Кіріспе
9 ғасырдағы ирандық революциялық көшбасшы, режиссер және жазушы Бабак Хоррамдин (بابک خرمدین, Bābak e Khorramdin, Pāpak/Pābag; 795 немесе 798 – 838 қаңтар) – Ирандық Хоррам Дина ("қуанышты діннің жақтастары") қозғалысының негізгі ирандық революциялық көшбасшыларының бірі. Бұл Аббасид халифатына қарсы күрескен жергілікті азаттық қозғалысы еді. Хоррамдин сөзі "ортодоксия" мағынасындағы дорустдин және "Жақсы дін" бехдин (зороастризм) сөздерімен салыстырылады және нео-маздакизмнің бір саласы саналады. Иранның солтүстік-батысындағы Әзірбайжан аймағындағы базасынан бастау алған Бабақтың ирандықтандырушы көтерілісі, Иранның бұрынғы саяси дәуірінің қайта жаңғыруын талап етті. Бабақтың Хоррамдин көтерілісі Иранның батыс және орталық бөліктеріне таралып, Бабак сатқындыққа ұшырағанға дейін жиырма жылдан астам уақытқа созылды. Бабақтың көтерілісі Әзірбайжандағы ирандықтардың тарихи және мәдени сезімдерінің күшін көрсетті.
the director and writer
Bābak Khorramdin (بابک خرمدین, Bābak e Khorramdin, from , Pāpak/Pābag; 795 or 798 – January 838) was one of the main Iranian revolutionary leaders of the Iranian Khorram Dinān ("Those of the joyous religion"), which was a local freedom movement fighting the Abbasid Caliphate. Khorramdin appears to be a compound analogous to dorustdin "orthodoxy" and Behdin "Good Religion" (Zoroastrianism), and are considered an offshoot of neo Mazdakism. Babak's Iranianizing rebellion, from its base in Azerbaijan in northwestern Iran, called for a return of the political glories of the Iranian past. The Khorramdin rebellion of Babak spread to the Western and Central parts of Iran and lasted more than twenty years before it was defeated when Babak was betrayed. Babak's uprising showed the continuing strength in Azerbaijan of ancestral Iranian local feelings.
Этимология
Бабақ (بابک) – «әке» деген мағынаны білдіретін жаңа парсы аты. Бұл ат орта парсы тіліндегі Папак/Пабаг (𐬞𐬀𐬞𐬀𐬐 𐭯𐭠𐭯𐭪𐭩) сөзінен шыққан. Бұл ат исламнан бұрынғы Иранда жиі кездесетін, сондай-ақ Сасанид әулетінің мұрагерлік аты болған. Сасанид империясын құрған Ардашир I Пабаг есімді ханзаденің ұлы еді. Бабақтың нағыз аты әл-Хасан еді.
Өмірбаян
Бабақ 795 (немесе 798) жылы Иранның солтүстік-батыс бөлігіндегі Әзірбайжанның бір бөлігі болған Ардабил аймағының Мимадх ауданындағы Билабад қаласында дүниеге келген. Мимад ауданы 633-654 жылдары Иранды мұсылмандар басып алған кезде Ардабильдің Сасанид марзбанын (“марграфын”) әскерлермен қамтамасыз етті, бұл Сасанидтердің құлауы мен Әзірбайжанның жаулануына әкелді. 730-731 жылдары аймақты қысқа мерзімге хазарлар басып алды, ал 8 ғасырдың ортасынан бастап араб Равадид тайпасы билік етті. Әзірбайжанда ирандықтардың адари тайпасы қоныстанды, олар парсылармен туыс болғанымен, ерекшеленетін. Олар 10 ғасырлық географ әл-Макдисидің айтуынша, парсы тіліне ұқсас адари тілінде сөйлеген. Бабақ, көбінесе, таза парсы емес, адари тегінен болған. Оның анасы Махру (“ай бет” деген мағынада) Әзірбайжандық мұсылман емес күтімші болған. Мұсылман деректерінде ол “бір көзі бар” деп сипатталған, ал әл-Табари оның жалдамалы әскердің зорлауынан кейін жүкті болғанын айтады. Дегенмен, бұл әңгімелер Бабақтың беделін түсіру үшін жау авторлар тарапынан құрастырылған болуы мүмкін. Бабақтың әкесінің кім екені туралы да әртүрлі пікірлер бар. Әл-Вакиди, Ибн әл-Надимнің сөздерін келтіре отырып, ол Әл-Мадаин (Ктесифон) қаласынан келген, Әзірбайжанға қоныс аударған мұнай сатушы болғанын айтады. Крон бұл оның арамей тегінен екенін көрсетеді. Алайда, Бабақтың замандасы Динавари оның әкесінің нағыз аты Мұтаһар екенін, ол Әбу Мүслимнің қызы Фатима арқылы ұрпағы екенін дәлелдейтін жеткілікті мәліметтер бар деп тұжырымдайды. С.Е. Босворт бұл тұжырымға көбірек сенім арту керек деп санайды, себебі басқа көздер жаушыл және Бабақтың төмен немесе арсыз тегін көрсетуге құштар. Бабақтың бастапқы діні белгісіз; ол әл-Хасан деген мұсылман атымен дүниеге келді, ал оның үш бауыры – Муавия, Абдалла және Исақ та мұсылман есімдерін алып жүрген. Мұсылман атын алу діни сенімнің дәлелі емес, өйткені “армян князьдері сияқты өз қауымдастықтағы жоғары мәртебесіне байланысты мұсылман қоғамында еркін жүріп-тұру үшін” мұсылман атын алу кең таралған (Крон). Крон, әл-Вакидиді бақылай отырып, Бабақтың ата-анасы, мүмкін, жерсіз шаруалар болған, бірақ Бабақ пен оның бауырларының болашағы Әзірбайжанның араб әскербасыларымен байланысты екенін білгендіктен, “жаңа әлемнің талаптарына бейімделу” мақсатымен оларды мұсылман ретінде тәрбиелеген.
Ерте өмір
Бабақтың жастық шағында оның саяхатшы әкесі Сабалан маңында қаза тапты. Он екі жасқа дейін Бабак мал бағушы болып жұмыс істеді, содан кейін Шибл ибн әл Мутанна әл Азди деген араб әскербасының қызметіне кірді, ол жерде жылқы бағып, қызмет етті. Шиблдің гилман ("құлдары") Бабаққа уд тартуды үйретті. Бабак сондай-ақ жергілікті адар тілінде өлең айтуды үйренді. 11 ғасырдың жазушысы Әбу'л Маалидің айтуынша, Бабак ауылда жеміс сатушы болып жұмыс істеген кезде уд тартып, жергілікті халыққа ән шырқаған. Кейін Бабак Тәбриз қаласына қоныстанды. Ол екі жыл бойы Мұхаммед ибн Раувад Азди деген тағы бір араб әскербасының қызметінде болды, содан кейін ересек болып, Билабад ауылына қайтты. Сол жерде Бабак Жавидхан есімді бай және ықпалды жер иесімен танысты. Жавидхан Бабакқа өте ұнады және оны өзінің қызметіне алды. Бұрынғы жұмыс иелерінен айырмашылығы, Жавидхан – жергілікті ирандық және Әзірбайжандағы екі Хуррамит қозғалысының бірінің жетекшісі болды. Екінші Хуррамит қозғалысының басшысы Әбу Имран есімді адам болды, ол жиі Жавидханның әскерлерімен қақтығысты. Бір шайқаста Әбу Имран жеңіліп, қаза тапты, ал Жавидхан ауыр жарақат алды және үш күннен кейін қайтыс болды. Жавидханның орнын Бабак басты, ол оның қызметінде Хуррамизм дініне кірген еді. Осы кезеңде Бабак әл Хасан есімін Бабакқа ауыстырған болуы мүмкін.
Өлім
Ақырында оны Хайдар ибн Кавус әл Афшин тұтқындап, Аббасид халифасына тапсырды. Бабақтың жазалануы кезінде халифаның адал қызметкерлері ең қатты үрей тудыру үшін оның қолдарын және аяқтарын кесіп тастады. Айтуынша, Бабак кесілген жараларынан ағылған қанмен бетін батыл түрде шайып, халифа мен Аббасид армиясының қалғанына қан жоғалтудан сарғайған бетін көруге мүмкіндік бермеді. Содан кейін оны мүйіздері құлақ деңгейінде сиыр терісіне тігіп, тірідей дарға асты, тері кеудесін қысып, басын жақындаған сайын басы дақылдады.
Мұра
Бабак Хоррамдин 20-ғасырға дейін академиялық ортадан тыс жерлерде көп танылмаған еді; алайда, кеңестік ұлт құру саясатының нәтижесінде және Бабақтың Маздак ілімдерін, оның протосоциалистік идеяларымен бірге ұстанғандығына байланысты, Бабак Хоррамдин Әзірбайжан Кеңес Социалистік Республикасында ұлттық батыр деп жарияланды. Мысалы, кеңестік дәуірдегі ғалым Зия Буньядов «Бабақ – әзербайжан халқының ұлттық батыры» деп мәлімдесе, орыс этнологы, тарихшысы және антропологы Виктор Шнирелман Буньядовтың теориясын жоққа шығарып, Буньядов Бабақтың парсы тілінде сөйлейтінін атап көрсетпегені үшін, сондай-ақ Бабақтың парсы екенін айтқан замандастарының куәліктерін назарға алмағаны үшін оны сынға алды. Бүгінгі күні Әзірбайжан Республикасында Бабак культ тұлға болып табылады және ұлттық батыр ретінде тойланады. Әзірбайжанда Бабақтың есімімен қала мен аудан аталды, ал 1979 жылы оның өмірі туралы танымал әзербайжан фильмі шықты. Қазіргі Иранда 20-ғасырда ұлтшылдық көтерілісі мен исламға дейінгі Иранға деген қызығушылықтың жаңаруына байланысты Бабак Хоррамдин Реза Шах тұсында қайта жаңғырылып, ұлттық батыр ретінде құрметтеледі. Дегенмен, Бабак Ислам Республикасында даулы тұлға болып қала береді, оның қадірленуі кейбір шиит дін қызметкерлері тарапынан сынға ұшырайды.