Кіріспе

Түрік Республикасының Республикалық партиясы (Cumhuriyetçi Türk Partisi, CTP) – әлеуметтік-демократиялық партия.

Саясат және идеология

CTP – саяси спектрдегі сол ортада орналасқан социал-демократиялық саяси партия. Партия, әсіресе Өзкер Өзгер басшылығымен, Суық соғыс кезінде кеңесшілдік көзқарас ұстанды. Бірақ партия өзін ешқашан ашық түрде коммунистік деп жариялаған емес. Өзгер басшылығымен партия грек кипрліктері басымдығын құратын Кипрдің солшыл партиясы – Еңбекшілердің прогрессивті партиясы (AKEL) мен жақындасу кездесулерін өткізді. Мехмет Али Талаттың кезінде партия қазіргі орташа солшыл ұстанымына көшті. Кипр дауына қатысты CTP дәстүрлі түрде прагматикалық тәсілді қолдайды және аралдың бірігуін жақтады. Бұрынғы CTP басшысы Мехмет Али Талаттың президенттігінде партия Кипр Республикасымен бірігу келіссөздерін жүргізді.

20 ғасыр

Түрік Республикалық партиясы 1970 жылы Ахмет Михат Бербероғлу тарапынан Рауф Денкташқа қарсы құрылды, ал кейін оның Ұлттық Бірлік партиясы (ҰБП) құрылды. ҚРП сондай-ақ Кипр Республикасының алғашқы вице-президенті болған Фазыл Кючукке де белсенді түрде қарсы болды. ҚРП-ны 1976-1996 жылдар аралығында Өзкер Өзгүр басқарды; Өзгүр 1993 жылғы заңнамалық сайлаудан кейін премьер-министрдің орынбасары қызметін де атқарды.

21 ғасыр

1996 жылы Мехмет Али Талат партия басшысы болды, Өзгүрден қызметті қабылдады. Оның басшылығымен партия 1998 жылғы сайлауда жеті орынды жоғалтып, Солтүстік Кипрдегі төртінші ірі партияға айналды. Дегенмен, 2003 жылы ол партияны жеңіске жеткізіп, дауыстардың 35% астамын алып, Республика Ассамблеясындағы 50 орынның 19-ын жеңіп алды. Келесі жылы Талат үкімет құрып, 2004 жылдың 13 қаңтарында премьер-министр болды. Ол 2005 жылы сол жылғы президенттік сайлауда жеңіске жеткен соң қызметтен кетті; ол 2010 жылға дейін Солтүстік Кипрдің президенті ретінде бір мерзім қызмет етті. Президенттік кезеңінде Талат грек кипрлігі президент Деметрис Христофиаспен апта сайын кездесетін. Екі көшбасшы билікті бөлісу, қарулы күштер, жер меншігі және аралдың бірігуі жағдайында туындайтын мәселелерді талқылады. Ферди Сабит Сойер бір кезеңде CTP басшысы болды және 2005 жылдың сәуірінде Талаттың президенттік жеңісінен кейін премьер-министр болып, 2009 жылдың мамырына дейін қызмет етті. CTP 2009 жылғы заң шығару сайлауында Ұлттық Бірлік партиясына жеңіліп, Республика Ассамблеясында оппозицияға өтті. 2013 жылғы сайлауда 38% дауыс және 21 орынмен жеңіске жеткеннен кейін, 2011 жылдан бері партия төрағасы болып табылатын Өзкан Йорғанчжоғлу 2013 жылдың 2 қыркүйегінде Солтүстік Кипрдің премьер-министрі болды. Оның үкіметінде оңшыл Демократиялық партия (ДП) да болды. 2015 жылғы президенттік сайлауда CTP Сибель Сиберді кандидат ретінде ұсынды. Бірақ Сибер дауыстардың 23% аз ғана бөлігін алып, дауыс берудің бірінші турында іріктелмеді. Осының салдарынан Өзкан Йорғанчжоғлу екі айдан кейін премьер-министр лауазымынан кетті, ал Омер Кальёнку, сонымен қатар CTP мүшесі, Ұлттық Бірлік партиясымен үлкен коалиция құрды. 2016 жылдың 16 сәуірінде CTP үкіметі 2018 жылға дейін Солтүстік Кипрді азшылық үкіметі ретінде басқарған Ұлттық Бірлік партиясы мен Демократтардан тұратын Хюсейн Өзгүргун басқаратын коалициямен құлатылды. 2018 жылғы сайлаудан кейін Түрік Республикалық партиясы қайтадан билікке оралды. 2013 жылғы сайлауда халықтың 38% дауысын алып, бірінші орынға ие болған партия, 2018 жылы тек 21% дауыс алып, екінші орынға түскенімен, төрт партиялық коалиция құра алды. Оған Халық партиясы, Коммуналдық Демократия партиясы және Демократиялық партия да кірді, ал парламенттегі 50 орынның 27-сі оларға бөлді. CTP басшысы Туфан Эрхурман 2018 жылдың 2 ақпанында президент Мустафа Акынджи тарапынан Солтүстік Кипрдің премьер-министрі етіп тағайындалды.

Парламент

+ Республика Ассамблеясы Сайлау Дауыстар Орындықтар Рөлдік жазбалар # % Рангы # ± 1976 97,637 12.9 3-ші жаңа 1981 152,805 15.1 3-ші 3 1985 317,843 21.4 2-ші 7 1990 776,418 44.5 2-ші 4-ші Демократиялық күрестің партиясымен. 1993 433,134 24.2 3-ші 3 1998 145,874 13.4 4-ші 7 2003 469,279 35.2 1-ші 13 2005 577,444 44.5 1-ші 5 ҚХП–ДП коалициясы 2009 415,574 29.2 2-ші 9 2013 477,209 38.4 1-ші 6 2016 жылдан оппозиция. 2018 1,121,478 20.9 2-ші 9 ҚХП–ЖП–ТЖП–ДП коалициясы 2019 жылдан оппозиция. 2022 1,597,137 32.0 2-ші 6