Кіріспе

Моноамин оксидазасының ингибиторы

Селегилин, сондай-ақ L-депренил деп те аталады және Eldepryl, Emsam, Selgin сияқты тағы да басқа саудалық аттармен сатылады, Паркинсон ауруын және үлкен депрессиялық бұзылысты емдеу үшін қолданылатын дәрі. Ол капсула немесе таблетка түрінде ауыздан қабылданады, ал Паркинсон ауруы үшін тілде ерітілетін таблеткалар, ал депрессия үшін теріге жағылатын жамбас түрінде қолданылады. Селегилин моноамин оксидазасының ингибиторы болып табылады және мидағы моноамин нейротрансмиттерлерінің деңгейін арттырады. Паркинсон ауруын емдеуге қолданылатын қалыпты клиникалық дозаларда селегилин мидағы допамин деңгейін арттыратын моноамин оксидаза B (МАО-B) селективті және қайтарымсыз ингибиторы болып табылады. Жоғары дозаларда (күнде 20 мг-дан жоғары) ол МАО-B-ге қатысты ерекшелігін жоғалтады және МАО-A-ны да тежейді, бұл мидағы серотонин және норадреналин деңгейін арттырады.

Паркинсон ауруы

Селегилин таблетка түрінде Паркинсон ауруының белгілерін емдеу үшін қолданылады. Көбінесе ол леводопа (L DOPA) сияқты препараттарға қосымша ретінде қолданылады, бірақ кейде монотерапия ретінде де қолданылады. Селегилинды леводопаға қосудың мақсаты – леводопаның қажетті дозасын азайту, соның салдарынан леводопа терапиясының қозғалысқа қатысты асқынуларын азайту. Селегилин диагноз қойылғаннан кейін леводопамен емдеуді қажет ету уақытын шамамен 11 айдан 18 айға дейін ұзартады. Селегилиннің нейропротекторлық қасиеттері бар екенін және аурудың прогрессиялауын баяулатуға көмектесетіні туралы мәліметтер бар, бірақ бұл мәселе даулы. Селегилиннің тері арқылы қолданылуы бауырдағы алғашқы метаболизмді болдырмайды. Бұл асқазан-ішек және бауырдағы МАОА ферментінің белсенділігін тежемейді, соның нәтижесінде тамақтан алынған тирамин қанда көбейіп, осыған байланысты жағымсыз әсерлер пайда болуы мүмкін, бірақ бұл селегилиннің миға жеткілікті мөлшерде жетуіне және антидепрессанттық әсерін көрсетуіне мүмкіндік береді. 2015 жылы жарияланған сандық шолу бойынша, маңызды сынақтардың біріктірілген нәтижелерінде симптомдарды азайту үшін қажетті емделушілер саны (әсер ету мөлшерінің көрсеткіші, сондықтан көрсеткіш неғұрлым төмен болса, соғұрлым жақсы) жама үшін 11, ал ремиссияға қол жеткізу үшін 9 болды.

Өзара әрекеттесулер

Ауызға ішетін және пластырь түріндегі селегилин препараттарын серотонин синдромын тудыруы мүмкін дәрілермен, мысалы, ССИИ (селективті серотониннің кері қабылдау ингибиторлары) және жөтелге арналған декстрометорфанмен бірге қолдануға қатысты қатаң ескертулер беріледі. Селегилин мен опиоидты анальгетик петидинді бірге қолдану ұсынылмайды, себебі бұл ауыр қосымша әсерлерге алып келуі мүмкін. Этинилэстрадиол және прогестиннен тұратын контрацепциялық таблеткалар селегилиннің биожетімділігін 10-20 есеге дейін арттырады. Жоғары концентрациялар MAO B селективтілігінің жоғалуына әкелуі мүмкін, сондай-ақ селегилин MAO A-ны да тежеуі мүмкін. Бұл селективті емес MAOИ-дың (моноамин оксидаза ингибиторлары) жанама әсерлеріне, мысалы, тираминге байланысты гипертониялық криз бен серотонинге байланысты уыттану қаупін серотонергиялық препараттармен бірге қолданғанда арттырады. Пластырь және ауызға ішетін препараттардың жоғары дозалары, ескі селективті емес MAOИ немесе кері бұрылатын MAO A ингибиторы моклобемидпен бірге қолданғанда, тираминге азырақ диета ұсынылады. Препараттың әсері допаминнің ыдырауын тежеу арқылы оның активтілігін арттыру болып саналады, бірақ соңғы зерттеулер MAO A допамин метаболизмінің толық немесе басым бөлігіне жауапты екенін көрсетеді. Оның нейропротекторлық қасиеттері MAO B активтілігінен бөлінетін еркін оттегі радикалдарынан жақын орналасқан нейрондарды қорғауға байланысты болуы мүмкін. Жоғары дозаларда селегилин MAO B-ға қатысты селективтілігін жоғалтады және MAO A-ны да тежейді. Селегилин CYP2A6-ны да тежейді, нәтижесінде никотиннің әсері күшейеді. Селегилин σ1 рецепторларын белсендіреді, бұл рецепторларға шамамен 400 нМ-ді құрайтын жоғары байланыстыру қабілетіне ие.

Фармакокинетика

Селегилиннің ауызға алынатын биожетімділігі шамамен 10% құрайды, бірақ майлы тағаммен бірге қабылданғанда артады, себебі молекула майда ериді. Селегилин және оның метаболиттері плазма ақуыздарымен жоғары деңгейде (94% дейін) байланысады. Олар қан-ми тосқауылынан өтіп, миға еніп, ең көп таламуста, базальді ганглияда, мидың орталық бөлігінде және шеңберлік жиырында жинақталады.

Метаболизм

Селегилин цитохром P450 арқылы L-десметилселегилинге және левометамфетаминге метаболизденеді. Десметилселегилиннің MAO B-ға қарсы белсенділігі бар, бірақ селегилинге қарағанда әлдеқайда төмен. Левометамфетамин (метамфетаминнің екі энантиомерінің нашар әсер ететіні) левоамфетаминге (психологиялық әсерлері бойынша амфетаминнің екі энантиомерінің нашар әсер ететіні) айналады. Осы метаболиттердің болуына байланысты селегилин қабылдаған адамдар есірткіні анықтау тестілерінде "амфетамин" немесе "метамфетамин" деп оң нәтиже көрсетуі мүмкін. Амфетамин метаболиттері селегилиннің дофамин және норадреналин нейротрансмиттерлерін кері сіңіруін тежеу қабілетіне үлес қосуы мүмкін, сонымен қатар олар ортостатикалық гипотензия және галлюцинациялармен байланысты. Селегилин зәрден 87% қалпына келтіріледі, бұл кейбір зерттеушілерді оның амфетамин метаболиттерінің клиникалық маңыздылығына күдік тудырды. Амфетамин метаболиттері гидроксилденеді және II фазада глюкуронилтрансферазамен конъюгацияланады. Жаңа Паркинсонға қарсы MAO B ингибиторы разагилин 1(R)-аминоинданға метаболизденеді, ол амфетамин сияқты емес.

Жапсырма

Адамға жапсырма қолданғаннан кейін 24 сағат ішінде селегилиннің шамамен 25%-30% жүйелік түрде сіңіріледі. Тері арқылы берілетін доза селегилинге қатысты әлдеқайда жоғары, ал метаболиттерге қатысты төменгі деңгейде әсер етеді, бұл таблетка түрінің кең ауқымды бірінші өту метаболизмімен және жапсырма түрінің азырақ бірінші өту метаболизмімен байланысты. Дәріні қолдану орны препараттың таралуына маңызды әсер етпейді. Адам ағзасында селегилин теріде жиналмайды және онда метаболизмге ұшырамайды. Селегилин – рацемиялық қоспа депренилдің солға бұрылатын энантиомері. Селегилин пропаргил бромидін қолданып, (-)-метамфетаминді алкилдеу арқылы синтезделеді. Амфетамин класындағы тағы бір клиникалық қолданыстағы МАОИ – траннилципромин.

Тарих

1952 жылы туберкулезге қарсы препарат ипрониазидті қабылдаған адамдардың көңіл-күйінің жақсарғаны және бұл әсердің МАО-ны тежеу нәтижесі болуы мүмкін екені анықталғаннан кейін, көптеген адамдар мен компаниялар антидепрессант ретінде қолдану үшін МАО ингибиторларын табуға кірісті. Селегилин венгрлік «Chinoin» фармацевтикалық компаниясында (1993 жылдан бері «Sanofi» компаниясының бөлігі) Золтан Эцсери тапты, оны олар E 250 деп атады. «Chinoin» 1962 жылы препаратқа патент алды, ал 1965 жылы бұл қосылыс алғаш рет ағылшын тіліндегі ғылыми әдебиеттерде жарияланды. Жануарлар мен адамдардағы E 250-нің биологиясы мен әсерін зерттеу Будапешттегі Семмельвейс университетінде Йозеф Кнолл басқарған топ жүргізді. 1971 жылы Кнолл селегилиннің моноамин оксидазасының (МАО В) В изоформасын селективті түрде тежейтінін көрсетті және ол тирамин қандай тағамдарды тұтынудан туындайтын гипертониялық дағдарысқа, яғни белгілі «сыр әсеріне» себеп болмайды деп болжады. Бірнеше жылдан кейін Венадағы Питер Ридерер мен Вальтер Биркмайер есімді екі зерттеуші селегилиннің Паркинсон ауруына көмектесе алатынын анықтады. Олардың әріптестерінің бірі, профессор Муса Б.Х. Юдим, Кноллға Будапештке барып, одан селегилинді Венаға алып келді. 1975 жылы Биркмайер тобы Паркинсон ауруына селегилиннің әсері туралы алғашқы мақаласын жариялады. 1970 жылдары препараттың қартаюға қарсы дәрі немесе афродизиак ретінде пайдалы болуы мүмкін деген пікірлер айтылды. NDA қарастырылып жатқан кезде «Somerset» компаниясы екі генерикалық препарат өндіруші компания «Mylan» және «Bolan Pharmaceuticals» бірлескен кәсіпорны арқылы сатып алынды. «Somerset» 2006 жылы препаратты сатуға FDA-дан рұқсат алды.

Қартаюға қарсы/ұзақ өмір сүру дәрісі ретінде

Жозеф Кнолл мен оның командасы селегилинді жасады деп есептеледі. Паркинсон, Альцгеймер және ауыр депрессиялық бұзылыстарды емдеу үшін селегилиннің әлеуетіне басқа топтар жетекшілік еткенімен, Кнолл 2018 жылы қайтыс болғанға дейін селегилиннің ұзақ өмір сүруді жақсарту әсерлерін зерттеуде алдыңғы қатарда болды. Кнолл «How Selegiline (( ) Deprenyl) Slows Brain Aging» (2018) атты еңбегін жариялады, онда ол: «Адамдарда, жыныстық жетілуден бастап () депренилді (күнделікті 1 мг) қабылдау, қазіргі уақытта мінез-құлық көрсеткіштерінің жасқа байланысты нашарлауына қарсы күресудің, өмірді ұзартудың және Паркинсон мен Альцгеймер сияқты жасқа байланысты нейродегенеративті аурулардың алдын алу немесе кешіктірудің ең үміт беретін профилактикалық емдеуі болып табылады» деп мәлімдейді. Селегилиннің ұзақ өмір сүруді ынталандыратын механизмін бірнеше топ, соның ішінде Джозеф Кнолл және оның Будапешттегі Семмельвейс университетіндегі әріптестері зерттеді. Препараттың минимальді концентрацияда, моноамин оксидазасын тежеу белсенділігі байқалатын деңгейден әлдеқайда төменде катехоламиндік белсенділікті күшейтетіні анықталды, осылайша стимулдарға жауап ретінде катехоламин нейротрансмиттерлерінің босатылуын күшейтеді. Кнолл селегилиннің микродозалары белгілі немесе белгісіз іздік аминнің синтетикалық аналогы ретінде әрекет етеді деп санайды, бұл мидың катехоламинергиялық жүйесін сақтауға, организмнің физикалық жасқа жеткенде бейімделуге, мақсатқа бағытталған және ынталандырылған түрде жұмыс істеу қабілетін сақтауға көмектеседі: «Катехоламинергиялық ми сабағы нейрондарының күшейтуші реттелуі өмірдің өрбу кезеңін және жасөспірім шақтан ересекке өтуді бақылауда маңызды рөл атқарады. Ұзақ өмір сүру зерттеулерінің нәтижелері өмір сүру сапасы мен ұзақтығының мидың катехоламинергиялық машинасының туа біткен тиімділігіне байланысты деген гипотезаны қолдайды, яғни жоғары өнімді, ұзақ өмір сүретін адамның катехоламинергиялық жүйесі төмен өнімді, қысқа өмір сүретін әріптесіне қарағанда белсендірек және баяу нашарлайды. Осылайша, мидың жақсы «қозғалтқышы» жақсы өнімділікке және ұзақ өмірге мүмкіндік береді. Ми сабағындағы катехоламинергиялық және серотонинергиялық нейрондар сүтқоректілердің организмінің мақсатты, ынталы және мақсатқа бағытталған жұмыс істеуін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқаратындықтан, осы жүйелердің уақыт өте келе нашарлауын баяулатудың қауіпсіз және тиімді құралдарын табудың маңыздылығын асыра бағалау қиын. Ми сабағындағы катехоламинергиялық нейрондардағы күшейтуші реттелудің табылуынан, катехоламинергиялық нейрондарды жоғары белсенділік деңгейінде ұстап тұрудың қауіпсіз және тиімді қартаюға қарсы терапиясы деген қорытынды туындайды. Бұл реттелудің жоғары белсенділік деңгейінде сүттен кейін басталып, өмірдің өрбу кезеңіне дейін сақталуы, содан кейін жыныстық гормондар ми сабағындағы катехоламинергиялық және серотонинергиялық нейрондардағы күшейтуші реттелуді басып тастауы және бұл оқиға даму ұзақтығынан постдаму ұзақтығына, өмірдің төмендеу кезеңіне өтуді білдіреді». Препарат клиникалық және клиникалық емес дозаларда қолданылады және когнитивтік өнімділікті жақсарту үшін этикеттен тыс қолданылған. Ол көптеген нейротоксиндерге қарсы қорғаныс қабілетін көрсетті және жүйке өсу факторы, мидан алынған нейротрофтық фактор және глиальды жасушалардан алынған нейротрофтық фактор сияқты бірнеше ми өсу факторларының өндірісін арттырады.

Қоғам және мәдениет

"Экстази үшін" (Ұлыбританиядағы экстази есірткісінің қолданылуын зерттейтін кітап) еңбегінде жазушы, белсенді және экстазиді қолдайтын Николас Сондерс кейбір партияларда селегилиннің бар екенін көрсететін сынақ нәтижелерін атап өтті. "Страуберри" деп белгіленген экстази партияларында Сондерс "кетамин, эфедрин және селегилиннің қауіпті болуы мүмкін комбинациясы" деп сипаттаған, ал "Ситинг Дак" экстази таблеткаларының партиясында да осылай болды. Дэвид Пирс селегилин қабылдауды бастағаннан кейін алты аптадан соң "Гедонистік императивті" жазды. Грегг Хурвицтің "Қараңғыдан шығу" романында Америка Құрама Штаттарының президентін өлтіру үшін селегилин (Эмсам) және тирамин қосылған тағам қолданылды.

Ветеринариялық пайдалану

Ветеринарияда селегилин Anipryl (Zoetis компаниясы өндіреді) брендімен сатылады. Ол иттерде когнитивтік дисфункцияны емдеу үшін және жоғары дозада гипофизге тәуелді гиперадренокортицизмді (ГТГ) емдеу үшін қолданылады. Иттің танымдық дисфункциясы – адамның Альцгеймер ауруына ұқсайтын деменцияның бір түрі. Селегилинмен емделген егде жастағы иттерде ұйқының жақсаруы, иіс шығарудың азаюы және белсенділік деңгейінің артуы байқалады; көпшілігі бір ай ішінде жақсаруды көрсетеді. Селегилин тек иттерге қолдануға арналған болса да, танымдық дисфункциясы бар егде жастағы мысықтарда да белгіленбеген қолданыс ретінде пайдаланылады. Селегилиннің гипофизге тәуелді гиперадренокортицизмді емдеудегі тиімділігі күмәнді. Жақсарудың ең басты белгісі – іш қабынуының азаюы. Балалардағы КҚДБ-ны (қысқа назар аударылмау және гипербелсенділік синдромы) емдеу үшін селегилиннің шағын рандомизацияланған сынағында назар, гипербелсенділік және оқу/есте сақтау қабілеті жақсарды, бірақ импульсивтілікте жақсару болмады. Кішігірім клиникалық рандомизацияланған сынақта селегилин КҚДБ-ға бірінші кезектегі ем болып табылатын метилфенидатпен салыстырылды және ата-аналар мен мұғалімдердің бағалауынша, олардың тиімділігі бірдей болды. Ересектердегі КҚДБ-ны емдеу үшін селегилиннің басқа бір шағын рандомизацияланған бақыланатын сынағында 6 апта бойы жоғары дозада қолданылған препараттың симптомдарды жақсартуда плацебодан айтарлықтай тиімділігі болмады.