Жапон-филиппин қарым-қатынастарының тарихы

Кіріспе

Филиппиндегі жапондық қоныстану немесе жапон-филиппиндықтар, қазіргі Филиппин аумағында тарихи байланыста болған және өздерін орнықтырған жапон диаспорасының ең ірі тармақтарының бірін білдіреді. Бұл сондай-ақ, елде тұратын, таза немесе аралас жапондық тегі бар филиппин азаматтарын да қамтиды, екіншісі – жапондықтар мен жергілікті халық арасындағы некелердің нәтижесі.

Елді мекендер

Жапонияда біртұтас мемлекет құрылғаннан кейін, Хэйан және Муромачи дәуірінде (б.з. 8-12 ғасырлар) Жапония мен Филиппин аралдары арасында ресми сауда қатынастары тіркелді. Прото-окинавалық басшылықтардың жағдайында бұл одан да ертерек болды, неолит дәуірінен бастап окинавалықтар мен Филиппин сияқты Аустронезия аймақтарының ортақ көші-қон үлгілерімен байланысты. Осы кезеңдегі маңызды елді мекендерге Лингаен шығанағындағы Болинао және Агуо кіреді. Жапондықтар испандық кезеңге дейін Филиппин корольдіктерімен, негізінен керамика және алтын саудасын жүргізді. Тарихи жазбалар жапон саудагерлерінің, әсіресе Нагасакиден келгендерінің, филиппин жағалауына жиі келіп, алтын мен інжу сияқты филиппин өнімдеріне жапон тауарларын айырбастағанын көрсетеді. Уақыт өте келе, кеме қағылған жапон теңізшілері, қарақшы саудагерлер және көшпендер Филиппинге қоныстанды және ерте филиппин тұрғындарымен араласып, үйленді. Көбінесе жапондықтардан құралған Шығыс Азия қарақшылары – воку, 1600 жылдары жойылғанға дейін Филиппинге жетті. Филиппиннің Апарри қаласы, Солтүстік Лусон аймағында орналасқан, вокутың қамқорлығымен қарақшылық қала-мемлекет ретінде құрылды. Апарри маңында 1582 жылы жапон қарақшылары мен испан сарбаздары арасындағы Кагаян шайқасы болды. 1571 жылы испандықтар Лусон аралына келгенде, Манила және Кагаян аңғарының бір бөлігінде, Кордильера аймағында, Лингаен, Батан және Катандуанес аралында жапондық колониялар мен елді мекендерін тапты. Бонток және Банауэ тұрғындарының салыстырмалы түрде ақ терілі болуы, жапондықтар мен Жапонияның оңтүстігінен келген басқа арал тұрғындарының және Кордильера тұрғындарының арасындағы ерте байланыстың нәтижесі болуы мүмкін.

Керамика саудасы

Филиппиннің отарлау алдындағы керамика дәстүрі бай болды, оны Оңтүстік Котабатодағы Әйуб үңгірінен және архипелагтың басқа бөліктерінен табылған заттар растайды. Жапон мәтіндерінде Русун (Лузон) аралына сауда экспедициялары жасалып, аса құнды Русун және Намбан құмыралары алынғаны айтылады. Русун құмыралары (呂宋壺), сондай-ақ "Лузон құмыралары" деп белгілі, Филиппиннің солтүстігіндегі Лусон аралынан шыққан қара қоңырдан қызғылт қара түсті тапаян болған. Бұлар 16 ғасырдағы Нанбан саудасында жапон саудагерлері тарапынан қатты іздестірілді және қазіргі Жапонияда құнды көне мұра ретінде сақталған. Олар негізінен жапондық шай рәсімінде (чаною) қолданылады. Олардың қарапайымдылығы мен дөрекі, көбінесе тегіс емес дизайны үшін бағаланды, бұл дәстүрлі жапондық эстетиканы – wabi sabi ("кемшіліктегі сұлулық") бейнелейді. Токико Русун және Намбан құмыраларын Ru sun tsukuru немесе Lu sung ch'i (қытайша) деп атайды, бұл жай ғана "Лузонда жасалған" дегенді білдіреді. Rokuru (дөңгелек іздері) бар бұл Русун құмыралары, шайды сақтауға және ферментацияны жақсартуға қабілетті болғандықтан, алтыннан да бағалы деп есептелді. 15 ғасырда шогундар Филиппиннен Киотодағы Уджиге шай құмыраларын әкелді, олар жапондық шай рәсімінде қолданылды. Бұл Лусон аралында, әсіресе Манила, Пампанга, Пангасинан және Илокос провинцияларында жергілікті тұрғындарда қоңыр түсті және ерекше тартымды емес көне қыш құмыралар (тиборлар) бар еді. Олардың кейбіреулері орташа, ал кейбіреулері кішкентай болды, және олардың үстінде белгілі бір белгілер мен мөрлер болды, бірақ ешкім оларды қалай түсіндіруді білмейді, олардың қайдан келгенін де, қашан пайда болғанын да білмейді, өйткені олар енді импортталмайды немесе осында жасалмайды. Жапондықтар оларды іздеп, жоғары бағалайды, себебі олардың ашқандығына сәйкес, Жапония патшалары мен әміршілері ыстық ішетін шайды (cha) осы құмыраларда жақсы сақтауға және сақтап беруге болады. Сондықтан бүкіл Жапонияда бұл құмыралар ең қымбат бағалы асыл тастар ретінде қарастырылады. Жапондықтар оларды сыртынан әдемі алтынмен әшекейлеп, брокатқа орап сақтайды. Олардың біреуі онда үлкен сомаға бағаланады, кейбір құмыралар екі мың таэльге бағаланып, бір таэльі 11 реалдан сатылады. Олардың жарылып немесе сынып қалғаны маңызды емес, себебі бұл олардың шайды ұстауына кедергі келтірмейді. Бұл аралдардың тұрғындары оларды жапондықтарға ең жақсы бағаға сатады және пайда табу үшін оларды іздеуге тырысады. Дегенмен, қазір оларды табу қиын, себебі оларды іздеуге деген құлшыныс осы уақытқа дейін жалғасып келеді. Русун құмыралары жалпы Мисима ("үш арал") керамикасы деп аталатын жиынтықтың бір бөлігі болды. Қалған екі арал – Тайвань және белгісіз "Амакава" аралдары. Океания аймағына тараған көптеген маңызды керамика дәстүрлерінің Филиппинде де өкілдігі бар, соның ішінде белгілі Лапита мәдениеті. Америкалық антрополог Вильгельм Сольхаймнің мына сөзі бұл мәселені түсіндіреді: blockquote|Мен Са хуинь Каланай және Лапита керамика дәстүрлерінің Палаван-Саравак-Сулу теңізі-Сулавеси аймағында ортақ тегі болғанын және осы уақытта және кеңістікте австронезиялық тілдердің таралуының екінші және негізгі кезеңі басталғанын болжаймын.

Precolonial Philippines had a rich pottery tradition as verified by the finds at Ayub Cave in South Cotabato and other parts of the archipelago. Japanese texts mention trading expeditions to the island of Rusun (Luzon) for the highly prized Rusun and Namban jars. Rusun jars (呂宋壺), also known as "Luzon jars", were dark brown to purple black tapayan from the island of Luzon in the northern Philippines. These were highly sought after by Japanese traders in the 16th century Nanban trade and remain as valuable antique heirlooms in modern Japan. They are primarily used for the Japanese tea ceremony (chanoyu). They were prized for their simplicity and rough, often uneven design, epitomizing the traditional Japanese aesthetics of wabi sabi ("perfection in imperfection"). The Tokiko calls the Rusun and Namban jars, Ru sun tsukuru or Lu sung ch'i (in Chinese), which simply means "made in Luzon." These Rusun jars, which had rokuru (wheel mark), were said to be more precious than gold because of its ability to act as tea canisters and enhance the fermentation. In the 15th century AD, tea jars were brought by the shōguns to Uji in Kyoto from the Philippines which was used in the Japanese tea ceremony. text=In this island of Luzon, especially in the provinces of Manila, Pampanga, Pangasinan and Ylocos the natives have ancient earthenware jars (tibores) which are brown in color and not especially attractive to look at. Some of these are medium sized, others smaller, and they have certain marks and stamps on them but no one knows how to explain these, nor knows whence they came nor when, for they are no longer imported or made here. The Japanese seek them and think highly of them, for they have discovered that the root [sic] of a certain plant called cha (tea), which the kings and lords of Japan drink hot, both as a refreshment and medicine, can best be kept and preserved in these jars. Hence throughout Japan these jars are regarded highly as being the most precious jewels of their inner rooms and chambers, and the Japanese adorn them on the outside with fine, elegantly wrought gold and keep them in brocade cases. One of them is worth a great sum there, for some jars are valued at, and sold for, two thousand taels at the rate of eleven reales per tael. It makes no difference whether they be cracked or chipped, for that does not prevent them from holding cha. The natives of these islands sell them to the Japanese for the best possible price and they are diligent in seeking them out for the sake of the profit to be made. However, few are to be found these days because of the zeal with which they have been sought up to the present. Rusun jars were part of what is collectively known as Mishima ("three islands") ware. With the other two islands being indigenous Taiwan and the unidentified "Amakawa". Many of the important pottery traditions that spread into the Oceania region had their counterparts in the Philippines including the well known Lapita culture. This quote from American anthropologist Wilhelm Solheim illustrates the matter:
blockquote|I hypothesize that the Sa huynh Kalanay and Lapita pottery traditions had a common origin somewhere in the Palawan Sarawak Sulu Sea Sulawesi area and that it was at this point in time and space that a second and main stage in the spread of the Austronesian languages began.

Балық аулау технологиялары

Филиппиндіктер балық аулаудың барлық түрлерін жақсы білген. Оңтүстікте, «басниг» – викинг кемелеріне ұқсас қайық, Бисайлықтар мұхиттан балық аулау үшін дәстүрлі түрде осыны таңдап алған және қазір де солай істейді. «Саламбао» – екі қиылысқан бағанадан жасалған тетік арқылы суға түсірілетін үлкен балық аулау желісін пайдаланатын салдың бір түрі. Түнгі балық аулау Мексикадағы «копалға» ұқсас шамдардың көмегімен жүзеге асырылды. Бұл шамдар белгілі бір шайырдан жасалған. Ежелгі филиппиндіктер балық аулау үшін бүгінде де қолданылатын балық ұстау қоршауларын да пайдаланған. Алайда, филиппиндіктердің дамыған аквамәдениеті батыстықтарды ең көп таң қалдырды: ерте испандықтар үшін филиппиндіктердің балық шаруашылығы дерлік жаңа өнер саналды, себебі ол Еуропадағы балық өсіру әдістерінен әлдеқайда жетілген болатын. Көптеген адамдар осы жетілген әдістердің түсіндірмесін Жапонияда іздеді. Шабақтар қауіпсіз ортаға көшіріліп, инкубацияланып, хищниктерден қорғалды. Олар өздерін-өздерімен қамтамасыз ете алатын жетілген кезде ғана табиғи ортаға қайтарылды. Бүгінде бұл әдіс әлемнің барлық аймақтарындағы балық шаруашылықтарында қолданылады. Испандықтар келгенге дейін филиппиндіктер өзендерде, көлдерде немесе теңізде балық аулағанда тек ірі ұялы торларды ғана қолданған. Бұл экологиялық тұрғыдан дұрыс тәсіл жас балықтарды қорғап, болашақта мол аулауға мүмкіндік берді. Алайда, испандықтардың бәсекелестігі нәтижесінде тым ұсақ ұялы торлар қолданыла бастады, сондықтан испандықтар балық шаруашылығының жойылуын болдырмау үшін торларды реттеуге мәжбүр болды. Испандықтарға дейінгі филиппиндік өнеркәсібіне «туба», «баси» сияқты спирттік сусындар мен сірке судың, Жапонияға экспортталған терінің, Солтүстік Палаваннан Қытайға экспортталған жеуге жарамды құс ұяларының, циветкаларды өсіру мен сатудың, оқ-дәрі жасаудың, Қытайға экспортталған балауыз жасаудың және экспортқа мақта шұлық тігудің кіруі де жатады.

Испан дәуірі

Филиппиндегі жапон халқына содан бері Едо дәуірінде Токугава шогунатының діни қуғын-сүргінінен қашып, 17 ғасырдан 19 ғасырға дейін отарлау кезеңінде қоныстанған жапон католиктерінің және басқа да жапон христиандарының ұрпақтары кірді. 1614 жылы христиандық сенімінен бас тартқаны үшін Филиппинге қуғынға ұшыраған даймо Укон Такаяманың мүсіні Манила қаласындағы Пако ауданындағы пошта ғимаратының қарсы бетіндегі жерде орналасқан. 17 ғасырда испандықтар Пако аймағын 'Сары алаң' деп атаған, себебі онда 3000-нан астам жапондық тұрған. 16 және 17 ғасырларда мыңдаған жапон саудагерлері Филиппинге көшіп келіп, жергілікті халыққа сіңісіп кетті. pp. 52–3

Көптеген жапон ер адамдары филиппиндік әйелдермен үйленді. Манила, Давао, Висаялар және 1600 жылдары Дилао, Пако және Илокос Норте провинциясында үлкен топтар қоныстанды. Бұл аралас топтар филиппиндік немесе жапондық қауымдастықтарға қайта сіңісіп, нақты санды анықтау мүмкін болмады, бірақ олардың саны 100 000 мен 200 000 аралығында естілетін. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген адамдар Жапон императорлық армиясымен (көбінесе аудармашы ретінде) байланысы болды деген айыптамамен өлтірілді немесе елден қуылды. Көптеген жапон-филиппиндық гибридтер өздерінің жапондық тегін мойындаудан бас тартып, кемсітуден қашу үшін тегін өзгертті.

Америка кезеңі және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Америкалық отаршылдық дәуірінде Филиппинде жапон иммиграциясы артты. Теодо́ро Агонцильоның мәлімдемесінше, 1939 жылы жапон иммигранттарының саны Филиппин тарихында алғаш рет қытай иммигранттарынан басып өтті. Олар Манила және Давао қалаларында ерекше көзге түсті, тіпті Давао жапондық колониясы сияқты болды делінеді. Осы кезеңде жапон жұмысшылары Багиоға Бенгуэ жолын (Кеннон жолы) салуға тартылды, бірақ жоба аяқталған соң көптегендері Даваодағы абака плантацияларында жұмыс істеуге көшті. Нәтижесінде Давао «Даваокуо» (филиппин және американдық БАҚ-та) немесе (жапон тілінде 小日本國「こにっぽんこく」) деп аталды. Қаланың ішінде жапон мектебі, синто ғибадатханасы және Жапонияның дипломатиялық миссиясы құрылды. Даваодағы «Кішкентай Токио» деп белгіленген аймақ Минтал, Калинан және Тюгбок аудандарында орналасқан. Лидия Ю Хосе және Макарио Тью сияқты көрнекті ғалымдар мен тарихшылар соғысқа дейінгі Даваодағы жапон иммигранттарының қарқынды өмірі туралы, жергілікті экономиканың өркендеуіне байланысты, көптеген резеңке, копра және абака плантацияларының болуына байланысты кеңінен жазды. Көп ұзамай, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Филиппинде 21 000-нан астам жапон тұрғыны бар екені хабарланды, олардың 18 000-ы немесе одан да көп Даваода болды. Бірақ соғыс басталғаннан кейін Даваодағы жапон халқының саны аздап төмендеді. Сонымен қатар, «Жапон туннелі» деп аталатын танымал мейрамхана бар, онда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондықтар салған нақты туннель сақталған. Минданаодағы Даваода көптеген жапон иммигранттары болды, олар бесінші колонна ретінде әрекет етіп, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон басқыншыларын құшақтап алды. Қытайлар оларды ұнатпады, ал моро тайпасы олардан жиренді. Моро тайпасы «жапондық бесінші колонналықтармен де, басқыншылармен де күресуге толыққанды қабілетті» деп бағаланды. Моро тайпасы жапон басқыншылары Минданаодағы Даваоға қонғанда олармен күресуге міндетті болды. Жапондықтар түнде кемелеріне қайтып, ұйықтады, себебі моро тайпасы оларды қатты қорқытты, тіпті олардың саны жапондықтардан көп болса да. Соғыстан кейін кемсітуден қорқып, кейбіреулері тауға қашып кетті, ал басқалары ассимиляцияға ұшырау үшін аттарын өзгертті. Көптеген адамдар (шамамен 10 000 жапондық метистер мен жапондықтар) қаза болды, ал басқалары кек алу мақсатымен елден қуылды. Олардың жапондық идентитігінің мәні өте әртүрлі болуы мүмкін, кейбіреулері жапондық болмысын мүлдем жоғалтты, ал басқалары ата-бабаларының отанына, Жапонияға «қайтып оралды». Бұрынғы қалыптасқандардың тарихымен байланысы жоқ, Филиппинде немесе Жапонияда туған қазіргі жапондық метистер де бар. Бұл соңғылары филиппиндіктер мен Жапонияға көшіп келген жапондықтардың немесе Жапониядағы жапондықтар мен филиппиндік жұмысшылардың одақтарының нәтижесінде дүниеге келді. Көптеген жапондық метистер тагалог және/немесе басқа филиппин тілдерінде сөйлейді. Оларды «япино» деп те атайды, бірақ көптеген адамдар бұл терминді қарапайымдық деп санайды. Елде 100 000-нан 200 000-ға дейін жапондық метистер бар деп есептеледі, бірақ нақты санды анықтау мүмкін емес. Мыңдаған этникалық жапондықтар соғыс салдарынан елде қалып қойды және Жапонияға оралу үшін жапондық азамат ретінде танылмайды.

During the American colonial era, Japanese immigration to the Philippines increased that according to Teodoro Agoncillo that by 1939, Japanese immigrants exceeded the Chinese for the first time in Philippine history. They were very evident in Manila, and Davao where it was said to practically be a Japanese colony. During this period, Japanese laborers were also brought in to build the Benguet Road (Kennon Road) to Baguio, but eventually after the project, many moved to work in abaca plantations in Davao, where Davao soon became dubbed as Davaokuo (in Philippine and American media) or (in 小日本國「こにっぽんこく」) with a Japanese school, a Shinto shrine and a diplomatic mission from Japan. The place that used to be "Little Tokyo" in Davao was around the areas of Mintal, Calinan, Tugbok. Prominent scholars and historian like Lydia Yu Jose and Macario Tiu wrote extensively on the lively presence of Japanese migrants in pre war Davao due to its noticeably thriving local economy predicated by a huge concentration of rubber, copra, and hemp plantations. Unsurprisingly so, when World War II broke out, it was reported that there were more than 21,000 Japanese residents in the Philippines with about 18,000 or more in Davao, though after the outbreak of war, the Japanese population in Davao dropped slightly. There is even a popular restaurant called "The Japanese Tunnel", which includes an actual tunnel built by the Japanese during World War II. Davao in Mindanao had a large population of Japanese immigrants who acted as a fifth column, welcoming the Japanese invaders during World War II. These Japanese were disliked by the Chinese and hated by the Moros. The Moros were judged as "fully capable of dealing with Japanese fifth columnists and invaders alike." The Moros were to fight the Japanese invaders when they landed at Davao on Mindanao. The Japanese went back to their ships at night to sleep since the Moros struck so much fear into them, even though the Moros were outnumbered by the Japanese. For fear of discrimination, some fled to the mountains after World War II while many others changed their names in the attempts to assimilate. Many were also killed (c. 10,000 Japanese Mestizos and Japanese) while others were deported as an act of retaliation. Their Japanese identity may take on extremes, some have completely lost their Japanese identity while others have "returned" to Japan, the homeland of their forebears. There is also a number of contemporary Japanese mestizos, not associated with the history of the earlier established ones, born either in the Philippines or Japan. These latter are the resultant of unions between Filipinos and recent Japanese immigrants to the Philippines or Japanese and immigrant Filipino workers in Japan. Most Japanese mestizos speak Tagalog and/or other Philippine languages. They may also be known as Japinos, although this term is considered derogatory by many. There are believed to be between 100,000 and 200,000 Japanese mestizos in the country, but no accurate figure is currently available. Thousands of war displaced ethnic Japanese still live in the country and are denied recognition as Japanese nationals in order to return to Japan.

Қазіргі заман

Жақындағы жапон филиппиндіктері – 1980-ші және 1990-шы жылдардағы жапон қоныс аударушыларының ұрпақтары, көбінесе бизнесмендер, олардың көпшілігі ерлер, ал (көбінесе әйелдер) жергілікті тұрғындар. Олардың көпшілігі Жапонияға көбінесе ойын-сауықпен айналысу үшін барған мыңдаған филиппиндік жұмысшылардың балалары. Олар Филиппинде ағылшын тілін үйрену үшін де келеді. Филиппиндік аналар Филиппинге қайтып келгенде, көбінесе балаларын бірге алып кетеді. Бүгінде АҚШ-тағы көптеген адамдар филиппиндіктер мен жапон-американдықтардың аралас некелерінен туған, көбінесе Калифорния, Гавайи немесе басқа АҚШ штаттарында, не Тынық мұхитындағы АҚШ территорияларында, ал қалғандары – жапон тегіндес филиппиндіктер, АҚШ-қа көшіп келгендер. Бүгінде Никейджин Кай Филиппин Федерациясы және Манила Никейджин Кай сияқты бірнеше қоры бар, олар ел бойынша жапон ұрпақтарының және эмигранттардың күш-жігері арқылы жапон тегіндес филиппиндіктерге Жапонияға барып, өз тамырларын іздеуге және туыстарына баруға көмектеседі, сондай-ақ ұзақ мерзімді тұру визасын ұсыну және мектепке бармайтын жапон филиппиндік балаларына білім беру стипендияларын беру сияқты қайырымдылық мақсаттарын да қолдайды. Филиппинде де осындай ұйымдар бар, олар жапон филиппиндіктерінің аймақтағы тарихи қоныстануын еске түсіреді және маңыздылығын көрсетеді. Филиппинде Оңтүстік-Шығыс Азиядағы басқа елдерге қарағанда жапон азаматтарының саны ең көп.

Жапон азаматтығы

2008 жылдың 4 маусымында Жапонияның Жоғарғы соты жапондық әкесі мен шетелдік анасынан туған, некеде тумаған балаларға азаматтық беруден бас тартатын заңға қарсы шешім шығарды. Ол 2003 және 2005 жылғы филиппиндік аналардың жекелеген талаптарын (жапондық азаматтық алу үшін 10 жапон-филиппин баласының талаптарын) қолдады, олар өз балаларының әкесі жапондық екенін дәлелдеді. Бұл сот Токио аудандық сотының «ата-ананың отбасылық жағдайы ұлттылыққа қатысы жоқ және балаларға азаматтықтан бас тарту барлық адамдарға теңдік құқығын қамтамасыз ететін конституциялық кепілдіктерді бұзады» деген үкімін растады. «Әйелдер үшін даму әрекеттері желісінің» (DAWN) атқарушы директоры Мел Нуки «Филиппиндік артистердің 30 жыл бойы Жапонияға көшіп-қонуы 100 000 жапон-филиппин баласына әкелді» деді.

Білім

Манила жапон мектебі – Манила метрополитенінің Бонифасио Глобал Сити қаласында орналасқан жапон халықаралық мектебі. Себу жапон мектебі – Себудің Мандауэ қаласында жапон балаларына арналған қосымша оқу бағдарламасы. Минданао Кокусай Дайгаку (Минданао халықаралық колледжі) және Филиппин Никкей Джин Кай халықаралық мектебі Давао қаласында жапон тілі бойынша білім береді.