Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мадура аралының этносы, Индонезия
Ethnic group of Madura Island, Indonesia
Мадуралықтар, мадурандар, мадуриттер немесе Мадурасе (mUH dOO rUH; ; ) – Ява теңізінде, Яваның солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан Мадура аралының түпкілікті тұрғындары, яван этностарының бірі. Олар өздерінің туған мадура тілінде (әртүрлі нұсқалары бар) сөйлейді, ортақ тарихы, дәстүрлері мен мәдени ерекшеліктері бар. Мадуралықтар Индонезиядағы үшінші ең ірі этникалық топ болып табылады. Мадуралықтардың өнертабысы саналатын сатай – Индонезияның белгілі ұлттық тағамдарының бірі, және ол Мадураның ұлттық мұрасы ретінде танылады. Мадура аралындағы ата-бабаларының жерінде шамамен алты миллион мадуралық тұрады, ал шығыс Явада, негізінен Жембер, Баньюванги және басқа да аудандарда жарты миллионға жуық адам өмір сүреді. Явадағы мадуралықтар пандалуган мадуралықтары деп аталатын кіші топты құрайды және олар яван және мадура тілдерінің қоспасын қолданады. Мадуралықтар сатайды ғана емес, сонымен қатар қарапан сапи бұқалар жарысын да өнертапқандықтарымен танымал. Олар 24 сағат бойы үздіріссіз дүкендерін аша алатын жанкешті саудагерлер, сондай-ақ Индонезиядағы классикалық ислам діни қозғалыстарының алғашқы бастаушылары. Пондок Песантрен мадуралық мұсылмандар үшін исламды (әсіресе индонезиялық исламды) оқу үшін маңызды орталыққа айналды. Саудагерлер болудан басқа, дәстүрлі түрде мадура диаспорасы фермерлер ретінде де танымал, сондай-ақ мәдени клурит қыранымен жұмыс істейтін пенчак силат жекпе-жек өнерін меңгереді. Олардың ерлер киімдері Маджапахит теңіз туынан (бір кезде Мадура аралын бақылаған тарихи шығыс Ява империясы) алынған қызыл және ақ жолақтармен ерекшеленеді, бірақ қара, қызыл, сары, ақ, жасыл және көк сияқты кең спектр түстер де мадуралықтардың мәдени түстері саналады, оларды дәстүрлі мадуралық батик стилінде көруге болады.
Madurese, Madurans, Madurites or Madurace (mUH dOO rUH; ; ) are one of the Javan ethnic groups native to the Indonesian island of Madura in Java Sea, off the northeastern coast of Java. They speak their own native Madurese language (with diverse varieties), shared common history, traditions, and cultural identity. Nationwide, the Madurese are the third largest ethnic group in Indonesia, and one of the well known Indonesian national dishes of Satay also ultimately attributed as the national culinary heritage of Madura origin invented by the Madurese. There are about six million native Madurese who lived in their ancestral land on Madura Island, and about half of million lived in the eastern Java, mainly in the regencies of Jember, Banyuwangi, etc. The Madurese population in Java formed a subgroup called Pandalungan Madurese, and they speak admixture of Javanese and Madurese languages. Not only well known as the inventor of satay, the Madurese people also known as the inventor of Karapan sapi bull race, they are also persistent merchants who could open their shops for 24 hours non stop and they also one of the pioneers of classical Islamic religious movements in Indonesia, with the Pondok Pesantren become the vital hotspot for the Madurese Muslims to learn about Islamism (especially Indonesian Islamism). Besides being the merchants, traditionally the Madurese diaspora are known as the farmers as well as the Pencak silat martial art practitioners who would work with their cultural Clurit sickle, their male cultural clothing prominently characterized by the red and white stripes which derived from the Majapahit naval flag (a historical eastern Java empire that was once controlled the Madura Island), however the larger spectrums such as black, red, yellow, white, green, and blue are also considered as the cultural colors of the Madurese people, which could be observed through their traditional Madurese style batik.
Халық саны мен таралуы
Мадура халқының саны туралы ресми және академиялық деректер көптеген айырмашылықтарды көрсетеді. 2010 жылы Индонезияда өткізілген жалпыұлттық халық санағы бойынша, мадуралықтар ел халқының 3,03%-ын құрайды, яғни 7 179 356 адамды. Қай жағдайда болсын, мадуралықтар Индонезияның ірі этностарының бірі болып табылады, сондықтан 2010 жылғы санақ статистикасына сәйкес, явандықтардан, сундалықтардан және батақтардан кейін төртінші ірі этникалық топқа жатады. Индонезиямен шектес Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде де, әсіресе Сингапурда шағын мадуралық қауымдастықтары бар.
Official and academic data on the population of Madurese people vary considerably. During the nationwide population census conducted in Indonesia in 2010, the Madurese people make up 3.03% of the country's population, that is 7,179,356 people. In any case, the Madurese people are among the largest ethnics of Indonesia, thus, according to the statistics of the 2010 census, they occupy the fourth largest ethnic group after the Javanese people, Sundanese people and Batak people. There are also small Madurese communities in the countries of Southeast Asia adjacent to Indonesia, particularly, in Singapore.
Тіл
Мадуре халқы австронезия тілдері отбасының, атап айтқанда малай-сумбавандық тобына жататын мадуре тілінде сөйлейді. Ол бірнеше диалектіге бөлінеді. Мадуре тілінің диалектілеріне қатысты лингвистикалық тұрғыдан әр түрлі пікірлер бар. Ескі еңбектерде көбінесе екі немесе төрт диалект айтылса, қазіргі мамандар алты диалект бар деген қорытындыға келді. Лексикалық жағынан ең дамыған диалект – Суменэп диалектісі, ол әдеби мадуре тілінің негізі болып табылады. Ең көп тараған диалект – Бангалан, ол әртүрлі аймақтардан келген мадурелер арасында лингва франка қызметін атқарады. Бұл тілдерден өзге, көптеген адамдар ұлттық тіл – индонезия тілін де жақсы біледі. Неке ұсынысы жасалғанда, әдетте, күйеу жігіттің туысқандары, бауырларына немесе әпкелеріне ұсынылады. Егер ұсыныс қабылданса, қалыңдық ата-анасына «қалыңдық бағасы» табыс етіледі, ол көбінесе ірі қара малдан тұрады. Содан кейін күйеу жігіттің ата-анасы тойдың күнін белгілейді. Жаңа үйленген жұптар көбінесе қалыңдықтың отбасымен бірге тұрады. Ислам мадуре халқының әлеуметтік, саяси және экономикалық өмірінің ажырамас бөлігі болып табылады. Мадурелердің негізгі дәстүрлі кәсіптері – мал шаруашылығы, оның ішінде ірі қара, ешкі, жылқы, құс және төбелес айқасқа шығарылатын әтештер өсіру. Мадурелер мал өсірумен танымал, сондықтан оларды көбінесе Индонезияның «ковбойлары» деп атайды. Мал олардың мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады, ал бұқа жарысы – сүйікті спорт түрлерінің бірі. Ауыл шаруашылығы одан да аз дамыған аймақтарда кеңінен таралған. Басты егістер: жүгері, маниок, күріш, темекі, бұршақ және қырыққабат. Шеберлер арасында тері өңдеу, қыш құмыра жасау, батик өндіру, теміршілік, сондай-ақ кішігірім кеме жасаушылар мен қайық құрушылар да маңызды кәсіптер болып табылады. Жағалау аймақтарында мадурелер балық аулаумен айналысады. Мадуренің ірі қалаларында, әсіресе Сурабаяның шығысындағы тұрғындары қазіргі заманғы экономикалық салаларға белсенді қатысады. Бұл бағдарламаның нәтижесінде, өздерінің дәстүрлі отанынан тыс жерде тұратын этникалық мадурелердің жартысынан астамы Индонезияның көптеген аймақтарына қоныс аударды, онда бұрынғы көшіп келгендер мен олардың ұрпақтары әлі де мадурелік өзіндігін сақтап келеді. Мадуре халқы Ява аймағында бірнеше ғасыр бойы өмір сүріп келеді, аралдың солтүстік-шығыс өңірлерінде этникалық көпшілікті құрайды. Олар жавандықтармен тіл, мәдениет және өмір салты жағынан жақсы қарым-қатынаста болады. Явандықтар мен мадурелер арасындағы некелер де жиі кездеседі. Сонымен қатар, шығыс Яваның кейбір аудандарында осындай некелердің ұрпақтарының айқын қауымдастықтары бар, олар мадурелік және явандық элементтерді әртүрлі деңгейде біріктіретін бірегей мәдени дәстүрлерімен ерекшеленеді. Самба қақтығысында малайлар мен даяктар мадуре халқын қырғынға ұшыратты. Калимантаннан Мадура мен Яваға көшіп баруға он мыңдаған мадурелік мәжбүр болды. 2000 жылдардың ортасына қарай жағдай біршама тұрақтанып, көптеген мадурелер Калимантанға қайта оралуға мүмкіндік алды.
The Madurese people speak the Madurese language, which belongs to the Austronesian family, more specifically the Malayo Sumbawan group. It is divided into several dialects. Linguistically, there are different points of view regarding the dialects of the Madurese language. Older works would normally identify two or four dialects, but modern specialists have concluded that there are six dialects. The most developed dialect in the lexical terms is the Sumenep dialect, which underlies the literary Madurese language. The most common dialect is Bangkalan, which often functions as a lingua franca between Madurese people from different localities. In addition to these native languages, many are also fluent in Indonesian, the national language. preferably to a first or second cousin. If the proposal is accepted, the bride's parents are then presented with the "bride price", which is usually cattle. The groom's parents then set the date for the upcoming wedding. Newlywed couples often live with the bride's family. Islam is an integral part of the social, political and economic life of the Madurese. The main traditional occupations of the Madurese are animal farming, which mainly includes breeding of cattle, goats, horses, poultry and fighting cocks. The Madurese are known for herding cattle, hence they are often referred by a common nickname as the "cowboys" of Indonesia. Cattle are an important part of the culture, and bull racing is one of their favorite sports. where agriculture is practiced more widely and have developed to a lesser degree. The main crops are such as corn, cassava, rice, tobacco, beans and cloves. Among craftsmen, tanning, pottery, batik manufacturing, blacksmithing, as well as small vassals and boat builders are also important occupations. In coastal areas, the Madurese are actively engaged in fishing, Lastly, the Madurese people also enjoyed a reputation in the region as skilled seafarers. Madurese residents of large cities, particularly in eastern Surabaya are actively involved in modern economic sectors. As a result of this program, more than half of the ethnic Madurese people currently living outside of their customary homeland had settled in many regions of Indonesia, where communities of former transmigrants and their descendants that still maintain their Madurese identity. Madurese people have lived on the territory of Java for several centuries, forming the ethnic majority in some of the north eastern regions of the island. They tend to get along well with the Javanese people in relation to language, culture, and way of life. Mixed marriages between Javanese and Madurese people are also common. Moreover, in some areas of eastern Java, there are significant communities of descendants of such pendalungan marriages, which are distinguished by their unique cultural traditions that combine Madurese and Javanese elements to varying degrees. In the Sambas conflict, both Malays and Dayaks people massacred the Madurese people. Tens of thousands of Madurese people from Kalimantan were forced to move to Madura and Java. By the mid 2000s, the situation has somewhat stabilized and enabled the return of most of the Madurese resettlement back in Kalimantan.
Халықтық өнер және дәстүрлі киім
Мәдени тұрғысынан мадуралықтар шығыс явандықтарға жақын, олар фольклордың, музыканың (оның ішінде гамелан), бидің және көлеңке театрының немесе ваяңның ұқсас түрлерін бөліседі. Дегенмен, дәстүрлі киім мадуралықтарға ерекше тән. Ерлер кең белбеулі, ұзын көйлекті қара халат киетін, көбінесе қызыл және ақ жолақты кең жейдеге ілінетін, сондай-ақ клеткалы саронг киетін. Әйелдер саронгтың үстінен қою көк немесе дақты жакет киетін. Мұндай жарыстар Мадураның ең басты туристік тартымдылығы болып табылады. Жарыстар жыл сайын тамыз және қазан айларында түрлі жерлерде өткізіледі, содан кейін жеңімпаздары соңғы кезеңде бәсекелеседі, ол дәстүрлі түрде Памекасанда өтеді. Жарыстар көбінесе гамелан орындарымен және халықтық тойлармен бірге ұйымдастырылады. 1980 жылдардың соңына қарай мадуралық бұқалар жарысының танымалдығы соншалықты артты, байқау жеңімпазы Индонезия президентінің атынан сыйлықпен марапатталатын болды.
Culturally the Madurese people are close enough to eastern Javanese that they share similar forms of folklore, music (including gamelan), dance, and shadow theater or wayang. The traditional attire, however, is very specific to the Madurese people. Men would wear a completely black long skirted coat with a wide belt, which most often hooks under a shirt that comes in broad red and white stripes, along with a checkered sarong. While women would have donned a dark blue or mottled jacket over a sarong. Such competitions are typical of Madura, where they serve as its main tourist attraction. Races are held annually in August and October in different localities, after which their winners compete in the final round, which is traditionally held in Pamekasan. Races are usually accompanied by gamelan performances and folk festivities. By the end of the 1980s, the popularity of Madurese bull racing had grown so much that the winner of the competition would be awarded with a prize on behalf of the president of Indonesia.
Қақтығысу
Дәстүрлі түрде Мадура халқының әлеуметтік-экономикалық өмірі олардың ұлттық мінезіне айқын әсер еткен. Олар көбінесе еңбекқор, жанкешті, батыл, адалдығымен, жомарттығымен, әділдігімен және сонымен бірге өткірлігімен, реніштілігімен, ең жоғары шаруашылдығымен, оқшауланғандығымен, мақтандығымен, ысқырық мінезділігімен, зорлық-зомбылыққа бейімдігімен және бейтаныс адамдарға сенімсіздігімен сипатталады, әсіресе жава халқы сияқты көршілерінің мейірімділігі мен әлеуметтік жақындығының фонында. Ауылдық жерлерде мадурестер әлі күнге дейін ежелгі «id» (кейде «charok» деп те жазады) дәстүрін сақтайды, ол сөздік мағынасында «намыс үшін шайқас» дегенді білдіреді. 1990 жылдары Мадураның төрт ауданындағы құқық қорғау органдары жыл сайын ондаған оқиғаны тіркеді. Бұл өлтірулер, еуропалық немесе индонезиялық стандарттары бойынша, көбінесе шағын наразылық тудырады. Жергілікті қылмыстық статистикаға сәйкес, мұндай шабуылдардың басты себебі әйелдерді зорлау немесе мүлік дауы болғанмен, мадурестердің қатыгез кек алуының себебі көбінесе қоғамдық жерде жеткілікті сыпайылық танылмауы немесе намысты қорлау болуы мүмкін. Осы дуэльде қолданылатын кек алу құралы – дәстүрлі мадуралық жарты ай пішіндес пышақ – «celurit», ол шаруалардың ең көп таралған қаруы және кейбір аймақтарда дәстүрлі ерлер киімінің атрибуты болып табылады. Мұндай жағдайларда, кек алушы әдетте, дуэльге дайындалып, қаруға арнайы дұғалар оқиды. Кейде «намыс шайқасына» екі тараптан да бірнеше адам – қылмыскер мен оның туыстары мен достары, сондай-ақ ренжіген тарап қатысады, бұл оқиға қанды қырғынға айналады. Мұндай кең ауқымды қан төгілу Мадурада тіпті XXI ғасырда да қайта-қайта орын алды. Соңғы жылдардағы ең танымал оқиға – 2006 жылдың 13 шілдесінде Индонезияның Шығыс Ява провинциясының Памекасан ауданындағы Буджур Тенг ауылында болған жаппай «карок», нәтижесінде жеті адам пышақтан қаза тауып, тоғыз адам ауыр жарақат алды.
Traditionally in terms of socio economic life of the Madurese people, there had been a visible impact on their national character. They are often characterized as hard workers, stubborn, courageous, possessing integrity, loyal, generous, fair; and, at the same time, sharpness, resentment, extreme frugality, isolation, arrogant, hot tempered, prone to violence and distrust towards strangers especially against the backdrop of kindness and sociability of their neighbors such as the Javanese people. In rural areas, the Madurese still practice an ancient tradition of vendetta, called id (also spelled charok) which literally means "battle of honor". In the 1990s, law enforcement agencies in each of the four districts in Madura have recorded dozens of cases each year. The killing may provoke resentment, quite small by the standards of ordinary European or Indonesian. According to local criminal statistics, most of the reason for such attacks are usually molestation of women or property dispute, but it often happens that the Madurese's cruel revenge is motivated by an insufficiently polite treatment or insult in public places to one's honor. Instrument of revenge used in this dueling is often the traditional Madurese crescent knife, celurit which is the most common peasant weapon and in some areas and also the attribute of traditional male attire. In such cases, the avenger usually prepares the celurit in advance in an event of dueling by casting special spells on the weapon. Sometimes in the "battle of honor" are involved several people from each side relatives and friends of the offender and the offended, and then it turns into a bloodbath. Such massive bloodshed have repeatedly occurred in Madura even in the 21st century. The most famous incident in recent years, a mass carok occurred on 13 July 2006 in Bujur Tengah village, Pamekasan Regency, East Java, Indonesia, resulting stabbing and killing of seven men and seriously injuring nine people.