Кіріспе

Гипотетикалық еуропалық мәдени аймақ

Нордвестблок ("Солтүстік-батыс блогы") – қазіргі Нидерланды, Бельгия, Францияның шалғай солтүстігі және солтүстік-батыс Германиядағы Сомма, Уаз, Мёз және Эльба өзендерімен шамамен шектелген аймақта б.з.д. 3-1 мыңжылдықтар аралығындағы қола және темір дәуірінде болған тарихқа дейінгі мәдениет ретінде кейбір ғалымдар ұсынатын гипотетикалық Солтүстік-батыс Еуропа мәдени аймағы. Бұл теорияны тәуелсіз жұмыс істеген Ханс Кун және Мауриц Гисселинг есімді екі автор алғаш ұсынды. Олардың ұсынысына Бельгия аймағында герман және кельт тілдерінің арасында тағы бір тіл болған болуы мүмкін деген зерттеулер кірді. Нордвестблок терминін Ханс Кун енгізді, ол аймақ тұрғындарын не германдық, не кельт деп санады және осыған байланысты, темір дәуіріне дейін оларға ерекше этникалық немесе мәдениет тән деп есептеді. Қазірге дейін бұл теория нақтыланған да, жоққа шығарылған да емес.

Тіл гипотезалары

Гипотетикалық тіл немесе тілдер, Темір дәуірі Солтүстік-Батыс блогының халқы қолданған, болжаулардың нысаны болып табылады, себебі мұндай тілдердің жазба мұралары жоқ, бірақ аймақта кейіннен пайда болған, негізінен Батыс герман тілдеріндегі субстраттық ерекшеліктерді талдау арқылы оларды анықтауға болады (мысалы, тегі белгісіз аймақтық сөздер мен кейбір екі дауысты әріптердің болуы). Бұл субстраттық аймақ кейде Солтүстік-Батыс Еуропа субстраты деп аталады. Кун бұл субстраттың венетик тілімен тілдік байланысын болжады, ал басқа гипотезалар Солтүстік-Батыс блогын раэтик («тирсен») немесе центумдық типтегі жалпы Үнді-Еуропа тілдерімен (Иллирий, «Ескі Еуропа») байланыстырады. Гисселинг герман және кельт тілдерінің арасында бельгиялық аралық тіл болғанын күдіктенді, ол итальян тіліне жақын болуы мүмкін. Белгиялық тіл білімі маманы Люк ван Дурме, Төмен елдердегі кельт тілінің бұрынғы болуының топонимикалық дәлелдері жоқ деседі. Кун атап көрсеткендей, Прото-үнді-Еуропа (PIE) тілінде * фонемасы өте сирек кездесетін, және PIE * фонемасы, Гримм заңы бойынша, герман тілдеріндегі сөздерде тұрақты түрде мұрагерлікке ие болған (фрикативтерден кейін, мысалы, PIE *(s)p-ден басталатын *sp), сондықтан көптеген сөздерде кездесетін * фонемасының басқа тілден келгендігін көрсетеді. Сол сияқты, кельт тілінде PIE * жойылды және тұрақты түрде мұрагерлік сөздерде кельт тілдерінде қайта пайда болмады, тек Прото-кельт *kw-сы *p-ға айналған жағдайларда ғана. Бәрі бірге алғанда, герман тілінде a әрпімен басталатын және латын немесе p-кельт тілінен (мысалы, галл тілінен) анық қарыз емес кез келген сөз басқа тілден алынған болуы керек. Кун осы сөздерді Солтүстік-Батыс блогының тіліне жатқызады. Тіл білімі маманы Питер Шрайвер археологиялық сызықтық керамика мәдениетімен және күрделі етістіктерге ие тілдер отбасымен байланысты, солтүстік-батыс Кавказ тілдерінің жалғыз тірі қалғандары болуы мүмкін, Прото-үнді-Еуропа тілдерінің бұрыннан бар екенін болжайды. Олардың басқа Үнді-Еуропа тілдерінде де іздер қалдырғаны болжанып отыр, бірақ белгісіз субстраттың әсері Альп тауларының солтүстігінде пайда болған кельт тілдеріне және Бельгия мен Рейнланд аймағына ерекше күшті болды. Герман тілінің бұл аймақта қашан орнығуын анықтау қиын. Рейннің солтүстігіндегі Солтүстік-Батыс блогы аймағы дәстүрлі түрде Солтүстік қола дәуірінің құрамына кіретін деп есептеледі, ал Харпштедт темір дәуірі Джасторф мәдениетінің батысындағы германдық бастауларды білдіреді деп саналады. Жалпы даму шығысқа қарай басқа бұрынғы Солтүстік қола дәуірі аймақтарында герман тілінің пайда болуымен сәйкес келді, сонымен қатар герман мәдениетінің таралуының белгілі бір деңгейін қамтыды. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырынан бастап бұл аймақта Батыс герман диалектілерінің «Везер-Рейн» тобы дамыды, ол 4-ші ғасырдан бастап Ежелгі франк тіліне жол ашты. Бұл мәселе әлі де шешілмеген және осы уақытқа дейін ешқандай баламаны қолдауға арналған нақты дәлелдер ұсынылмаған. Мэллори бұл мәселені қазіргі классификацияға толық мойынсұнбайтын кейбір анонимді тілдік топтардың тарихи жазбалардың басына дейін сақталып қалғаны туралы еске салғыш деп санайды.

Рим дәуірі

Тарихи жазбалардың басталуымен (Тацит, 1-ғасыр), бұл аймақ көбінесе кельт (галдық) және германдық әсерге ұшыраған шекаралық аймақ ретінде танылды. Аймақта орналасқан тайпалар: батавтар, белгдер, хаттилер, гермундурлар, херусктер, салийлер, сикамбрлер, тенктер және усипеттер немесе усипилер. Цезарь Рейн өзенінің бағытын галлдар мен германдықтардың (герман халқы) арасындағы шекара деп есептеді, бірақ белгдердің көп бөлігі Рейннің шығысынан шыққандығын және олардың бір бөлігі тіпті "Germani" (сондай аталған) ретінде белгілі болғандығын да айтты. Сондықтан белгдер Рейнге қатысты орналасқандықтан галлдықтар (усипеттер германдықтар және т.б.) деп есептелді, бірақ бұл терминдердің қазіргі тілдік мағынасында емес. Кейінірек осы тайпалардың бір бөлігі франктер конфедерациясына қосылды.