Кіріспе

1963 жылғы Вьетнам соғысындағы шайқас

Оңтүстік Вьетнамның ең табысты күші – 7-ші жаяу әскер дивизиясы, сол кезде полковник Хуйнь Вань Цаоның қолбасшылығында болды. Оның АҚШ кеңесшісі подполковник Джон Пол Ванн болды, ол өзінің жоспаршысы капитан Ричард Зиглермен бірлесіп, бөлімнің көптеген іс-әрекеттерін басқарды. Олар 1962 жылғы әскери науқандардың ең үлкен жетістіктерін бағындырды, жарымәскери және азаматтық күзет және өзін-өзі қорғау корпустарымен бірге 2000-нан астам ВК жауынгерлерін өлтірді және мыңдаған басқаларын жабдықтаудан айырды. Алайда, Оңтүстік Вьетнам офицерлері көбінесе ауыр шығындарға баруға тартынды. Бірнеше рет Цаоның күштері ВК-ның толық батальондарын тұтқындап, жоюға тамаша мүмкіндікке ие болды. Бірақ ол түрлі сылтаулармен тұзақты жаба алмады және жаудың қашуына жол берді. Бұл мінез-құлық бастапқыда Ваннды таңқалдырды, ол Цаоны агрессивті қолбасшы етіп дамытуға тырысты. Ваннға беймәлім, Дием операцияның сәттілігіне қарамастан, тым көп адамды жоғалтқан офицерлерді жазалап немесе төмендетіп тастады. Дием Вьетнамға қарсы күресуден гөрі өзінің режимін қорғау үшін әскери күшті пайдалануға көбірек қызығушылық танытты. Оның шешімі – ARVN-ді католиктік саяси жақтастарымен және Цао, Ле Куан Тун және Тон Тхь Джин сияқты достарымен толтыру болды. Олардың әскери қабілеттері шектеулі болғанмен, төңкеріс әрекетін тоқтатуға көмектесуі мүмкін еді. Автомобиль жолында болған шайқаста Оңтүстік Вьетнамның аздаған салдаты қаза тауып, бірнеше жүк көлігі қирағаннан кейін, Цао Сайгонға шақырылып, Диемнен сөгіс алды. Оралғаннан кейін Ванн мен оның кеңесшілері тобы бұрынғы өте табысты бірлескен жоспарлау сессияларын тоқтатуға мәжбүр болды, ал олардың аймағындағы іс-қимыл баяулады. Цао олардың дамытқан керемет әскери барлау желісін пайдаланып, ВК-дан бос аймақтарды анықтады және тек сол аймақтарда операцияларды жоспарлады. Көптеген жағдайларда операциялар тек қағаз жүзінде орындалды, бұл іс жүзінде болмаған операциялардың қарқыны артқандығы туралы есеп беру үшін жасалды. 1962 жылы Дием Сайгон төңірегіндегі аймақтың басқаруын екіге бөлуге шешім қабылдады. Бұрынғы III корпус аймағы Сайгонның солтүстік-шығысын қамту үшін кішірейтілді, ал жаңадан құрылған IV корпус батыс және оңтүстік-батыс аймақтарын басқарды. Цао генерал болып тағайындалды және оның 7-ші жаяу әскер дивизиясының операциялар аймағын қамтитын жаңа IV корпус тактикалық аймағының басшылығын қабылдады. 7-ші дивизияның басқаруы Цао штабының бастығы полковник Буй Дин Джамға берілді. Джам Дием алғаш рет оны көтергенде өзінің қабілеттеріне қатысты алаңдаушылық білдірді. Дегенмен, ол Цаоның бұрынғы орнына ие болды және Ванн кеңесшілерін жоспарлау процесіне қайта шақырды. Басшылықтың өзгеруіне қарамастан, 7-ші жаяу әскер дивизиясын бұрынғыдай проблемалар мазалады.

Кіріспе

1962 жылдың қарашасында ВК-ның 2-ші әскери аймағы ВК 261-ші батальонына және Динь-Туон провинциясының 514-ші батальонына өз аймақтарындағы стратегиялық елді мекендерді жоюға және сонымен бірге Оңтүстік Вьетнамның жойғыш операцияларына шабуыл жасауға бұйрық берді. 1962 жылдың 28-30 желтоқсанында тыңдау құрылғысымен жабдықталған американдық ұшақ ВК радио хабар таратушысын анықтады. Ол Динь-Туон провинциясындағы Ап Тан Тхой ауылында радиосигналдарды қабылдады, онда АРВН 7-ші жаяу әскер дивизиясының штабы орналасқан. Радиодан алынған және Ванның барлау офицері Джим Драммонд алған басқа да ақпараттар ВК-ның Ап Тан Тхойды штаб-пәтер ретінде пайдаланғанын көрсетті. Дамның кеңесшісі және 7-ші жаяу әскер дивизиясының командалық штабы Зиглер кішігірім жау құрамына шабуыл жасауға арналған операциялық жоспарды дайындады. Зиглердің «Дюк Тан I» операциясы деп аталатын жоспары Оңтүстік Вьетнамға Ап Тан Тхойға үш түрлі бағыттан шабуыл жасауға шақырды: солтүстіктен 7-ші жаяу әскер дивизиясының 11-ші жаяу әскер полкінен үш мылтық ротасы; Динь-Туон азаматтық гвардия полкі оңтүстіктен солтүстікке қарай жеке бағандарда жүріп, 13 М113 бронетранспортерлер ротасы оңтүстік-батыстан жаяу әскер ротасымен бірге. M113 тасымалдаушылары мен жаяу әскер ротасы мобильді резерв және реакциялық күш ретінде әрекет ете алады, сондықтан егер ВК кері шегінуді бастаса, оны байланыс аймағына ауыстыра алатын жерге орналастырды. Сонымен қатар, Дам Тан Хьеп әуежайында екі мылтық ротасын орналастыратын, оларды АҚШ армиясының 93-ші көлік ротасының тікұшақтарымен майданға әкелуі мүмкін. Бұрынғы уақытта АҚШ барлау қызметі Вьетконг радиоқондырғыштарының орналасуын анықтаған болатын. Алайда, олар көбінесе оңтүстік вьетнамдықтар шабуылдар жасамас бұрын басқа жерге көшірілді, сондықтан Зиглер ВК-ның Ап Тан Тхойде 120-ға жуық сарбазы бар ма деп жеке сұрастырды. Алайда 1963 жылы ВК өз саясатын АРВН-ден аулақ болудан тұрып күресуге ауыстырды. 1-ші ротаның 261-ші батальоны мен 1-ші ротаның 514-ші батальонының жалпы саны 320 тұрақты сарбаздан құралған. Олар Ап Бакта және Ап Тан Тхойда орналасқан. Бірге, Ап Тан Тхой мен Ап Бактағы 261-ші және 514-ші батальонның элементтері «қосылған батальонды» құрады, ол полковник Хай Хоангтың қол астында болды. Бұған дейін 261-ші батальонның басшылығы 1954 жылдан кейін Солтүстік Вьетнамнан оралған Оңтүстік Вьетнам революционері Хоанг пен Солтүстік Вьетнамның тумасы Ту Хуе арасында ауысып отырды. Хуе батальонның сарбаздары арасында танымал емес еді, өйткені ол өте қатаң және талапшыл еді. Алайда ол барлық мәліметтерді мұқият қарастыратын. Ал Хоанг 261-ші батальонның сарбаздарына әлдеқайда сенімді болды. Осылайша, өзінің мықты көшбасшылық қабілеті мен танымалдығына байланысты Хоанг Ап Бактағы операциялар үшін ВК күштеріне басшылық ету үшін таңдалды. Бұдан басқа, АРВН-ден алынған радиоларды пайдалана отырып, ВК-ның АРВН-ден кодталмаған радиобайланысы арқылы шабуыл туралы жаңалықтарды ұстап алуға мүмкіндік алды. ВК жергілікті жерді толық пайдаланып, солтүстіктегі Ап Тан Тхой, оңтүстік-шығыста ағашпен қапталған сағаның бойында және оңтүстіктегі Ап Бакта позициялар алды. Олардың орналасуы ағаш пен бұталармен жақсы жасырылған, сондықтан оларды әуеден көру қиын болды және ауыр қару-жарақтан жақсы қорғаныс болды. Ап Бактың оңтүстігінде және батысында ВК суару бөгетінің алдында бірнеше түбір тесіктер қазып, оларға айналадағы күріш алқаптарында кедергісіз от алаңы берді. Қақпалар бір адамның аяғына тұруға немесе екі адамнан тұратын пулемет командасының отыруға жеткілікті терең болатын. Қасқыр ойығының артында суару бөгеті ВК-ның бірліктерінің бір-бірімен байланыс жасауына мүмкіндік берді. Қысқасы, ВК-ның кез келген шабуылдаушы күшке қарағанда үлкен артықшылығы болды. Екі ауылдағы әйелдер, балалар мен қарттар бұйрық шыққаннан кейін дереу қашып, жақын маңдағы батпақтарға жасырынды. Барлығы 30 CH 21 Shawnee тікұшағы қажет болды, бірақ олардың тек 10-ы ғана болды. Нәтижесінде Дам бір уақытта тек бір ротаны ғана майданға жібере алды. Сағат 07:00-де CH 21 тікұшақтарының бірінші толқыны Оңтүстік Вьетнамның алғашқы сарбаздарын түсірді. Бұл әскерлер қалған батальондар келгенше өз позицияларын ұстап тұруы керек еді. Регламенттік Оңтүстік Вьетнам әскерлерінің келуі кешіккендіктен, А және В жұмыс тобының екі азаматтық гвардия батальоны Дін Туонг провинциясының басшысы майор Лам Куан Тхоның қолбасшылығымен жау позициясына қарсы жүріп кетті. А тобының қарқыны азаматтық гвардияның алдыңғы батальонының сарбаздары бөгетке тығылып, ВК-ны айналып өтуге тырысқанда тоқтатылды. Осы уақытта артиллериялық қолдау тиімсіз болды, өйткені азаматтық гвардияның бақылаушылары артиллериялық оқтардың түсуін бақылау үшін тұруға батыл болмады. Нәтижесінде, бір артиллериялық оқтан кейін басқасы ВК позицияларының артында түсті, олардың түбір тесіктеріне емес. Жағдайды одан да нашарлатқан, Тхо өзінің екінші азаматтық гвардия батальонын А тобына көмектесуге жібермеді. Осы уақытта Оңтүстік Вьетнамның жаяу әскерлері жерге жатып, қозғалмайтын болды. Келесі бес сағат ішінде олар үш ірі шабуылға шықты, бірақ ВК-ның қорғаныс шебін бұзуға сәттілікке жете алмады. Сағат 09:30-ға қарай Дамның резервтік роталарының соңғысы Тан Хьепке әуемен жеткізілді, американдық ұшқыштар Тан Хьеп әуежайын көшпенді тұман жапқандықтан, шамамен екі сағат кешікті. Солтүстік және оңтүстіктегі жердегі шабуылдар тоқтап тұрғандықтан, Дам ВК-ның қорғаныс күштерін тарату үшін шығыс және батысқа шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ванның L 19 ұшағы батыс ағаш жолағының үстінен ұшқанда, ВК өздерінің түбір тесіктерінен бақылады, бірақ олардың позицияларын белгілеу үшін ұшақ от ашуға тырысып жатыр екенін білгендіктен, от ашпады. Ван күдікпен қарағанмен, бұл жерге қонуға қолайлырақ екенін шешті, өйткені басқа жердегі ауыр шайқасқа қарамастан, аймақ тыныш болды. Екінші CH 21 экипажды құтқару үшін жіберілді, бірақ ол да жерге қонғаннан кейін дереу қозғалмай қалды. Huey-дің бірі екі құлаған CH 21 экипаждарын алу үшін қайтып келді. Ол жерге қонуға дайындалып тұрғанда, жаудың оғынан негізгі роторы зардап шекті. Ұшақ оңға бұрылып құлады. Шамамен бір уақытта үшінші CH 21 ауыр зардап шегіп, алғашқы екі тікұшақтан біршама қашықтықта күріш алқаптарына қонуға мәжбүр болды. Сағат 10:30-ға қарай Ап Бакқа қонған барлық Оңтүстік Вьетнам сарбаздары ауыр отқа түсіп, қозғалудан бас тартты. Бірінші құлаған тікұшақта болған сержант Арнольд Бауэрс жараланған американдық ұшқыштарды құтқару үшін асығыс жүріп-қашып жүрді.

Қарулы құрам тасымалдаушыларының келуі

Боуэрс жарақат алғандарға көмек көрсеткеннен кейін, оңтүстік вьетнамдықтардан артиллерия мен әуе шабуылын үйлестіру үшін далалық радио алды. Кейін екі AD 6 Skyraider Ап Бак үстіне келіп, сабаннан тоқыған үйлерге конвенциялық бомбалар мен напалммен шабуыл жасады. Жерге тығылып қалған оңтүстік вьетнамдық әскерлер өздерінің қиындықтары аяқталды деп ойлады, сондықтан Вьетконгдан шегініп бара жатыр ма екенін көру үшін тұрды. Вьетконг ашық қалған әскерлерге оқ атып, бірнешеуін өлтірді. Содан кейін Ванн радио арқылы ARVN 2-ші бронеатқыштар полкінің аға кеңесшісі капитан Джеймс Б. Сканлонға төрт американдық тікұшақтың полк позициясының оңтүстік-шығысында жойылғанын немесе қимылсыз қалғанын хабарлады. Сканлонға Оңтүстік Вьетнамның 4-ші механикаландырылған атқыштар эскадрильясының 2-ші бронеатқыштар полкінің командирі капитан Ли Тонг Баны тұтқында қалған оңтүстік вьетнамдық рота мен тікұшақтарды құтқаруға шақыруды бұйырды. Ба американдықтардың бұйрықтарын орындамайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, 13 М113 бронетранспортерін Конг Ба Кай каналы арқылы жіберу Вьетконгтың шегінуіне мүмкіндік береді, себебі бұл көп уақыт алады деп мәлімдеді. Ван мен Ба арасында пікір таласы болды. Ақырында Ванн Циглерге Тан-Хьептегі штабтан радио арқылы хабарласып, ARVN 7-ші жаяу әскер дивизиясының командирінен Баға дереу Ап Бакқа қарай қозғалуға бұйрық беруін сұрады. Біраз уақыттан кейін Зиглер Дамның рұқсатымен қайтып келді және Баға М113 тасымалдаушыларын жанған ауылдан көтерілген ақ түтінге қарай жылжытуды бұйырды. Американдық кеңесшілер Баның M113 ұшақтары шайқастың бағытын өзгерте алады деп сенді; бұрын Вьетконг жауынгерлері М113 бронетранспортерлері пайда болғанда шайқас алаңынан қашқан. Бірақ бұрынғы қақтығыстардан айырмашылығы, Вьетконг командирі Хоанг 261-ші және 514-ші батальонның сарбаздарына оңтүстік вьетнамдықтарға бар күштерін салуға бұйрық берді, себебі лайлы күріш далалары арқылы кері шегіну өлімге алып келеді. Оңтүстік Вьетнамның М113 ұшақтары Меконг дельтасына тән жалпы алғанда терең емес өзендер мен ағыстарды кесіп өтуде қиындық көрмеді. Құтқару операциясы Ба американдық кеңесшілерден тікелей бұйрық алмауға бұйрық алғандықтан, алға жылжуға рұқсат алуға тырысқанда одан әрі кешіктірілді. Ванн бронеколоннаның үстінен ұшып бара жатып, Баға дереу алға жылжуды талап етті. Ба американдықтардан нұсқау қабылдамайтынын айтты. Ван Баға оқ атуды уәделегенде, ол өте баяу болса да, алға жылжуды жалғастырды. Осы уақытта төртінші CH 21 Ап Бакқа апатқа ұшыраған тікұшақ экипаждарын құтқару үшін оралды. Сондай-ақ, ол жердегі атыстан қатты зақымданып, лайлы күріш даласына құлады. Вьетконг жаңа рекорд орнатты: бұл шайқаста олар бірнеше сағат ішінде бес тікұшақты жойды немесе құлатты. Бронеколонна экипаждарының ынтымағы мен моральдық жағдайы тез нашарлады, себебі тасымалдаушылардың командирлері және пулеметшілері ретінде қызмет еткен оңтүстік вьетнамдық сержанттар өлтіріліп, олардың орнына аз тәжірибелі, нашар оқытылған адамдар келді. Вьетконгтың бекінісін басып алудың соңғы әрекеті ретінде жалын шашушымен жабдықталған M113 Вьетконг позициясының батыс ағаштарына ату үшін жіберілді. Жалын шашушыны атып жібергенде, жалын бірден сөніп қалды. Вьетконгты жеңу үшін соңғы күшін салғанда, Ван Тан Хьепке ұшып барып, Каодан Ап Бактың шығыс жағында әуе десанттық батальонды орналастыруды сұрады, бұл Вьетконг үшін ең логикалық шегіну жолы. Ван Вьетконгты барлық жағынан кері қайтқан жолдарын бұғаулап, оларды жою үшін оңтүстік вьетнамдық элиталық десанттық батальонды қолдану арқылы ауылдардың ішінде тұтқындауға үміттенді. Бірақ Ванның көңілі қалды, себебі Као бұл идеяға қатты қарсылық көрсетті және оның орнына М113 колоннасының артында батыс жағында әуе десанттық батальондарының біреуін тастауға шешім қабылдады. Ван Каоны оңтүстік вьетнамдықтардың одан әрі қаза болуын болдырмау үшін Вьетконгты қашып кетуіне жол бергісі келгенімен айыптады. Алайда, Као қоршалған және жақсы бекініп алған жау кері шегінгенге қарағанда күштірек қарсылық көрсетеді деп мәлімдеді, сондықтан ол Ап Бак және Ап Тан Тои елді мекендеріндегі Вьетконг бөлімшелерінің шығыс жағынан шегіну арқылы өздерін ашық көрсетуін қалады, онда оларды артиллерия мен әуе күшімен жоюға болады. Као Ванға да сенімін жоғалтты, себебі Ван көптеген оңтүстік вьетнамдық сарбаздардың өмірін бірнеше американдықтардың өмірін құтқару үшін қауіпке тіктірді деп ойлады.

Әуе десанттық батальонның атауы

Ванн Цаомен талас-тартыс жүргізудің мәнсіз екенін сезіп, L 19 барлау ұшағына қайта отырып, Тан Хьептен кетті. Түстен кейін ол Цаоға Оңтүстік Вьетнамның парашютшілерін мүмкіндігінше жылдам орналастыруға талап етті. Бұл шайқас соғыстың осы кезеңіне дейінгі Оңтүстік Вьетнам күштерінің ең ауыр жеңілісі болуі мүмкін деген қауіпті сезінді. Цао Ап Бактың оңтүстік-батыс жағына жаңа келген азаматтық қорғаныстың екінші батальонын орналастыруға және сағат 16:00 шамасында Баның бронетранспортерлерінің артына ARVN 8-ші әуе десантты батальонын тастауға уәде берді. Дұшпандар оңтүстік вьетнамдық парашютшілерді бірінен кейін бірін құлатты, кейбіреулері түсіп келе жатқанда, ал басқалары парашюттері ағаштарға ілініп қалғанда. Жерге жетіп, аман қалған парашютшілер алға жылжуға тырысты, бірақ қорғалған жағдайдағы дұшпандар ашық күріш далаларындағы парашютшілерге оқ жаудырды. ARVN 8-ші әуе десантты батальоны мойынсұнбады, шағын топтармен шабуыл жасады, бірақ әрқайсысы кері қайтарылды және күн батқанға дейін үзірлі шайқас жалғасты. Күннің соңына қарай әуе десантты батальоны 19 сарбазын қаза қылды және тағы 33-і жараланды. Оңтүстік вьетнамдықтармен бірге парашютпен түскен американдық кеңесшілер капитан Флетчер Уэр және сержант Рассел Копти жараланды. Ванн Ап Бак пен Ап Тан Тоидың шығыс жағындағы күріш далаларын жарықтандыру үшін C-47 жарық шашу ұшағын пайдалануды қалады. Ол дұшпандарды 500 артиллериялық оқпен соққыға түсіріп, олар шегінетін кезде жояйын деп ойлады. Цао жарық шашуды қолдануға рұқсат бермеді, өйткені ол әуе десантты батальонының түнгі қорғаныс позициясын ашып қоюы мүмкін еді, орнына сағатына төрт оқтан 100 артиллериялық оқ атуға бұйрық берді. 261-ші батальонның 1-ші ротасы колоннаны бастап кетті, одан кейін өлгендер мен жараланғандарды таситын санитарлар келді. 514-ші батальонның 1-ші ротасы колоннаның соңын күзетті, олардың бір взводы артқы күзет ретінде жұмыс істеді. Жараланған дұшпандар Ап Тан Тоидың шығысындағы каналға салынған қайықтарға көшірілді, ал колоннаның қалған бөлігі алға жылжыды. 3 қаңтарда сағат 07:00-де Хоангтың әскері ешкім байқамай, сәтті мақсатына жетті.

Салдары

3 қаңтарда батыс журналистері американдық кеңесшілермен бірге Ап Бактың құмқай ауылына барды. Журналист Нил Шихан Бриг. генерал Роберт Йоркке не болғанын сұрағанда, генерал былай деп жауап берді: "Не деп ойлайсың, бала? Қашып кетті, солай болды!" Біраз уақыттан кейін, 18 сағаттан астам кешігіп, Оңтүстік Вьетнам әскерлері Ап Бакты артиллериялық оққа тұтты. Артиллериялық оқтар тағы бес Оңтүстік Вьетнамдық сарбазды өлтіріп, 14-ін жарақаттады. Шабуылдың басындағы маңызды шешімдерді қабылдаған Ванн, оқиғаға Оңтүстік Вьетнамды кінәлады. "Бұл әрқашан болғандай, өте нашар өнер көрсету болды. Олар тыңдамайды. Бір қатені қайта-қайта жасай береді". Марк Моярдың сөзіне қарағанда, Ван Оңтүстік Вьетнамды кінәлау арқылы американдықтардың қателікті барлауын және нашар басшылығын жасыруға тырысты. Ол Оңтүстік Вьетнамдықтарды өзі ұнатқан өзгерістерді қабылдауға мәжбүрлеуді үміттенеді. Вьетнамдағы әскери көмек басқармасының (MACV) қолбасшысы генерал Пол Д. Харкинс шайқасқа көбірек оптимистік баға берді. Ол бұл операцияны үлкен жетістік деп санады; Вьет Конг өз позицияларын тастағаннан кейін Оңтүстік Вьетнамдық бөлімшелер Ап Бак және Ап Тан Тхой ауылдарын басып алды. Харкинс шайқастың табыстылығын бағалауда Екінші дүниежүзілік соғыстағы АҚШ әскери доктринасына сүйенді, онда қарсы тараптар бір-бірінің аумағын бақылауға алу мақсатымен дәстүрлі біріктірілген қарулы шайқас жүргізді. Дегенмен, Вьет Конг Дием режимінің және оның әскерінің әлсіз жақтарын көрсетуге көбірек қызығушылық танытты. Мояр (2008) Харкинстің дәстүрлі доктринаға негізделген тым оптимистік бағалаулары тактикалық және жауынгерлік дайындықтардағы кемшіліктерді, сондай-ақ ARVN командирлері мен олардың американдық әріптестері мен кеңесшілерінің жұмыс істеген тәртібіндегі кемшіліктерді мойындаудан жалтарды деп мәлімдейді. Оның осы көзқарасының нәтижесінде Оңтүстік Вьетнам және американдық басшылық ешқайсысы шайқастан пайдалы сабақ алған жоқ. Шайқасқа қатысқан Оңтүстік Вьетнамдық бөлімшелер Вьет Конг күштерін жоюға жасаған сәтсіз әрекеттері кезінде ауыр шығынға ұшырады. Оңтүстік Вьетнамдықтардың арасында 83 адам қаза тауып, кем дегенде 100 адам жарақат алды. Әскери тұрғыдан алғанда, өткен жылы ауыр жеңіліске ұшыраған Вьет Конг командирлері мен сарбаздарының рухы мен сенімділігі арта түсті. Саяси тұрғыдан, 261-ші және 514-ші Вьет Конг батальондары ARVN күштеріне салған үлкен шығындардан кейін қол жеткізген беделін пайдаланып, өздерінің операциялық аймақтарындағы ықпалын күшейтті.