Кіріспе
Варшава акценті (gwara warszawska) немесе Варшава диалектісі (dialekt warszawski) – поляк тілінің мазовец диалектісінің Варшава қаласы төңірегінде пайда болған аймақтық нұсқасы. Ол 18 ғасырда қалада кең таралған бірнеше тілдің ықпалымен қалыптасты. 1944 жылғы Варшава көтерілісінен кейін қаланың қирауынан соң бұл акцент жойыла бастады. Қазіргі кезде ол туған тіл ретінде дерлік жойылып, көбінесе әдеби шығармаларда сақталған деп есептеледі.
The Warsaw subdialect (gwara warszawska ), or Warsaw dialect (dialekt warszawski), is a regional subdialect of the Masovian dialect of the Polish language, centered on the city of Warsaw. It evolved as late as the 18th century, under notable influence of several languages spoken in the city. After the destruction of Warsaw in the aftermath of the Warsaw Uprising of 1944 the subdialect has been in decline. It is estimated that in modern times it is almost extinct as the native language and is preserved mostly in literary works.
Жіктеу
Варшава диалектісі негізінен поляк тілінің субстратынан құралған, сонымен қатар поляк тілінің Мазовия диалектісінен, орыс, неміс, идиш және басқа тілдерден (көбінесе лексикалық) айқын әсер көрген. Бұл диалект әртүрлі әлеуметтік топтардың диалекттерінен тұрған: қала шеткерінің тілі қала орталығындағы тілден өзгеше болған, және әр мамандық тобы өзгелерден сәл ерекшеленетін диалекттің өзіндік түрін қолданған. Сондықтан оның нақты жіктелуін анықтау қиын.
Географиялық таралуы
Алғашында бұл диалект Польшаның Варшава қаласы мен оның төңірегінде қолданылған. 1944 жылдан кейін Варшава тұрғындарының көпшілігі Варшава көтерілісінде қаза болғандықтан немесе Польшаның басқа аймақтарына көшірілгендіктен, ол тарап кетті. Қазіргі таңда ол дерлік толығымен жойылды және негізгі тіл ретінде қолданылмайды, көбінесе авторлар мен суретшілер оны әдебиетте, поэзияда және ән жазуда стильдеу үшін пайдаланады.
Тарих
Варшава диалектісі 18-шы ғасырда Польша тілінің жеке диалектісі болып қалыптасты, осы кезде поляк тілінің негізі Мазовия диалектісінен алынған көптеген сөздермен байытылды. Бұл қоспаға Варшаваның қала тұрғындары мен Польша патша сарайында сөйлеген тілдер күшті әсер етті. Олардың ішінде итальян, идиш, француз, латын және ағылшын тілдері болды. 19-шы ғасырда Польшаның бөлінісі кезінде диалектке неміс, содан кейін орыс тілінен көптеген сөздер сіңірілді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Варшаваның әртүрлі әлеуметтік топтары мен кәсіптерінің тілі дербес дамыды, бірақ соңында араласып, байланысты болды. Варшава көтерілісінен кейін, оның көптеген сөйлеушілері қаза болды немесе жер аударылып, әлемнің басқа бөліктеріне қоныс аударды, нәтижесінде диалект географиялық түбірлерінен ажырады және оның қолданушылары шашырады. Соғыстан кейін соғысқа дейінгі Варшава тұрғындарының аз ғана бөлігі оралды, ал қала тұрғындарының басым көпшілігі Польшаның басқа аймақтарынан келді. Осы себепті Варшавада қолданылатын тілге Польша тілінің басқа диалектілері күшті әсер етті. Варшава диалектісінің белгілі бір дәрежеде сақталған жалғыз аудандары Прага және Воля болды. 1960 жылдардан бастап Польша бойынша тілдің біртектілігіне, бұқаралық ақпарат құралдарының (телевизия және радио сияқты) ықпалымен, Польша тілінің барлық диалектілері, Варшава диалектісі де соның ішінде, сөйлейтін адамдардың саны тез азайды. Варшава диалектісін кітаптарында, әндерінде және өлеңдерінде қолданған белгілі суретшілердің қатарында Ханка Биеличка, Виктор Гомулицкий, Станислав Гжесюк, Алина Яновская, Ирена Квиатковская, Зигмунт Сташчик, Станислав Сташевский, Ярема Стемпловский, Стефан Вичецкий және Стасиек Виланек бар. Варшава диалектісін зерттеудің ең толыққанды зерттеулерін Бронислав Вейцоркевич өзінің "Gwara warszawska wczoraj i dziś" ("Варшава диалектісі кеше және бүгін") атты кітабында жүргізді.
Түпнұсқа диалекттер
Варшавадағы түрмелердің көп болуына байланысты, Варшава диалектісі грипсер тілінің қалыптасуына зор ықпал етті, ал кейін пайда болған тілдің құрылымы бұрынғы тілмен туыс екендігін көрсетеді.
Сөздік
Варшава диалектісінің сөздік қорының көп бөлігі түрлі тілдерден қарыз сөздермен толы.
Жазу жүйесі
Варшава диалектісі әдеби тілге дамыған жоқ. Ол польша әдебиетінде бірнеше авторлар қолданды, және стандартты польша әріптерімен жазылды, онда әртүрлі дыбыстар шамамен белгіленді.