Ирландиядағы 1691 жылғы шайқас: Охрим шайқасы

Кіріспе

1691 жылы Ирландиядағы шайқас

Аугрим шайқасы (Кат Эухрома) Ирландиядағы Уильям соғысының шешуші шайқасы болды. Бұл шайқас 1691 жылдың 12 шілдесінде (ескі стиль, жаңа стиль бойынша 22 шілдеге сәйкес) Голвей графтығының Аугрим ауылына жақын жерде Джеймс II-ге адал, көбінесе ирландтық якобит әскері мен Уильям III әскерлері арасында өтті. Бұл шайқас Британ аралдарындағы ең қанды шайқастардың бірі болды: 7000 адам қаза тапты. Аугримдегі якобиттердің жеңілісі Джеймстің Ирландиядағы жобасына тиімді нүкте қойды, бірақ Лимерик қаласы 1691 жылдың күзіне дейін тұрып берді.

Өмірбаян

1691 жылы якобиттер қорғаныс позициясын қабылдады. Алдыңғы жылы олар Коннахт аймағына Шеннон өзенінің қорғанысқа қолайлы жағалауына шегініп, Слайго, Атлон және Лимерик бекіністері арқылы провинцияға және батыс портына апаратын жолдарды қорғады. 1690 жылдың тамыз айының соңында Вильгельм Лимерикті қоршауға алды, бірақ ауыр шығындарға және ауруларға ұшырағаннан кейін қоршауды тоқтатып, әскерін қысқа уақытқа орналастырды. Дегенмен, Бойн шайқасындағы жеңілістен кейін Джеймстің Францияға кетуінен туған ішкі дау-дамайлар якобит басшылығын әлсіретті. Басты айырмашылық Джеймстің вице-королі Тирконнелл басқаратын «Бейбітшілік партиясы» мен Патрик Сарсфилдтің айналасына біріккен армия офицерлерінен құралған «Соғыс партиясы» арасында болды. Соңғысы соғысты толық жеңуге болатынына сенді. Вильгельмнің Лимерикті алуға тырысқанын сәтсіздікке ұшырауынан күш алып, Тирконнеллдің ықпалын жоюға тырысқан Сарсфилд фракциясы тікелей Францияның Людовик XIV-іне жүгінуге шешім қабылдады. Олар Тирконнелл мен армия қолбасшысы Бервик лауазымдарынан алынып, Франциядан әскери көмек жіберуді сұрады. «Бейбітшілік партиясы» желтоқсан айында Вильгельмшілерден келісім туралы ұсыныс алды. Оған жауап ретінде Сарсфилд Бервик Риверстонды, Денис Дейлиді және басқа да «Бейбітшілік партиясының» көшбасшыларын тұтқындауын талап етті. Бервик, Тирконнеллдің келісімімен, өзін Сарсфилд фракциясымен жақындастырып, ықпалын сақтап қалуға тырысты. Людовик генерал Шарль Халмот де Сен-Рухені Бервик орнына аға якобит қолбасшысы ретінде жіберді, сонымен қатар Франциядан одан әрі әскери көмек жіберуге бола ма, жоқ па, деген құпия нұсқаулар берді. Осы кезде Вильгельмнің әскерлерін оның қол астындағы голланд офицері Годерт де Гинкель және екінші қолбасшы Вюртемберг басқарды. Голландияда Вильгельмнің әскери жағдайының нашар екенін білген Гинкель соғысты тез аяқтау үшін якобиттерге шартты капитуляция ұсынуға Вильгельмнің рұқсатын алды. Алайда, 1691 жылдың көктемінде Гинкель француз конвойының Галвей немесе Лимерикке қосымша күштерді жеткізуі мүмкін екеніне алаңдап, мүмкіндігінше тезірек шайқасқа түсуді жоспарлады. Мамыр айында екі тарап та жазғы науқанға күш жинауға кірісті: якобиттер Лимерикте, ал Вильгельмшілер – Муллингарда. 16 маусымда Гинкельдің кавалериясы Баллимордан Атлон қаласындағы якобит гарнизонына барлау миссиясын жүргізді. Сен-Рух Гинкельдің Шеннон өзенін қай жерден кесіп өтуге тырысатынын білмеді, бірақ 19 маусымда ол Атлонды нысана ретінде анықтап, әскерін қаланың батысында шоғырландыра бастады. Гинкель якобит қорғанысын бұзып, 30 маусымда қанды қоршаудан кейін Атлонды басып алды. Сен-Рух қаланы босатуға үлкермеді және батысқа шегінді. Атлонды алу маңызды жеңіс болып саналды және якобит армиясының күйреуіне әкелуі мүмкін еді. Сен-Рухтың негізгі әскерінің орналасқан жерін білмей, одан көп күшті екенін жорамалдаған Гинкель 10 шілдеде Баллинасло арқылы Лимерик және Галвейге апаратын жолмен абайлап ілгері жылжуды жалғастырды. Сен-Рух пен Тирконнеллдің жоспары Лимерикке шегініп, Вильгельмшілерді тағы бір жыл соғыс жүргізуге мәжбүрлеу болды. Бірақ Атлон шайқасындағы қателіктерін өтеуге тырысқан Сен-Рух шешуші шайқасқа түсуге шешім қабылдады. 1691 жылдың 12 шілдесінде таңертең Гинкель Сен-Рух әскерінің Аугримде жолды тосқанын көрді.

By 1691, the Jacobites had adopted a defensive position. In the previous year they had retreated into Connacht behind the easily defensible line of the Shannon, with strongholds at Sligo, Athlone and Limerick guarding the routes into the province and the western ports. William besieged Limerick in late August 1690 but, suffering heavy casualties and losses to disease, he called off the siege and put his army into winter quarters. However, internal divisions, exacerbated by the departure of James for France after defeat at the Boyne, were increasingly undermining the Jacobite command. The main split was between the "Peace Party", led by James's viceroy Tyrconnell, which proposed negotiating a settlement with William, and the "War Party" of army officers grouped around Patrick Sarsfield, who believed the war could still be won outright. Encouraged by William's failure to take Limerick and looking to break Tyrconnell's influence, Sarsfield's faction decided to appeal directly to Louis XIV of France requesting that Tyrconnell and army commander Berwick be removed from office and that Louis send military aid. The "Peace Party" obtained an offer of settlement from the Williamites in December, upon which Sarsfield demanded that Berwick have Riverston, Denis Daly and other "Peace Party" leaders arrested. Berwick complied, probably with the approval of Tyrconnell, who returned from France to try and preserve his influence by repositioning himself with Sarsfield's faction. Louis sent general Charles Chalmot de Saint Ruhe to replace Berwick as senior Jacobite commander, with secret instructions to assess whether Louis should send further military aid. By this stage William's forces were led by his subordinates, Dutch officer Godert de Ginkel and second in command Württemberg. Ginkel was conscious of the poor military situation facing William in the Netherlands, and seeking a quick end to the war obtained William's permission to offer the Jacobites moderate terms of surrender. By late spring 1691, however, Ginkel became concerned that a French convoy could land further reinforcements at Galway or Limerick, and began planning to enter the field as quickly as possible. During May, both sides began assembling forces for a summer campaign, the Jacobites at Limerick and the Williamites at Mullingar. On 16 June, Ginkel's cavalry reconnoitred from Ballymore towards the Jacobite garrison at Athlone. Saint Ruhe had been unsure where Ginkel would attempt to cross the Shannon, but by 19 June he realised Athlone was the target and began concentrating his troops west of the town. Ginkel breached the Jacobite lines of defence and took Athlone on 30 June after a bloody siege; Saint Ruhe was unable to relieve the town and fell back to the west. Athlone was seen as a significant victory and likely to provoke the collapse of the Jacobite army. Unaware of the location of Saint Ruhe's main army and assuming he was outnumbered, on 10 July Ginkel continued a cautious advance through Ballinasloe down the main Limerick and Galway road. Saint Ruhe's and Tyrconnell's plan had been to fall back on Limerick and force the Williamites into another year of campaigning, but wishing to redeem his errors at Athlone Saint Ruhe appears to have instead decided to force a decisive battle. Ginkel found his way blocked by Saint Ruhe's army at Aughrim on the early morning of 12 July 1691.

Жұмысқа орналастыру

Осы шайқастың барысында екі әскер де шамамен 20 мың сарбаздан тұрды. Якобиттердің негізгі күші Джеймстің бұрынғы ирланд армиясының айналасында бірікті, оны Тирконнелл 1686 жылдан бастап протестант офицерлері мен сарбаздардың көп бөлігін босатып қайта ұйымдастырды. Ол ағылшын әскери дәстүрінде ұйымдастырылған, жаңадан шақырылған ирланд католик полктерімен айтарлықтай кеңейтілді. Бүгінде Аўгрим шайқасына қатысқан якобит жаяу әскер полктерін анықтап білу мүмкін болмаса да, кем дегенде 30 полк анықталды, оның ішінде Foot Guards, Talbot's, Nugent's, Fitzgerald's, Boffin's, Cormack O'Neill's, Saxby's және Iveagh's полктері бар. Якобиттер шамамен 4000 атты әскер мен драгунды да сақтап қалды, олардың көпшілігі өздерінің жаяу әскерінен жақсы жабдықталған және даярланған. Гинкель әскерінің құрамы якобиттерге қарағанда жақсы жазылған: ағылшын полктерінен басқа, оған көптеген ағылшын-ирланд протестанттары, сондай-ақ голланд, дат және француз гугенот отряды кірді. Аўгримдегі Гинкель әскерінің орналасуы туралы әртүрлі заманауи дереккөздер әртүрлі мәліметтер келтіреді, бірақ көпшілігі оң қанаттың ағылшын, ағылшын-ирланд және гугенот атты әскерінен, ал сол жақта дат және француз атты әскерінен тұрғандығына келіседі. Гинкель ағылшын жаяу әскер полктерін өзінің орталығының оң жағына, ал француз, дат және голланд жаяу әскерін сол жағына орналастырды. Өзінің көптеген тәжірибесіз жаяу әскерін қорғау үшін Сент-Руэ олардың көп бөлігін генерал-майорлар Джон Гамильтон мен Уильям Доррингтон басқаруымен екі дивизияға бөлді, олар Килкоммадан төбесінде орналасты, олардың позициялары кішкентай төбешіктер мен тікұшақтармен қорғалған. Орталық үлкен батпақпен қорғалған, атты әскердің өтуіне мүмкін емес, одан Мелехан өзені ағып өтеді. Сол жақ фланга "шамамен бір шақырымнан астам үлкен қызыл батпақ" шектес болды. Бір куәгердің айтуынша, Патрик Сарсфилд Сент-Руэмен дауласып, сол жақ артқы жақта кавалерия резервімен орналасты, бұйрықсыз қозғалмау туралы қатаң нұсқаулар алды. Гинкель келесі күнді күтіп, толыққанды шайқасқа түсуден аулақ болуды жоспарлады; ол капитан мен он алты дат сарбазының басшылығымен, Каннингхемнің Энискиллен драгундарымен жетектелген 200 сарбазбен якобиттердің нашар оң флангына барлау шабуылын жүргізуге бұйрық берді. Шынайы шайқас сағат бес пен алты арасында басталды. Орталықта Маккей басқаратын ағылшын және шотланд полктері Килкоммадан төбесіндегі Доррингтонның жаяу әскеріне қарсы тікелей шабуыл жасауға тырысты. Шабуылдаушылар белге дейін суға батып, нығайтылған тікұшақтардың қорғанысын бұзуға мәжбүр болды. Олар ауыр зиян келтіріп кері шегінді: якобиттер оларды төмен қарай қуды, полковниктер Эрл мен Гербертті тұтқындады. Сол жақта Вильям әскері жауынгерлердің отына ұшыраған төмендіктерін басып өтіп, көптеген зардап шекті. Бұл аймақтағы Вильямдық шабуылға Сент-Джон және Тиффин полктері мен гугенот жаяу әскері қатысты, бірақ ирланд жаяу әскерінің қарсылығына тап болды, олар кері бұрылған мылтықтармен шайқасты, көптеген шабуылдаушылар қаза тапты немесе суға батты. Қуғын барысында якобиттер Вильямның артиллериялық батареясын бұзды. Гвардия полктері мен Гордон О'Нилл якобит полктерінің ерекше қарсылық көрсеткені айтылады. Бригадир Кирк басқаратын төрт батальон қамал маңында позиция алды, содан кейін Комптонның Корольдік ат гвардиясы үшінші рет жолды кесіп өтті. Ол шайқаста жеңіске жетуге болады деп сенгендей болды, ол сол жақ қанатында Вильям әскерінің атты әскеріне қарсы қорғанысты басқару үшін майданға аттанғанға дейін "олар қашып бара жатыр, біз оларды Дублин қақпаларына дейін қуамыз" деп айқайлады. Алайда, ол өзінің атты әскерін жинауға аттанған кезде, Сент-Руэ батареяның отын бағыттауға қысқа уақыт тоқтады және оның басын оқ шашы кесіп тастады. Сент-Руэнің қазасынан кейін жоғары қолбасшысыз қалған якобит сол фланга тез құлдырады: Ат гвардиясы полкі алаңнан бірден кетіп қалды, көп ұзамай оған Луттреллдің, Шелдонның және Галмойдың атты және драгун полктері ілесіп кетті. Де Тессе ат әскерінің қарсы шабуылын ұйымдастыруға тырысты, бірақ көп ұзамай ауыр жарақат алды. Түнге қарай сағат тоғыз шамасында якобит жаяу әскері ақыры Килкоммадан төбесінің басына дейін түртілді және қашып, олардың сол жақ артқы жағындағы батпаққа қарай жүгірді, ал олардың атты әскері Лугреяға қарай кері шегінді. Сарсфилд пен Галмой қысқа уақытқа артқы шегініс ұйымдастыруға тырысты, бірақ сол кезеңдегі көптеген шайқастардағыдай, якобиттердің көпшілігі қуғында қаза тапты, ол тек қараңғылық пен тұман мен жаңбырдың басталуымен аяқталды. Якобит орталығын басқарған екі генерал-майор, Гамильтон мен Доррингтон екеуі де тұтқынға алынды, Гамильтон жарақатынан көп ұзамай қайтыс болды. Тұтқындарды құтқаруды болдырмау әдетке айналғанмен, якобит сарбаздары полковник Гербертті тұтқынға алғаннан кейін "кесіп-кесіп өлтіргені" айыпталды. Бір заманауи якобит дереккөзі (Лесли) шамамен 2000 якобит "қанды қырғынмен" өлтірілгенін, оның ішінде лорд Голвей мен полковник Чарльз Мурға жаны аман қалғандарға да кешірім берілгеніне қарамастан өлтірілгенін мәлімдеді.

At this point of the campaign, both armies were about 20,000 strong. The core of the Jacobite force was formed around James's old Irish Army, which had been reorganised by Tyrconnell from 1686 onwards by dismissing the majority of Protestant officers and men. It had been substantially expanded with newly recruited Irish Catholic regiments, organised in the English military tradition. While it is not now possible to establish with certainty which Jacobite infantry regiments fought at Aughrim, at least 30 have been identified as likely present, including the Foot Guards, Talbot's, Nugent's, Fitzgerald's, Boffin's, Cormack O'Neill's, Saxby's and Iveagh's. The Jacobites also retained around 4,000 cavalry and dragoons, mostly much better trained and equipped than their foot. The composition of Ginkel's army is better documented than that of the Jacobites: in addition to English regiments, it included a large number of Anglo Irish Protestants as well as Dutch, Danish and French Huguenot contingents. Different contemporary sources give different dispositions for Ginkel's forces at Aughrim, but most agree that the right wing was composed of English, Anglo Irish and Huguenot cavalry, with Danish and French cavalry on the left. Ginkel positioned the English infantry regiments on the right of his centre, with French, Danish and Dutch foot on their left. To protect his largely inexperienced infantry, Saint Ruhe deployed most of it in two divisions under Major Generals John Hamilton and William Dorrington along the crest of a ridge known as Kilcommadan Hill, their positions protected by small hillside enclosures and hedgerows. The centre was further screened by a large bog, impassable to cavalry, through which the Melehan River flowed. The left flank was also bounded by a "a large Red Bogg, almost a mile over", According to one participant's account Patrick Sarsfield had quarrelled with Saint Ruhe and was posted with the cavalry reserve to the left rear, under strict instructions not to move without orders. Ginkel planned to avoid fully joining battle until the next day; he ordered a probing attack on the Jacobites' weaker right flank led by a captain and sixteen Danish troopers, followed by 200 of Cunningham's Eniskillen dragoons. Battle was joined in earnest between five and six o'clock. In the centre, the largely English and Scots regiments under Mackay attempted a frontal assault on Dorrington's infantry on Kilcommadan Hill. The attackers had to contend with waist deep water and a tenacious Irish defence of the reinforced hedge lines. They withdrew with heavy losses: the Jacobites pursued them downhill, capturing colonels Erle and Herbert. On their left centre, the Williamites advanced across low ground exposed to Jacobite fire and took a great number of casualties. The Williamite assault in this area, led by St John's and Tiffin's regiments and the Huguenot foot, was driven back into the bog by the Irish foot fighting with clubbed (reversed) muskets; many of the attackers were killed or drowned. In the rout, the pursuing Jacobites managed to spike a battery of Williamite guns. The Jacobite regiments of the Guards and Gordon O'Neill were said to have fought particularly strongly. Four battalions led by Brigadier Kirke secured positions near the castle, following which Compton's Royal Horse Guards got across the causeway at the third attempt. Appearing to believe that the battle could be won, he was heard to shout, "they are running, we will chase them back to the gates of Dublin", before riding across the battlefield to direct the defence against the Williamite cavalry on his left wing. However, as he rode over to rally his cavalry, Saint Ruhe paused briefly to direct the fire of a battery, and was decapitated by a cannonball;

After Saint Ruhe's death the Jacobite left, devoid of a senior commander, collapsed very quickly: the regiment of Horse Guards left the field almost immediately, followed shortly by the cavalry and dragoon regiments of Luttrell, Sheldon and Galmoy. De Tessé attempted to head a cavalry counter attack but was seriously wounded shortly afterwards. At around nine o'clock towards nightfall the Jacobite infantry were finally pushed to the top of Killcommadan hill and broke, fleeing towards a bog in the left rear of their position, while their cavalry retreated towards Loughrea. Sarsfield and Galmoy briefly tried to organise a rearguard action but as in many battles of the period, most of the Jacobite casualties occurred in the pursuit, which was ended only by darkness and the onset of mist and rain. The two major generals commanding the Jacobite centre, Hamilton and Dorrington, were both taken prisoner, Hamilton dying of wounds shortly afterwards. Though the killing of prisoners to prevent rescue was a common practice at the time, Jacobite soldiers were accused of having "cut to pieces" colonel Herbert after his capture. One contemporary Jacobite source (Leslie) alleged that about 2,000 Jacobites were killed "in cold blood" with many, including Lord Galway and colonel Charles Moore, killed after being promised quarter.

Салдары

Екі әскердің жоғалғандары туралы бағалар әртүрлі болғанымен, жалпы алғанда олар өте ауыр болды; Аугрим шайқасында 7 000 адам қаза тапқан деген келісімге келді. Аугрим «Британ аралдарындағы ең қанды шайқас» деп сипатталған, бірақ бұрынғы ортағасырлық шайқастар, жазбалары нашар болғанымен, қаза тапқандар саны бойынша осы шайқасқа бәсекелесе алады. Сол кезде Уильямдықтар өздері 600 адам жоғалтқанын, ал 7 000-ге жуық Якобиттерді өлтіргенін мәлімдеді. Кейбір соңғы зерттеулер Уильямдықтардың жоғалғандарын 3 000-ға дейін бағалайды, бірақ көбінесе 3 000 деп айтылады, ал 4 000 Якобит қаза тапты. Тағы 4 000 Якобит дезертирлік жасады, ал Гинкель барлық шендегі 526 тұтқынды ұстағанын тіркеді. Гинкель Доррингтонға тұтқындармен соғыс тұтқындары ретінде қаралатынын айтқанмен, генерал-офицерлер Лондон мұнарасына мемлекеттік тұтқындар ретінде жеткізілді, ал қатардағы әскерлердің көпшілігі Ламбей аралына қамалды, онда көптеген адамдар ауру мен аштықтан қайтыс болды. Аугрим – қақтығыстың шешуші шайқасы болды: Якобиттер көптеген тәжірибелі офицерлерді, сондай-ақ әскердің көптеген жабдықтары мен жарақтануын жоғалтты. Якобит әскерінің қалдықтары Сарсфилдтің басшылығымен Лимерикте қайта топтасудан бұрын тауларға шегінді. Олардың көптеген жаяу әскер полктері күрт азайды: 22 шілдеде Беллью полкінде 240 сарбаз болды, барлық жоғары офицерлері мен сержанттарынан айырылды; Слейн полкінде 140 сарбаз, ал Лоут полкінде бар болғаны 28 сарбаз болды, бірақ кейінірек бірнеше сарбаздар келді. Галвей қаласы шайқастан кейін, тиімді шарттармен қарсылықсыз берілді, ал Сарсфилд пен Якобиттердің негізгі әскері қысқа қоршаудан кейін Лимерикте капитуляциялады.

Мәдени әсері

О Сиарданың айтуынша, бұл шайқас «ирландтық санада терең із қалдырды». Ирландиялық дәстүрде шайқас «Eachdhroim an áir» – «Қырғынның Огримі» деп аталады, бұл атау ирланд тіліндегі ақын Семас Далл Мак Куартаның «Сорли МакДоннеллге арналған жоқтау» өлеңінің бір жолынан алынған. Гинкель өзінің қаза тапқан әскерлерін жерлеуге бұйрық бергенімен, қалған якобиттер жерленбеген күйде қалды, олардың сүйектері жылдар бойы шайқас даласында шашырап жатты. Лоялист әнінде Огрим шайқасы туралы айтылады. Бұл шайқас Роберт Эштонның 1728 жылғы «Огрим шайқасы немесе Мсье Сент-Руттың құлауы» атты трагедиялық пьесасының тақырыбы болды. Пьеса бастапқыда көп назарсыз қалғанмен, 1770 жылдан бастап 19 ғасырға дейін үлкен танымалдылыққа ие болды. Пьеса Вильямның жеңісін тойлау мақсатымен жазылған және Сент-Рутті басты қарсыластың рөлінде бейнелейді, сонымен қатар Сарсфилд пен оның офицерлерін батырлар ретінде көрсетеді және «католик патриотизміне деген қайғыны» қамтиды, сондықтан «бірнеше буын бойы католиктер де, протестанттар да пьесаға қызығушылық танытты». 1804 жылы Эштонның пьесасы туралы былай делінген: «Ирландияда одан да танымал қойылым болған емес; ол ағылшын тілін оқи алатын әр шаруаның қолында, және [ ] жатқа айтылып, кейде оқылады». 1885 жылы суретші Джон Малвани шайқастың суретін аяқтады, ол 2010 жылы Дублинде көрмеге қойылды. Огрим шайқасы 1968 жылы Ричард Мерфидің жазған ұзын өлеңінің де тақырыбы болды, ол екі тарапта да соғысқан ата-бабалары болғанын айтты. Огрим шайқасының орны бұрынғы шайқас алаңы арқылы жаңа M6 тас жолын салу жоспарына байланысты Ирландияда дау тудырды. Тарихшылар, экологиялық белсенділер және Оранж орденінің мүшелері жоспарларға қарсылық білдірді, ал тас жол 2009 жылы ашылды.

Аугрим аударма орталығы

Аугрим ауылындағы Аугрим шайқасының түсіндіру орталығы 1991 жылы ашылды. Ол Аугрим мұра комитеті, Ирландия Батыс Туризм және Галвей округі кеңесі арасындағы бірлескен жоба. Орталықта шайқас алаңынан табылған артефакттар, үш өлшемді көрмелер және шайқастың барысын және Ирландия тарихындағы оның маңыздылығын түсіндіретін деректі фильм орналасқан.