì 3táárɛ̀tàànrèMpre: eta 4jíjirɛ̀sìcyɛ̀ɛ̀rè 5kúnɔkaŋkuro 6kɔ́ɔ̀ ná nùbaa nì 5 + 1 7kɔ́ɔ̀ na shinbaa shùùnnì 5 + 2 8kɔ́ɔ̀ ná tárɛ̀baa tàànrè 5 + 3 9kɔ́ɔ̀ ná jirɛbaa rìcyɛ̀ɛ̀rè 5 + 4 10kɛ́kɛ 20fúlobenjaaga 30fúlo na kɛbenjaaga na kɛ 20 + 10 40fúloe shiin 20 × 2 50fúloe shiin na kɛ 20 × 2 + 10, Rapp féleshen ná kɛ 60fuloe taarɛ 20 × 3, бірақ Rapp félèko a ná nò-мен салыстырыңыз 70fuloe taarɛ na kɛ 20 × 3 + 10, Rapp féleko náshèn 80fuloe jijirɛ 20 × 4, Rapp féleko ná tàrɛ 90fuloe jijirɛ na kɛ 20 × 4 + 10, Rapp félèko ná nyèrɛ 100lafaa Mpre: ke lafa (Rapp 1933) 200lafɛɛ shiin 400lafɛɛ jijirɛ 1000kagbenge nunu Rapp láfâ kɛĭ (100 × 10) немесе káboŋge |2000kagbenge shiin

Rapp (1933) үш санының (táárɛ) және жүз санының (lafaa) Nafaanra нөмірлерін Mpre-ден алынған eta және ke lafa-мен (Ганадaн бұрын жіктемелмеген тіл) салыстырады. Mpre eta Kwa тіліне ұқсас (мысалы, Brong esã, Ga etɛ), ал Nafaanra-ның táárɛ түрі басқа (Kwa емес) Senufo тілдерінде кездесетін түлдермен (мысалы, Supyire tàànrè) ашық байланысты. Nafaanra lafaa "жүз" - бұл әдеттегі Kwa саны және оны қоршаған Kwa тілдерінен алынған болуы мүмкін (мысалы, Dangme làfá, Gonja kì làfá, Ewe alafá). Сондықтан, Rapp-тың Mpre мен Nafaanra арасындағы туыстық қатынас туралы болжамы осы деңгейде негізсіз көрінеді.

Зерттеу

Нафаанра тілінде жарық көрген әдебиеттер өте аз. Нафана халқы туралы алғашқы лингвистикалық жарияланым Делафоссе (1904) еңбегі болып табылады, онда Нафана халқы туралы бірнеше жазбалар және салыстырмалы түрде кең Сенеуфо сөздігі келтірілген, бірақ толыққанды дыбыстық белгілеулер жоқ. Рапп (1933) – Куланго тілі жөніндегі мақалаға қосымша, онда неміс тіліндегі Нафаанра (Нафана Sprache) сөздігінің 100-ге жуық сөзі бар, ол Сампада төрт сағат болған сапар кезінде жиналған. Рапп, дыбыстық белгілеуге ерекше назар аударылғанын атап көрсетеді. Нафаанра туралы үнсіздікке толы кезеңнен кейін, Painter (1966) жарияланды, ол Пантера және Фантера диалектілерінің негізгі сөз тізімдерінен тұрады. SIL лингвисті Дин Джордан 1978 жылы Нафаанра тіліндегі сөйлеу туралы мақала жариялады, ал әйелі Кэрол Джорданмен бірге 1984 жылы Жаңа Өсиеттің аудармасын жасады. 2015 жылы толық Киелі кітап аударылды. Кропп Дакубудың 1980 жылғы Батыс Африка тілдерінің деректер жинағының II томында Дин мен Кэрол Джорданның 1970-ші жылдардың соңында жинаған Нафаанра туралы бірнеше бет бар, онда фонология, есімдер тізімі, есімдіктер тізімі, сандар тізімі және мысал сөйлемдер келтірілген; дыбыстық белгілеулер жоқ. 1980 жылы Жорданның Нафаанраның егжей-тегжейлі фонологиясы, сондай-ақ Свадеш тізімі жарық көрді. Менсах пен Тчагбале 1983 жылғы Пил Сызығының лингвистикалық атласында 120-ға жуық сөзден тұратын салыстырмалы Сенеуфо сөздігін ұсынды; Нафаанра «Бондокуу Нафарасы» деген атпен келтірілген. Хартелл 1993 жылы дыбыстық белгілеусіз Нафаанраның орфографиясын жариялады. Нафаанра тілінде сөйлейтін аймақ соңғы археологиялық-антропологиялық зерттеулердің нысаны болды.

Негізгі дереккөздер

Халықаралық Киелі кітап қоғамы (1984): Nyiɛkpɔɔ nyu nunu fɔŋgɔ. Painter, Colin (1966) Сенеуфо тілінің екі диалектісінің сөздігі: Fantera et Pantera. Легон: Гана университеті. (30 бет)