Кіріспе

Лондондағы театр, Англия
1888 және 1941 жылдар аралығында Шафтсбери театры

Шафтсбери театры – Лондонның Камден ауданындағы Шафтсбери даңғылында орналасқан Вест-Энд театры. Ол 1911 жылы 2500 орындық «Жаңа Принц» театры ретінде ашылды. Қазіргі уақытта оның сыйымдылығы 1416 орынды құрайды. «Шафтсбери театры» атауы 1888 және 1941 жылдар аралығында даңғылдың төменгі бөлігінде орналасқан басқа бір театрға тиесілі болған. «Принц» театры 1963 жылы осы атты қабылдады. Шафтсбери даңғылында салынған соңғы театр бастапқыда танымал мелодрамаларды қою үшін жоспарланған, бірақ Шекспир пьесалары, фарс, опера, балет және ревю сияқты алуан түрлі қойылымдар ұсынды. Театрдың Лондондық маусымдық труппаларының арасында D'Oyly Carte Opera Company, Ballets Russes, Sadler's Wells Opera, Sadler's Wells Ballet, Royal Swedish Ballet, сондай-ақ Удай Шанкар мен Перл Примустың би топтары болды. Театр Бродвейде тұңғыш рет көрсетілген көптеген мюзиклдерді қойды, мысалы, 1920 жылдары «Funny Face», 1950 жылдары «Pal Joey» және «Wonderful Town», 1960 жылдары «Қалай бизнеске қатыспастан табысқа жетуге болады» және «Шаш», сондай-ақ жақында «Hairspray», «Memphis», «Motown» және «Миссис Даутфайр». 1970 жылдардың басында театр жаңа жолдар салу немесе коммерциялық құрылыстар үшін бұзылу қаупіне тап болды, бірақ «Лондон театрларын сақтап қалу» кампаниясы оны құтқарып, 1974 жылы ескерткіш ретінде тіркеуге ие болды. Актер, драматург және импресарио Рей Куни актерлер мен жазушылардың үлкен тобының қолдауымен «Комедия театры» атты жаңа ұйым құрды. Олар театрды жалға алып, кейіннен сатып алып, британдық комедияның үйі етті. «Комедия театры» (2023 жылғы мәлімет бойынша) әлі де театрдың иесі болып табылады, бірақ бағдарламалау саясаты фарстар мен комедиялардан мюзиклдерге қарай өзгерді.

Алғашқы жылдар

Театр ағайынды Уолтер мен Фредерик Мелвилл үшін Берти Крюмен жобаланған және 1911 жылғы 26 желтоқсанда ашылған. Бұл Шафтсбери даңғылында ашылған соңғы жаңа театр болды. Шафтсбери даңғылы мен Хай Холборнның қиылысында орналасқан бұл жерді театр тарихшылары Мандер мен Митченсон «қираған мүліктердің лабиринты» деп атады. Сыртқы жағы терракота мен кірпіш таспен қапталған, үш қабатты фасады тік бойымен орналасқан терезелермен және кіреберіс үстіндегі бағаналы күмбезбен әсемделген. «Жаңа Принц» Лондонның толыққанды болаттан жасалған алғашқы театры болды, онда аудиторияда көрістің алдында тіректер болмады. Аудиторияның бастапқы түс схемасы – сары және алтын. Лондонның «Лицей» театрын басқарып жүрген Мельвилл ағайындылары танымал мелодрамаларды сахналау саясатын жалғастыруды ниеттенді. «Жаңа Принцтегі» алғашқы қойылымдар Карлтон Уоллестің «Едемнің алмасы» (1912), Артур Ширли мен Бен Ландектің «Әйелдер мен шарап» (1912) және Уолтер Ховардтың «Роззарий тарихы» (1913) романтикалық драмасын қамтыды. 1913 жылы театр «Брюстердің миллиондары» комедиясын және Фрэнк Сельердің Шейлок рөлінде ойнаған Шекспирдің «Венеция саудагері» спектаклін ұсынды, бірақ «Оның Ұлылық қызметінде» (1914), «Лондон ұйықтағанда» (1915) және «Англия үшін, үй және сұлулық үшін» (1915) мелодрамаларына қайта оралды, соңғысы жүз рет сахналанды. Сол жылдың қыркүйегінен бастап театр 1908 жылдан бері алғаш рет Вест-Эндке оралған Д’Ойли Карте опера компаниясының Гилберт пен Салливан операларының он сегіз апталық маусымын ұсынды. Маусым барысында компания он «Савой» операсын қойды, оның ішінде 1884 жылғы «Принцесса Ида» операсының тұңғыш қайта қойылған нұсқасы да болды.

1920-шы жылдар

1920 жылдың ақпан айынан бастап "Pretty Peggy" мюзиклі 168 рет сахналанды. 1921 жылдың сәуір айында Сара Бернхардт Луи Вернеуэйльдің пьесасында Даниэль рөлінде ойнады. Д’Ойли Карте 1921 жылдың қазанында 27 апталық маусыммен қайта оралды, оның аясында "Ruddigore" алғаш рет 1887 жылғы бастапқы қойылымынан бері Лондонда көрсетілді. Сибил Торндайк Генри Эйнлимен бірге "Макбет" (1926) пьесасында ойнады. 1927 жылдың желтоқсанында Джордж Роби өзінің "Bits and Pieces" ревюін ұсынды. Келесі жылы Фред пен Адель Астер Лесли Хенсонмен бірге Гершвиндердің "Funny Face" мюзиклінде ойнады. Театрға жақын жердегі Хай Холборнда газ жарылысы болғандықтан қойылым уақытша тоқтатылды, бірақ қайта ашылғаннан кейін 263 қойылым көрсетілді. 1920-ші жылдардың соңғы маңызды қойылымы В. Х. Берридің қатысуымен "A Warm Corner" фарсы болды, ол 1929 жылдың желтоқсанынан бастап 238 рет сахналанды. Келесі бірнеше жыл бойы "Prince's" театрында қысқамерзімді қойылымдар мен қайта қоюлар басым болды. 1933 жылы Чарльз Макдона Викториен Сардудың "Diplomacy" пьесасын Джеральд дю Мориер, Льюис Кассон, Базил Ратбон, Маргарет Баннерман және Джойс Кеннеди сияқты жұлдызды актерлердің қатысуымен қайта қойды. 1934 жылғы маусымда "Prince's" Эдвард Герман мен Базил Худтың "Merrie England" комедиялық операсының қайта қойылымын ұсынды, ол 187 қойылым көрсетілді. Келесі жылы Салливан мен Худтың "The Rose of Persia" операсы қайта қойылды – бұл 1899–1900 жылдардағы алғашқы лондондық қойылымнан берігі алғашқы кәсіби сахналық қойылым болды. Алайда, ол "Merrie England" қайта қойылысының табысына жете алмады және 25 қойылымнан кейін жабылды. 1935 жылы "The Alchemist" пьесасы сирек кездесетін классикалық қойылым ретінде қайта жандандырылды. Иан Хейдің Эдгар Уоллес әңгімелерінен жасаған екі пьесасы қойылды: "The Frog" (1936, 483 қойылым) және "The Gusher" (1937, 137 қойылым). 1938 жылы 260 қойылым көрсеткен "Wild Oats" пьесасы, Ноэль Гейдің музыкасымен және Дуглас Фурбердің сөздерімен "әндер мен күлкіге толы қойылым" деп сипатталды. 1939 жылдың наурыз айында театрға жаңа, жас көрермендерді тарту мақсатында Дж. Б. Пристли өзінің "When We Are Married" комедиясын – ол Вест-Эндте әдеттегі бағамен сәтті қойылған болатын – "Prince's" театрына, билеттерді әдеттегіден екі есе арзан бағамен беру шартымен көшірді. "Sitting Pretty" (1939) Сидни Ховардтың басты рөлде ойнаған комедиясы болды. Жыл соңында Ферт Шепард "Shephard's Pie" тақырыптық ревюін ұсынды.

1940 жылдар

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қойылған спектакльдердің қатарында тағы бір Шепард ревюі, «Fun and Games» (1941 жылдың тамызы, құрамында Сидней Говард, Кэрол Рей және Ричард Хирн болған); «Жабайы Роза» (1942 жылдың тамызы, Джесси Мэтьюс ойнаған 1920 жылғы «Салли» мюзиклінің жаңартылған нұсқасы); «Олд Челси» (1943 жылдың ақпаны, Ричард Таубер ойнаған) және «Halfway to Heaven» (1943 жылдың желтоқсаны, Говард пен Бобби Хауес ойнаған комедия) болды. Соғыс барысында Садлер Веллс театры жабылып, оның опера және балет труппалары гастрольдік сапарда болды, ал 1944 жылы Лондондық маусымдар үшін Принс театрында орналасты. Опера маусымына «Бартерлі келін», «Богема», «Мадам Баттерфляй», «Риголетто», «Фигароның некесі» және «Cosi fan tutte» кірді; труппаны Джоан Кросс басқарды, оған Питер Пирс, Оуэн Бранниган және Роза Хилл кірді. Балет маусымында он екі қойылым көрсетілді, олардың ішінде «Коппелия», «Лебеді көлі», «Карнавал» және Роберт Хелпманнның хореографиясымен және Артур Блис музыкасымен «Горбальдегі кереметтің» премьерасы болды; труппаға Хелпманн, Марго Фонтейн, Алексис Рассин және Мойра Ширер кірді. 1945 жылы Эвелин Лэй Оскар Штраустың «Үш вальс» опереттасында ойнады. 1946 жылы театр тағы бір Шепард ревюін, «Шепард шоуын» қойып, Хирн, Артур Риско, Дуглас Бинг және Мари Берк қатысты. Ол 1950 жылдың мамырында ашылып, 452 рет көрсетілді. 1951 жылы театрда Удай Шанкар мен оның үнді бишілері, Перл Примус және оның африкалық би труппасы, сондай-ақ Швеция Корольдік балеті биледі. Монтегюдің басқаруы 1952 жылы аяқталды. Театрдың меншігі 1961 жылға дейін Мелвилл отбасында болды; 1957 мен 1961 жылдар аралығында театрды Эндрю Мелвилл басқарды.

1960 жылдар

D'Oyly Carte Принц театрындағы соңғы өнер көрсетулерін 1960-61 жылдары өткізді, тоғыз апталық маусымда он операны қойды. Оңтүстік Африка мюзиклі «Кинг Конг» 1961 жылдың ақпан айынан қазан айына дейін сахналанды, ал Мэндер мен Митченсон сипаттағандай, «бірнеше ешқандай оқиғасыз қойылымдар» 1962 жылдың тамызында «Джентльмендер блондинкелерді жақсы көреді» қойылымы ашылғанға дейін болды. Принц театры 1962 жылдың қарашасында қайта құру үшін жабылатын кезде ол әлі де көрсетілімде болды (және басқа театрға көшірілді). Шафтсбери даңғылының төменгі жағында орналасқан ескі Шафтсбери театры 1941 жылы жабылып, Блитц кезінде қирап қалды, ал Принц театрының иелері оның атын өз театрына берді. Ескі көлбеу сахна көлденең сахнамен ауыстырылды, сондай-ақ «қазіргі заманның соңғы жетістігі» деп сипатталған жарықтандыру жабдықтары орнатылды; жаңартылған залдың отыратын орын саны 1470 адамды құрады. Шафтсбери 1965 жылдың 20 қарашасында Лионель Барттың Робин Гуд туралы әңгімесінің музыкалық нұсқасы – «Twang!!» қойылымымен қайта ашылды. Кейін «Таймс» газеті оны «Вест-Энд» тарихындағы ең қымбат сәтсіздік деп атады. Т. Труин алғашқы түнді «жалпы жұрттың наразылығымен» «толық жеңіліс» деп сипаттады. 43 қойылымнан кейін қойылым тоқтатылды, содан кейін театр 1966 жылдың қазанына дейін жабылып тұрды, содан кейін Филип Кинг пен Фолкленд Кэри жазған, бірақ оның жұлдыздары Эрик Сайкс пен Джимми Эдвардс өте табысты импровизациялаған «Big Bad Mouse» атты фарспен қайта ашылды – Труин оларды «өздерінің қуанышымен толы екі комедия шебері» деп атады. Қойылым 1968 жылдың сәуір айына дейін 634 рет сахналанды. Ұлыбританияда театр цензурасы 1968 жылдың 26 қыркүйегінде аяқталды, ал келесі күні кешке Шафтсбери театрында «Hair» мюзиклі ашылды. «Америкалық тайпалық махаббат рок-музыкалы» деп сипатталған бұл қойылымда бұрынғыдан-ақ ойға келмейтін қара сөздер мен жалаңаш сахналар болды. Ол өте ұзаққа созылды және театр төбесінің бір бөлігі құлап, залды жабуға тура келгенде 2000-шы қойылымға бірнеше қойылым жетпей қалды.

1970 жылдар

1973 жылы театрдың бұзылу қаупі туды, Ұлы Лондон кеңесі ірі жол салу бағдарламасын және осы жерде кеңсе үйін салу жоспарын ұсынды. Осыған шамамен жиырма жыл бұрын Сент-Джеймс театрын бұзудан және коммерциялық дамытудан сақтап қалуға жасалған әрекет, Лоренс Оливье мен Вивьен Ли бастаған жоғары деңгейдегі қолдауға қарамастан, сәтсіз аяқталды. Бірақ 1970 жылдары "Лондон театрларын сақтайық" науқаны Шафтсбериді (және басқа театрларды) құтқарып қалды. 1974 жылдың наурыз айында театрға II санаттағы ескерткіш мәртебесі берілді, осылайша ол қорғауға алынды. Қажетті ішкі жөндеулерден кейін театр 1974 жылдың желтоқсан айында "Вест-Сайд-Стори" қойылымын жаңарту арқылы қайта ашылды. 1970 жылдары қойылған басқа да спектакльдердің ішінде Артур Лоу, Джон Ле Мезурье және Клайв Даннның қатысуымен Би-би-си телесериалы "Dad's Army" музыкалық сахналық нұсқасы (1975 жылдың қазан айынан 1976 жылдың ақпан айына дейін) болды. 1978 жылдың қыркүйегінде театр Гамильтон Дин мен Джон Л. Балдерстонның 1920 жылдардағы "Дракула" пьесасының жаңа қойылымын ұсынды, бас рөлде Теренс Стэмп ойнады, декорацияларын Эдвард Гори жасады; қойылым үш ай бойы сахнада болды.

1980 жылдар

«They're Playing Our Song» (1980–1982) фильмінде Том Конти мен Джемма Крейвен ойнады. Осы қойылым аяқталғаннан кейін және тоғыз айлық үзілістен соң Куни «Сіздің әйеліңіз үшін қашқан» (Run For Your Wife) атты фарсын Ричард Брайерс, Бернард Крипбинс және Билл Пертуидің қатысуымен ұсынды. Бұл Куни құрған Комедия театрының алғашқы қойылымы болды. Ол: «Біздің елде әлемдегі ең жақсы комедия таланттары бар, олар орындаушылар да, жазушылар да, және неге біз өзіміздің комедия театрымызды құра алмадық деп ешқашан түсінбедім». Комедия театры Шафтсбери театрын жалға алды, кейіннен ғимаратты сатып алды. Компанияны белгілі актерлер мен авторлардың бастамашыл тобы қаржыландырды. Шафтсбери театры британдық комедия бағдарламасын ұсынып, жаңа таланттарды көрсетуді көздеді. 1980 жылдардағы маңызды қойылымдардың қатарында Шоудың «Пигмалион» (1984) пьесасы Питер О’Тул, Джеки Смит Вуд және Джон Тоудің қатысуымен; Дональд Синден мен Майкл Уильямс ойнаған және «The Stage» журналы «шеберлікпен ойналған» деп сипаттаған тағы бір Куни фарсы – «Two into One» (1984–1986); Роуэн Аткинсонның қатысуымен өткен «Saturday Night Live» ревюі (1986), туралы «The Stage» журналындағы сыншы: «Көрермен театрдан күлкіден әлсіз болып шығады» деп жазды; 645 қойылымнан тұратын Сондхаймның «Follies» (1987–1989) және Энтони Хопкинс ойнаған «M. Butterfly» (1989) қойылымдары болды.

1990 жылдар

Синден мен Уильямс 1990 жылы Кунидің «Орденнен тыс» комедиялық пьесасында тағы да ойнады, ол 1991 жылы «Ең жақсы комедия» номинациясы бойынша «Оливье» сыйлығын жеңіп алды. 1992 жылы америкалық теледидар өндірушісі Дональд Л. Таффнер, 1986 жылдан бері «Комедия театрының» үлескері, компанияның басым үлесіне ие болып, төрағасы аталды. Сонымен қатар, Эдди Иззардтың «Definite Article» (1995) шоуында ойнады, ал «The Stage» журналының рецензенты былай деп жазды: «Сіз күлесіз, қайта-қайта күлесіз және күлкіңіз денеңізге қатты ауыру сезімі келгенше тоқтамайды. Мен де солай болдым». Роджерс пен Хаммерштейннің «Карусель» музыкалық комедиясы 1993 жылдың қыркүйегінен 1994 жылдың наурызына дейін Кеннет Макмилланның хореографиясымен қайта қойылды; Боб Кроули жасаған декорациялар, «The Times» газетінің пікірінше, «Николас Хитнердің сәнді қойылымындағы ең жарқын жұлдыз» болды. 1996–1997 жылдары театр Пит Тауншенд пен Дес МакАнуфтың «Томми» мюзиклін (1996–1997) сахналады, басты рөлді Пол Китинг орындады. Бұл қойылым Шафтсберидің жоғары деңгейдегі техникалық мүмкіндіктерін көрсетті: «The Stage» басылымы оны «бірегей театрлық тәжірибе, онда декорациялар мінсіз орналасады, жоғары, төмен және бүйірге қарай жылжиды, тамаша жарықтандыру, керемет теңгерілген дыбыс және таптаза проекция» деп сипаттады. Мюзиклдің өзі көп ұнаған жоқ: өзінің «Музыкалық театр энциклопедиясында» (2001) Курт Гэнцл: «Лондон оған 11 қымбат айда қарсы пікір білдірді» деп жазды. 1998 жылдың мамырынан 1999 жылдың қазанына дейін Шафтсбериде «Rent» мюзиклі қойылды, ол Пуччини операларының сюжеттерін негізге алған мюзиклдердің соңғы үрдісіне сәйкес «La bohème» операсынан шабыттанды; оның құрамында Энтони Рапп, Адам Паскаль, Джермейн Хередия және Джесси Л. Мартин болды. «Наполеон» (2000 жылдың қыркүйегі – 2001 жылдың ақпаны) және Рюти Хеншаллдың қатысуымен «Пегги Сью үйленді» (2001 жылдың тамызы – қазаны). «Umoja: The Spirit of Togetherness» 2001 жылдың қарашасында ашылғанда жақсы қабылдады, бірақ театрға жақын жердегі пәтерлердің тұрғындарынан келген шу шағымдары үш айдан кейін қойылымның жабылуына себеп болды. Одан кейін «Торлықтай заманауи Милли» (2003 жылдың 21 қазаны), Аманда Холден мен Морин Липманның қатысуымен; Кейти Фарли, Брайан Флеминг және Лоуренс О'Кифтің «Бат Бой: Музыкаль» (2004 жылдың 27 тамызы), Девен Мейдің қатысуымен; және Кулвиндер Гирдің қатысуымен «Алыстағы павильондар» (2005 жылдың 14 сәуірі), «The Stage» басылымы оны «музыкальдық жанрдағы үлкен азиялық ақ піл» деп сипаттады. Одан кейін Фрэнк Фарианның «Дэдди Куль» (2006 жылдың 21 қыркүйегі), Мишель Коллинз, Жавин Хилтон және Харви Джуниордың қатысуымен; және Жакс Леви мен Стив Маргошестің «Fame: The Musical» (2007 жылдың 4 мамыры), Иан Уоткинс пен Натали Кейсидің қатысуымен, «The Times» газеті «Карен Брюстің осы өте ұятты қойылымы туралы жақсы сөз табу қиын» деп мәлімдеді. Содан кейін театр «Hairspray: The Musical» мюзиклімен ұзақ уақыт жұмыс істеді, ол 2007 жылдың 30 қазанынан 2010 жылдың 28 наурызына дейін қойылды. Оны Марк Шайман мен Скотт Виттман жазды; бастапқы актерлік құрамында Майкл Болл, Лианн Джонс, Мел Смит және Трейси Беннет ойнады. Кейін Брайан Конли, содан кейін Фил Юпитус Баллдың басты рөлін орындады.

2010 жылдар

Онжылдық ішінде театрдың сыртқы қасбеттері жаңартылды, ал 20-ғасырдың басындағы түпнұсқа шатыры ашылып, қайта жаңғыртылды. Аудитория жаңадан құрылды, ауа баптау және желдету жүйелері жаңартылды, сондай-ақ техникалық мүмкіндіктері арттырылған көтерілу мұнарасы салынды. Одан кейін тағы бір мюзикл, Flashdance (26 қыркүйек) қойылды. Содан кейін Деррен Браун – Свенгали (2011 жылдың 8 маусымы) сиқыр шоуы өтті. Театр Rock of Ages (27 қыркүйек 2011 ж.) мюзиклімен қайта ашылды; одан кейін Burn the Floor (2013 жылдың 6 наурызы) екінші рет көрсетілді, оның ізінен Тим Райс пен Стюарт Брейсонның жаңа мюзиклі From Here to Eternity (2013 жылдың 30 қыркүйегі) келді. Чичестер фестивалінен көшірілген "Пижама ойынының" жаңа қойылымы (2014 жылдың 13 мамыры) көпшілік қаржыландыру арқасында Вест-Эндтегі алғашқы шоу болып ерекшеленді. Одан кейін Беверли Найттың басты рөлде ойнаған Мемфис (2014 жылдың 22 қазаны) қойылды; ал одан кейін гастрольдік "сыйқырылған қойылым" "Иллюзионисттер – Мүмкін емес нәрсеге куәлік етіңіз" (2015 жылдың 14 қарашасы) және Motown, Motown жазбалар компаниясының негізін қалаушы Берри Гордидің тарихын баяндайтын қойылым (2016 жылдың наурызы) көрсетілді. 2019 жылдың 20 қарашасында Шафтсбери театрында жаңа мюзикл & Джульетта ашылды. COVID-19 пандемиясы Вест-Энд театрларын 2020 жылдың 16 наурызында жабуға мәжбүр еткендіктен, қойылым уақытша тоқтатылды.

2020 жылдар

Театр 2021 жылдың 30 маусымында "Be More Chill" мюзиклымен (30 маусым 2021) қайта ашылды, одан кейін & Джульетта қыркүйек айында тоқтап қалған қойылымын жалғастырды. 2023 жылдың 12 мамырында тағы бір американдық мюзикл, "Миссис Даутфайр" премьерасы болды, музыкасы мен әні Кари мен Уэйн Киркпатрикке, ал либреттосы Кари Киркпатрик пен Джон О'Фарреллге тиесілі.