Кіріспе
Артур Лесли Лийярд (6 шілде 1917 – 11 желтоқсан 2004) – Жаңа Зеландиялық жүгіруші және жеңіл атлетика жаттықтырушысы. Ол барлық уақыттағы ең көрнекті жеңіл атлетика жаттықтырушыларының бірі саналады және жүгіру спортын танымал етуде және оны бүкіл спорт әлемінде кеңінен таратуда зор үлес қосты. Оның жаттығу әдістері мықты шыдамдылыққа және кезеңдеуге негізделген.
Arthur Leslie Lydiard (6 July 1917 – 11 December 2004) was a New Zealand runner and athletics coach. He has been lauded as one of the outstanding athletics coaches of all time and is credited with popularising the sport of running and making it commonplace across the sporting world. His training methods are based on a strong endurance base and periodisation.
Өмірбаян
Лидиард Оклендте дүниеге келіп, Сандрингемде өсті. Ол Эдендейл мектебінде және Маунт Альберт грамматикалық мектебінде білім алды. Жастық шағының көп бөлігін аяқ киім жасаушы болуға дайындалуға жұмсады. 20 жасында дене күшінің әлсірегенін байқағаннан кейін, Лидиард «Овайрака Харриерс» клубын құрып, «Овайрака» жеңіл атлетика клубының жаттықтырушысы болды. Лидиард 1950 жылы Оклендте өткен Британ империясы ойындарында ерлер марафонында 2:54:51 уақытпен 12-орынды иеленді. Лидиард 1960-шы жылдары Жаңа Зеландияның жеңіл атлетикадағы алтын дәуірін басқарды, Мюррей Халберг, Питер Снелл және Барри Магиді 1960 жылғы Римдегі жазғы Олимпиада ойындарында жүлделі орындарға жеткізді. Лидиардтың жетекшілігімен Снелл 1964 жылғы Токиодағы жазғы Олимпиада ойындарында екі алтын медальді жеңіп алды. Кейіннен оның баптауында болған немесе оның жаттығу әдістеріне ықпал еткен белгілі спортшылар Род Диксон, Джон Уокер, Дик Куакс және Дик Тайлер болды. 1962 жылғы Жаңа жылдық құрметтеуде Лидиард спортқа қосқан үлесі үшін Британ империясы орденінің офицері атанды. 1990 жылдың 6 ақпанында Лидиард Жаңа Зеландия орденінің 17-мүшесі болып тағайындалды, бұл Жаңа Зеландияның ең жоғары азаматтық наградасы. 2003 жылы ол Жаңа Зеландия жеңіл атлетика федерациясының өмірлік мүшесі атанды. Артур Лидиард 2004 жылдың 11 желтоқсанында Техаста лекциялық сапарда жүргенде жүрек талмасынан қайтыс болды деген күдік бар.
Оқыту философиясы
Лийярдтың қашықтыққа жүгірудегі революциялық әсері Runner's World журналымен мойындалды, ол оны барлық уақыттағы ең үздік жүгіру жаттықтырушысы деп атады. Лийярд өзінің туған Жаңа Зеландиясында және ұлттық жеңіл атлетика бағдарламаларын құру үшін оның күшті бейімділігі мен жаттықтырушылық шеберлігіне жүгінген елдерде ойсыз және бюрократтық спорт әкімшілерімен үнемі қақтығысты. Лийярд жүйесінің марафондық дайындық кезеңі базалық жаттығу деп аталады, себебі ол барлық келесі жаттығулардың негізін қалайды. Лийярдтың спортшыларының төзімділік базасына баса назар аударуы және қашықтыққа жүгірушілерді даярлауда кезеңдеуді енгізуі, оның жаттықтырған немесе ықпал еткен спортшыларының әлемдік жетістіктерінде шешуші рөл атқарды. Роджер Баннистердің жаттығуында, мильге 4 минуттық бөгетті бұзған алғашқы спортшының жаттығуында барлық жаттығу элементтері болды, бірақ Лийярд жаттығудың қашықтығы мен қарқындылығын арттырды және спорттық кезеңдеуді Олимпиадаға бағыттады, рекордтарды жаңаруға емес. Кезеңдеу – бұл спортшы мақсатты жарысқа жақындаған сайын жаттығудың әртүрлі аспектілерін бірінен соң бірі баса назар аударуды қамтиды. Базалық жаттығу кезеңінен кейін Лийярд төрт-алты апта бойы күштік жаттығуларды ұсынды. Бұл таудан жүгіру және секіруді қамтыды. Бұл жүгіру аяқ киімінде жасалғандықтан, Ахилл сіңіріне түсетін жүктемесіз, ең жоғары анаэробты жағдайда жүгіру экономикасын жақсартты. Тек осыдан кейін тікенектер киіліп, ең көп дегенде төрт апталық анаэробты жаттығулар орындалды. (Лийярд физиологиялық сынақтар арқылы төрт аптаның анаэробты даму үшін қажетті ең көп уақыт екенін анықтады – одан артығырақ жағымсыз әсерлерге, мысалы, аэробты ферменттердің төмендеуіне және психикалық стреске, көбінесе шаршау деп аталатын жағдайға, қанның pH деңгейінің төмендеуіне әкелді.) Содан кейін алты апталық үйлестіру кезеңі болды, онда анаэробты жұмыс пен көлем азайды және спортшы әр апта сайын жарысқа қатысып, мақсатты жарысқа дайындалу үшін әр жарыстан өзін жетілдіретін болды. Лийярдтың ең үздік спортшылары үшін мақсатты жарыс әдетте Олимпиада финалы болды. Лийярд өзінің спортшыларын ең маңызды жарыстарда толыққанды көрсету қабілетімен танымал болды және оның керемет харизмасымен және спортшыларды шабыттандыру және мотивтеу қабілетімен қатар, бұл негізінен жүгіру жаттығуларына енгізген кезеңдеу принципінің нәтижесі болды. Базалық жаттығу кезеңінде Лийярд өз спортшыларына – әсіресе 800 метрлік жүгіруші Питер Снеллге – аптасына 160 шақырымға дейін жаттығу жасау керектігін талап етті. Ол бұл талапқа қатал болды. 1950 және 1960 жылдары, жаттығудың базалық кезеңінде Лийярдтың жетекшілігімен жаттыққан спортшылар, оның атақты 5 Уэйнрайт даңғылындағы мекенжайынан Роскилл тауынан бастап, Вайтакер тауларындағы тік және иісті жолдармен 35 шақырымдық жексенбілік жаттығу маршрутын жүгіріп өтетін. Вайтакер тауларындағы жалпы биіктік көтерілуі 500 метрден асты. Мұндай қиын төзімділік базасын құрғаннан кейін Лийярдтың спортшылары – Мюррей Халберг, Питер Снелл, Барри Маги және Джон Дэвис – әлемге қарсы тұруға дайын болды, олар 1960 жылғы Рим Олимпиадасында және 1964 жылғы Токио Олимпиадасында барлығы алты олимпиадалық медаль жеңіп алды. 1960 жылдардың ортасында жеңіл атлетикадан зейнеткерлікке шыққаннан кейін жаттығу физиологиясы бойынша докторлық диссертация қорғаған Снелл өзінің "No Bugles No Drums" атты автобиографиясында Лийярдтың марафондық дайындықтағы төзімділік аспектісі оның әлемдік деңгейдегі орта қашықтыққа жүгіруші ретінде табысқа жетуінің басты факторы болғанын айтты. Лийярд жүйесі 1960 жылдардың басында ресми түрде қалыптасқаннан бері сынап келді. Лийярдты сынға алған екі негізгі көз – ағылшыз жаттықтырушысы Фрэнк Хорвилл және америкалық жаттықтырушысы Джек Дэниелс. Хорвиллдің бес деңгейлі жаттығу жүйесі Lydiard-тан ерекшеленеді, оның айтуынша, спортшының максималды аэробтық тиімділікке жетуі үшін аптасына қажетті ең көп шақырым 110 шақырымды құрайды. Хорвиллдің пікірінше, Лийярдтың базалық кезеңде аптасына 160 шақырым жүгіруін талап етуі ең жақсы жағдайда артық, ең нашар жағдайда жарақаттар мен шаршаудың қажетсіз себебі болып табылады. Хорвилл Лайярдтан тағы бір жағынан ерекшеленеді, ол жаттығу бағдарламасында жылдың кез келген уақытында жаттығудың барлық аспектілері болуы керек деп санайды және кезеңдеу – жылдамдық немесе күш сияқты жаттығудың бір аспектісін белгілі бір кезеңде баса көрсету мәселесі болып табылады, онда барлық басқа жаттығу компоненттері де қатысады. Дэниелс болса, ең жақсы атлетикалық өнімділікке жету үшін оның "шек" қарқыны деп аталатын қарқынмен жаттығу қажеттігін баса көрсетеді. Ол Лийярд жүйесі ұзақ, баяу қашықтыққа жүгіру мен жылдам, анаэробты трек жұмысының екі шектігі арасындағы орташа қарқынмен жаттығуды елемегенін айтады.
Мұра
Қазіргі таңда әлемдегі дерлік барлық табысты жеңіл атлетика жаттықтырушылары мен спортшылары Лидиардтың жаттығу жүйесін саналы немесе санасыз түрде қолданады, төзімділік базасын қалыптастырып, ең жоғары нәтижеге жету үшін кезеңдеуді пайдаланады. Лидиардтың Шығыс Африка спортшыларына тікелей әсері талқылауға ашық, бірақ Кениялық және Эфиопиялық спортшылардың көп көлемде төзімділікпен жұмыс жасауы және кезеңдеуді қолдануы сөзсіз факт. Лидиардтың қалдырған жаттықтыру және баптау мұрасын сақтау және насихаттау үшін әлем бойынша күш-жігер жұмсалып жатыр. Оның туған Жаңа Зеландиясында Лидиардтың ең көрнекті спортшыларының Ауклендтің батысындағы Уайтекере таулары арқылы өткен танымал жаттығу маршрутымен жүретін "Легенда" марафоны, зимбабвелік Иан Уинсонның естелігіне құрылды. Лидиардтың идеялары ең көп тараған АҚШ-та, Лидиардтың екі шәкірті Нобби Хашидзуме және 1992 жылғы Жаңа Зеландия Олимпиадасының марафонда қола жүлдегері Лорейн Моллер Лидиардтың жаттығу философиясын насихаттау үшін Лидиард қорын құрды. Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласында 2009 жылы Лидиардтың жаттығу әдістемесін насихаттау және жастар арасында жүгіруді өмір салты ретінде дамыту мақсатында Лидиард Атлетика клубы құрылды – бұл жаттықтырушының есімімен аталатын әлемдегі сирек спорт клубтарының бірі. 2009 жылға дейін Лидиардтың жаттығу әдістері үш оңтүстік африкалық спортшының – Хуан Ван Девентер, Питер Ван Дер Вестхуйзен және Йохан Кроньедің 2009 жылғы Берлинде өткен жеңіл атлетика чемпионатына 1500 метрлік қашыққа қатысуына ықпал етті. Рангиора орта мектебінде Лидиард есімімен аталатын үй бар. Сондай-ақ, Хамильтон қаласының Чартуэлл ауданында Лидиардқа құрмет көрсету мақсатында Лидиард алаңы аталды.
Финляндиядағы уақыт
1960 жылдардың аяғында Финляндияда атқарған жұмысы 1970 жылдары фин қашықтыққа жүгіруіндегі жаңа өрлеуге әкелгені баршаға мәлім (Пекка Васала 1972 жылғы Мюнхен Олимпиадасында 1500 метрде алтын медальді жеңіп алды, ал Лассе Вирен 1972 жылғы Олимпиадада және 1976 жылғы Монреаль Олимпиадасында 5000 метр мен 10000 метрде алтын медальдарға ие болды), бірақ Мексика мен Венесуэладағы жаттықтырушылық тәжірибесі онша сәтті болмады. Лиярд өзінің жаттықтырушылық еңбегіне және сол елдердегі спортшылардың қажеттіліктеріне қолдау көрсетілмегендігіне байланысты екі елден де кетуге мәжбүр болды. Финляндияның жеңіл атлетика федерациясының шақыруымен Финляндияда Артур Лиярдтың болған уақыты барлығы 19 айға созылды, бірақ оның әсері ұзаққа дейін сақталды. Ол келгенге дейін 1960 жылдары интервалдық жаттығу фин жаттығуларының негізгі бөлігі болған, бірақ нәтижесіз болды. Осы жағдай мен финдердің өзгеріске келуге құлшынбауы салдарынан, оның келгені бастапқыда әртүрлі пікірлерге бөлінді. Дегенмен, ең маңыздысы, жаңа жаттығу әдістерін Пекка Васаланың жаттықтырушылары мен Лассе Виреннің жаттықтырушысы Рольф Хайккола қабылдады. Лиярдтың кеңестері көбінесе сол кездегі австралиялық жаттықтырушы Перси Серутти, «Ұшқыр фин» Пааво Нурми және венгр жаттықтырушысы Михай Иглой берген кеңестерге толықтыру ретінде қарастырылады. Лиярдтың сапарынан күтілген оң нәтижелердің алғашқы белгілері 1971 жылғы Еуропа жеңіл атлетика чемпионатында Юха Вяятяйненнің 5000 метр және 10000 метр қашықтықтарында жеңіске жеткеннен кейін көрінді. Ол өз еңбегі үшін Финляндияның Ақ раушан орденімен марапатталды.
Жүгіру
Лийярд жүгіруді денсаулық үшін белсенді түрде насихаттады, жүрек-қан тамырларына пайдасы бар оңай, ұзақ қашықтықты жүгіруді ұсынды, сол кезде адамдар ұзақ қашықтықты жүгіруді денсаулыққа зиянды және қауіпті деп есептейтін. 1961 жылы өзінің ізбасарларымен бірге Лийярд Окленд жүгіру клубын құрды, бұл әлемдегі тұңғыш клуб болды. Билл Бауэрман әлемдік деңгейдегі 4×1 мильдік командасымен Жаңа Зеландияға келген кезде Лийярд Бауэрманды өз мүшесінің бірі – үш рет жүрек талмасынан жазылған Энди Стидманмен бірге жүгіруге шақырды. Елуден асқан Бауэрман өзінен жиырма жас кіші адаммен бірге жүгіруде қиындыққа тап болды, Америкаға оралғаннан кейін жүгіруді Хейвард Филдке алып келді, содан кейін ол бұқаралық халыққа таралды. Бауэрманның зор ықпалының арқасында Лийярдтың бәсекелестік философиясы кейде жүгірумен шатастырылады, соның ішінде ұзақ, баяу қашықтықты (LSD) насихаттағаны туралы миф те бар. Дегенмен, өзінің жаңартылған оқулығында "Лийярд жолымен жүгіру" Лийярд тіпті ұзақ жүгіру кезінде де, оның үздік спортшылары "жағымды шаршау" сезіміне жеткені үшін дұрыс қарқынмен қозғалатынын түсіндірді.