Кіріспе

Куэка (ˈkweka) – Чили, Аргентина және Боливия елдеріне тән музыкалық стильдер мен оған байланысты билердің жиынтығы. Чилиде куэка ұлттық би санатында, және ол 1979 жылдың 18 қыркүйегінде Пиночет диктатурасымен ресми түрде осылай жарияланды.

Шығу тегі

Куэканың шығу тегі нақты анықталмаған, бірақ оның көбінесе еуропалық испандық және, мүмкін, жергілікті халықтардың ықпалы бар деп есептеледі. Оның шығу тегі туралы ең көп таралған нұсқа оны Перуде испан фанданго биінің криолло биімен өзгеруі ретінде пайда болған замакуэкамен байланыстырады. Содан кейін би Чили мен Боливияға тараған деп саналады, онда оның атауы қысқартылып, одан әрі дамыған. Аймақтағы бидің танымалдылығына байланысты, Перудегі замакуэканың эволюциясы билердің ұқсастығына байланысты «ла чилена», яғни «чилилік» деп аталды. Кейін, Тынық мұхиты соғысынан кейін, Перу теңіз жауынгерлерін құрметтеу және Чилиге деген жаушыл көзқарас тұрғысынан «ла чилена» терминінің орнына «маринера» термині қолданыла бастады. 1879 жылдың наурыз айында жазушы және музыкант Абелардо Гамарра «чилиниканы» «маринера» деп атады. Маринера, самба және куэка стильдері бір-бірінен және олардың бастау биінен, яғни замакуэкадан ерекшеленеді. Тағы бір теория бойынша, куэка Оңтүстік Америкадағы 19 ғасырдың басында пайда болған, серік іздеуге көмектесетін па-де-де ретінде. Бұл танысу биінің әдеттегі түсіндірмесі зооморфтық: ол әтеш пен тауықтың танысу ритуалын қайта жасайды. Еркек әйелге құда түсуге тырысқанда өте ынталы, тіпті кейде агрессивті мінез-құлық көрсетеді, ал әйел жасырын, қорғанышпен және ұялып қалады. Би көбінесе ер адам бір тізесін бүгіп, әйел оның тізесіне аяғын сәулетті түрде қойып аяқталады. Боливияда әртүрлі аймақтарда көптеген нұсқалар бар. Ла-Пас, Потоси және Сукредегі куэка стильдері – әдемі әрі салмақты нұсқалар, ал Кочабамба мен Тарихада стиль көбірек қуатты және еркін. Музыка да осылай, әртүрлі аймақтардағы ырғақ пен жылдамдық сәл өзгеше. Би кезінде еркек және әйел бишілер екі қолдарынмен орамалды бастарының үстінде айналдырады. Орамалды айналдыру әйелді баурап алудың бір жолы деп есептеледі.

Чилидегі тарих

Чилиде куэка барлар мен таверналарда дамып, тарады, ал олар он тоғызыншы ғасырда ойын-сауық пен мерекелердің танымал орталықтары болды. Фред Уорпол 1844 және 1848 жылдар аралығында Чилиде болған кезінде бидің кейбір ерекшеліктерін сипаттады: гитара немесе арфамен сүйемелдеу, ырғақты сақтау үшін қолдармен немесе домбырамен соғу, жоғары тембрлі ән айту және ерекше тартылу әдісі, онда гитарист барлық ішектерді тартады, әр жолы гитараның корпусына соққы береді. Чили куэкасы – Замакуэка емес, сол заманғы әртүрлі билердің қоспасы, онда Замакуэка жанрдың ықпалды аспектілерінің бірі ғана. Чили куэкасы би, өлең және музыка жағынан жоғары құрылымдалған, бұл колониялық дәуірдегі ерте еуропалық билерге тән ерекшелік. Жанрдың құрамында Замакуэка сияқты афро-бағытталған музыканың кейбір элементтері бар, алайда куэка – әртүрлі жанрлардың қоспасы және Чили куэкасының эволюциясын түсінудің ең жақсы жолы – сол кездегі испан, еуропалық және халық билерін қарау. Арабиго-андалузиялық ықпал би, ән айту және темпті қоса алғанда, куэканың барлық аспектілеріндегі ең маңызды үлес деп есептеледі және жанрдың негізгі тамыры саналады. "Memoria Chilena, Biblioteca Nacional de Chile" бетіне жүгініңіз. Он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысында куэка Латын Америкасының әртүрлі елдеріне тарады және би жай ғана "чилена" (чилилік) деп аталды, Герреро және Оахака қалаларында да осылай аталды. Перуде би 1860 және 1870 жылдары ең танымал билердің біріне айналды және "чилена" деп те белгілі болды.

ХХ ғасыр

ХХ ғасырда куэка Чилидің қарапайым халқымен байланысты болды және олар арқылы би индустрияланбаған қалалық аймақтарға тарады, онда оны сол кезде Сантьяго қаласының шетінде орналасқан Ла Вега, Эстасион және Матадеро сияқты аудандар қабылдады. 1970-ші жылдары куэка мен мексикалық музыка Чилидің ауылдық жерлерінде шамамен бірдей танымалдылыққа ие болды. Куэка Чилидің ерекшелігі саналғандықтан, Пиночеттің әскери диктатурасы оны насихаттауға лайық музыка деп таңдады. Куэка саласындағы маман Эмилио Игнасио Сантана диктатураның куэканы пайдалануы мен насихаттауы осы жанрға зиян келтірді деп санайды. Сантананың пікірінше, диктатураның жанрды қолдауы салдарынан бай жер иесі хуасо куэканың символына айналды, ал еңбекші шаруа емес.

Cueca sola (көкпешік)

Бұл 1978 жылы Виолета Зунига және тұтқынға алынып, із-жайсыз жоғалғандар отбасыларының қауымдастығының (АЗЖОҚ) басқа мүшелері Пиночет диктатурасына қарсы бейбіт наразылық түрі ретінде жасаған куэканың жеке нұсқасы. Бұл биді жоғалған жақынының суретін қолына ұстап, жалғыз билейтін әйел (арпиллерриста) орындады. 1988 жылғы Чилидің ұлттық референдумында "Жоқ" дауысына үгіттеу үшін көрсетілген телеарналық роликте жоғалғандардың нағыз туыстары сомдаған әйелдер тобы ән шырқап, куэка биледі. Топтың қалған мүшелері бұл көріністі Пабло Ларраин режиссерлік еткен, 2012 жылы "Оскарға" ұсынылған "No" фильмі үшін қайта орындады. Осы қарсылықтың символдық әрекеті 1987 жылы Стингтің "They Dance Alone (Cueca Solo)" әніне шабыттандырды.

Киім-кешек және би

Куэка биінде киетін киімдер – Чилидің дәстүрлі киімдері. Олар көк, ақ, қызыл немесе қара түсті костюмдер мен көйлектер киеді. Биге қатысатын ерлер хуасоның шляпасын, жейдесін, фланельден жасалған пончосын, шалбарын, ботинкасын, қысқа күртесін, мінетін ботинкасын және шпорын киеді. Әйелдер гүлді көйлектер киеді. Куэка биі – әтеш пен тауықтың қарым-қатынасына ұқсайды. Ер адам әйелге жақындап, қолын ұсынады, содан кейін әйел онымен бірге бөлмеде айналып жүреді. Олар бір-біріне қарап, әрқайсысы қол орамалын жоғары көтеріп, билеуді бастайды. Олар бір-біріне тимейді, бірақ бет-әлпеттері мен қимылдары арқылы байланысты сақтайды. Би кезінде жұп ақ қол орамалды маусылдыруы керек.

Негізгі құрылым

Кюканың негізгі құрылымы – бұл күрделі өлшем немесе және үш бөлімге бөлінеді. Географиялық орналасуына байланысты кейбір айырмашылықтар байқалады. Дәстүрлі кюкадан өзге үш ерекше нұсқа бар:

Солтүстік кюка: Бұл нұсқаның басты ерекшелігі – ырғақталған музыкада ән жоқ, ол тек сикус, зампоналар, сондай-ақ мыс аспаптармен (трубалар, тубалар) орындалады. Музыка мен бидің өзі де баяу. Бұл би діни мерекелер мен карнавал кезінде орындалады. Орталық аймақтың кюкасы: Бұл жанр көбінесе Чилиде кездеседі. Гитара, аккордеон, гитаррон және соққы аспаптары басым құралдар болып табылады. Чилоэ кюкасы: Бұл түрінде квартета жоқ. Сюгидилла қайталанады және вокалисттің мәтінді қалай оқығанына көбірек мән беріледі.

Қазіргі куэка

Қазіргі уақытта куэка көбінесе ауылдық жерлерде биленеді және Чилиде жыл сайын 18 қыркүйек күні ұлттық мерекелерде орындалады. Осы кезеңде куэка турнирлері кең таралған. Боливияда куэка стилі аймаққа қарай өзгеше: Куэка Пасеня, Куэка Кочабамбина, Куэка Чукисакена, Куэка Тарихена, Куэка Потосина және Куэка Чакена. Олардың ортақ белгісі – ырғағы, бірақ олардың жылдамдығы, костюмдері және стилі айқын ерекшеленеді. Ла-Пас, Потоси және Сукредегі куэка стилі әсем, ал Кочабамба мен Тарихада стиль көбірек сергекті. Боливияда оны әдетте "Куэкита Боливиана" деп атайды.

Аргентинада куэка биінің көптеген нұсқалары бар. Куэка көбінесе Аргентинаның солтүстік және батыс провинцияларында – Мендоса, Чако, Салта, Хухуй, Катамарка, Ла-Риоха және т.б. биленеді. Әр аргентиналық провинцияның өзіндік стилі мен билеу әдісі бар.

Тарихадағы куэка (Боливия)

Тариха қаласында (Боливия) билермен сүйемелденетін бірнеше дәстүрлі әндер бар. Солардың бірі – "Куека Тарихена". Бұл би, басқа департаменттердегі билермен бірдей атауға ие болғанымен, мысалы, Ла-Пазды бейнелейтін "Куэка Пасена" сияқты, әр департаменттің биі едәуір өзгешеленеді. Ол, басқаларына қарағанда, көңілді, қызықты және ойнақы болып ерекшеленеді, ал қалғандары көбінесе тыныш. Сонымен қатар, олар әнге скрипканы қосып, оған ерекше шабыт пен көтеріңкілік сыйлаған алғашқылар болды. "Куэка" өмірге келген сәттен бастап бишілерге қуаныш сыйлап келеді, себебі музыка көбінесе жанды, ал билерге серіктестердің бір-бірімен билеуге ынтасы болуы қажет. Бұл би қол орамалмен орындалады, осылайша адамдар бір-біріне деген құрметтерін көрсетеді. Биді бастағанда әркім оң қолындағы қол орамалды ұстап, иығына жақын айналдырады, содан кейін белгілі бір уақыттарда оны белдің сол жағына лақтырады. Би кезінде ер адам би өнерімен жұбайын баурап алып, оның жүрегін жеңуге тырысады. Бұл би Боливиядағы гендерлік рөлдердің еркектерге басымдығын көрсетеді. Бидің көп бөлігінде әйелдер жай ғана жамбастарын оңға-соққа қозғайды, ал ерлер айналып, күрделі қимылдар жасайды. Бұл би әйелдерге сұлулықтарын көрсетуге, ал ерлерге өздерінің шеберлігін паш етуге арналған. Әйелдер әрқашан еркектердің бастамасына бағынады, себебі бетпе-бет келгенде, еркек жұбайымен көңіл көтеруге ниетті болса, оның мойны мен иығына қол орамалын жақындатады, екі қолымен мойнынан ұстап тұрады, немесе егер ол онымен флирт жасағысы келмесе, тек иығы мен белінің жанында қол орамалын қозғай береді. Олардың әннің келесі бөлігінде бірге билейтіні немесе басқа серіктестерді іздеуі қажеттігі осыған байланысты болады.