Кіріспе
Жаңғақ түрі
Juglans cinerea, көбінесе ақ жаңғақ немесе күлді жаңғақ деп аталады, АҚШ-тың шығысы мен Канаданың оңтүстік-шығысында табиғи түрде өсетін жаңғақтың бір түрі.
Тарату
J. cinerea таралу аймағы шығысқа қарай Нью-Брансуикке дейін, оңтүстік Квебектен батысқа қарай Миннесотаға дейін, оңтүстікке қарай солтүстік Алабамаға дейін және оңтүстік-батысқа қарай солтүстік Арканзасқа дейін созылады. Ол АҚШ-тың көптеген оңтүстік штаттарында кездеспейді. Бұл түр Колумбия өзені бассейнінде, Тынық мұхитының солтүстік-батысында, теңіз деңгейінен шамамен 2000 фут (610 м) биіктікте өседі, бірақ бұл жерлер оның табиғи ареалы емес. 2015 жылдың 26 қаңтарында Имнаха өзенінің суайдынында 7 фут (2 м) (толық пісіп жетілген) диаметрлі ағаштар тіркелді. Боттернут қара жаңғаққа қарағанда салқын климатты жақсы көреді және оның ареалы Оңтүстікке дейін жетпейді. Оның солтүстік ареалы Висконсин мен Миннесотаға дейін созылады, онда қара жаңғақ үшін өсу маусымы тым қысқа.
Сипаттама
J. cinerea - бұл биікке дейін өсетін жапырақты ағаш, сирек кездесетін Butternut - өте баяу өсетін түр, және көбінесе 75 жылдан астам өмір сүрмейді. Оның сабағының диаметрі ашық сұр түсті қабықпен. Жапырақтары кезектесіп орналасқан және қауырсын тәрізді, ұзын, 11–17 жапырақшадан тұрады, әр жапырақшасы ұзын және кең. Жапырақтардың жапырақ сабағының соңында бір жапырақша болады және жапырақшалардың саны тақ болады. Бүкіл жапырақ жұмсақ түкпен жабылып, көптеген басқа ағаш жапырақтарына қарағанда ашық, сары жасыл түсті болады.
Гүлдеу және жеміс беру
Juglandaceae тұқымдасының басқа мүшелері сияқты, бауыр жаңғағының көктемде жапырағы ауа температурасына емес, күннің ұзақтығына (фотопериодқа) байланысты ашылады және күннің ұзақтығы 14 сағатқа жеткенде пайда болады. Бұл көрсеткіш оның таралған аймағының ең солтүстік және оңтүстік шектерінде бір айға дейін өзгеріп қана қоймай, ауыса да алады. Күздің басында жапырақтар ерте түсіп, күннің ұзақтығы 11 сағатқа дейін төмендеген кезде басталады. Бұл түр бір үйлі (моноэцийлі). Аталық (стаминат) гүлдері көзге түспейтін, көмекші бүршіктерден өсетін сары-жасыл, жіңішке гүлшоғырлар, ал аналық (пистиллятты) гүлдері – ағымдағы жылғы жаңа өрмелердің ұш жағындағы қысқа тікен тәрізді гүлшоғырлар болып табылады. Әр аналық гүлдің ашық қызғылт түсті мойыны бар. Екі жынысты гүлдер де бір ағашта бір уақытта пісіп жетілмейді. Жемісі лимон пішіндес жаңғақ, екі-алты данадан топтамалар түзеді; жаңғақ сопақша-жұмыртқа тәрізді, ұзын және кең, піспеген кезде орташа күзде жасыл қабықпен оралған.
Топырақ және топография
Бұл өсімдік өзен жағалауларында және жақсы су өткізетін топырақта жақсы өседі. Құрғақ, тығыз немесе құнарсыз топырақта сирек кездеседі. Дегенмен, қара жаңғаққа қарағанда құрғақ, тасты топырақта, әсіресе әктас текті жерлерде жақсы өседі. Бұл жаңғақтың таралу аймағына қара жаңғақтың көптеп таралмайтын Жаңа Англияның тасты топырақтары да кіреді. Боттернут көбінесе шағын ойыстарда, өзен жағалауларында және террасаларда, беткейлерде, тау жыныстарының құлауларында және жақсы дренажға ие басқа да жерлерде кездеседі. Виргинияда қара жаңғақтан әлдеқайда биікке дейін өседі. Жаңғақтарды жабайы жануарлар жейді.
Орманмен қамтылған жер
Боттернут аралас мезофиттік ормандағы бірнеше қатты ағаш түрлерінде көптеген басқа ағаш түрлерімен бірге кездеседі. Ол келесі төрт солтүстік және орталық орман жамылғысының түрлерінде қоса тіршілік ететін түр: қант кеспеағасы – бассвуд, сары тополь – ақ емен – солтүстік қызыл емен, бук – қант кеспеағасы және өзен қайыңы – сикомор. Көбінесе бірге кездесетін ағаштарға бассвуд (Tilia spp.), қара бұршақ (Prunus serotina), бук (Fagus grandifolia), қара жаңғақ (Juglans nigra), шырша (Ulmus spp.), кальян (Tsuga canadensis), хиккори (Carya spp.), емен (Quercus spp.), қызыл кеспейіз (Acer rubrum), қант кеспейіз (Acer saccharum), сары тополь (Liriodendron tulipifera), ақ күл (Fraxinus americana) және сары қайың (Betula alleghaniensis) жатады. Таралу аймағының солтүстік-шығыс бөлігінде ол көбінесе тәтті қайыңмен (Betula lenta) кездеседі, ал таралу аймағының солтүстік бөлігінде кейде ақ қарағаймен (Pinus strobus) кездеседі. Орман жамылғыларында көбінесе бір-екі ғана боттернут ағашы кездеседі, бірақ жергілікті жерлерде олар көп болуы мүмкін. Бұрын Батыс Виргиния, Висконсин, Индиана және Теннесси штаттары боттернут ағашының ағаш материалдарын өндіруде жетекшілік еткен.
Қақпақпен бәсекелесу
Жас ағаштар бүйірден келген бәсекеге төтеп бере алса да, жаңғақ ағашы тік келген көлеңкеде өмір сүре алмайды. Оның гүлдеуі үшін жоғары жағында болуы қажет. Сондықтан ол көлеңкеге және бәсекеге төзбес деп саналады.
Қымыз
J. cinerea-ның ең ауыр ауруы – жаңғақ сырқаты немесе жаңғақ қатерлі ісігі. Бұрын бұл аурудың қоздырғышы Melanconis juglandis саңырауқұлағы деп есептелген. Қазір бұл саңырауқұлақ екіншілік инфекциялармен байланысты екені анықталды, ал аурудың негізгі себепшісі – Ophiognomonia clavigignenti juglandacearum саңырауқұлағының басқа түрі болып табылады. Саңырауқұлақ кең ауқымды таратушылар арқылы таралады, сондықтан бір ағашты оқшаулау қорғанышқа көмектеспейді. Жаңғақ сырқаты алғаш рет 20 ғасырдың басында АҚШ-қа жапон жаңғағының импортталған көшеттерімен келген кезде енген. Аурудың белгілері – бұтақтар мен сабақтардың құрғауы. Алғашқыда қатерлі ісіктер ағаштың төменгі бөлігіндегі бұтақтарда пайда болады. Бұл құрғаған бұтақтарда дамыған споралар жаңбыр суымен ағаш діңдеріне таралады. Сабақтағы қатерлі ісіктер бұтақтар өлгеннен кейін 1-3 жылдан соң пайда болады. Сабақты айналып қысып өлтірген қатерлі ісіктердің орнынан жаңа шыбықтар өспейді. Ауруға шалдыққан ағаштар көбінесе бірнеше жылдың ішінде өледі. Тығыз тоғайларда немесе орманды жерлерде өсетін ағаштарға қарағанда, жеке тұрған ағаштар бұл саңырауқұлаққа қарсы тұруға жақсырақ бейімделген. Кейбір аймақтарда жаңғақ ағаштарының 90%-ы жойылған. Ауру Висконсин штатында жылдам таралып жатыр. Керісінше, қара жаңғақ бұл ауруға төзімді болып көрінеді.
Гибридтік кедергі
Бірақ жаңғақ жапон жаңғағымен оңай будандасады. Бірақ жаңғақ пен жапон жаңғағының араласуынан туған гибридті әдетте "буартнут" деп атайды, ол жапон жаңғағының ауруға төзімділігін мұраға алады. Зерттеушілер бірақ жаңғақты "буартнутқа" қайта будандастырып, "майлы буарттарды" шығарып жатыр, олардың буартнуттарға қарағанда бірақ жаңғақтың қасиеттері көбірек болуы керек. Олар ауруға төзімділікке қарай іріктеп алуда. Ландшафттық ағаштар ретінде табылған көптеген бірақ жаңғақтар таза түр емес, буартнуттар болып табылады.
Басқа зиянкестер
Топ ауруы бауырсаққа да зиян келтіреді. Қазіргі уақытта, оның себебі микоплазмаға ұқсас организм деп саналады. Симптомдары: сары түсті жапырақтардың өсуі, әдетте ұйықтап қалатын қосалқы бүршіктердің өніп, дамуынан туындайды. Ауруға шалдыққан бұтақтар күзде ұйықтамайды және аязбен құрғап қалады; өте осал ағаштар тіпті өліп кетуі мүмкін. Бауырсақ қара жаңғаққа қарағанда осы ауруға көбірек бейім. Жалпы гракль есімді құс піспеген жемістерді жояды және олардың саны көп болғанда бауырсақтың зиянкесі саналады. Бауырсақ отқа өте сезімтал, және түр жалпы желге төзімді болғанымен, жиі дауылдардан зардап шегеді. Бұл түр Иллинойс штатында "Құрып бара жатқан" тізіміне енгізілген. Канададағы Құрып бара жатқан жабайы жануарлар туралы комиссия 2005 жылы бауырсақты Канаданың құрып бара жатқан түрлер тізіміне қосты. 2012 жылы Индиана штатының Хантингбург қаласындағы тұқымдық бақшаға шамамен 60 бауырсақ ағашы отырғызылды, бұл USDA Орман шаруашылығы қызметінің түрді сақтау және бауырсақ қатерлі ісігіне төзімділік әзірлеу жөніндегі ірі жобасының бір бөлігі болды. Жобаға Хоузиер ұлттық орманнан, Шығыс аймақтық орман генетикасы бағдарламасынан, Солтүстік зерттеу станциясынан және Пердью университетінің қатты ағаштарды жақсарту және қалпына келтіру орталығынан орман шаруашылығы қызметкерлері қатысуда.
Танымал үлгілер
Америка Орман Ұлттық Чемпионы Нью-Йорк штатының Oneida қаласында орналасқан. 2016 жылы оның кеуде биіктігіндегі айналымы , биіктігі 67 фут (20 м), ал таралуы 88 фут (27 м) болды. Буш-бұта ағашын 1845 жылы Джордж Буш қазіргі Вашингтон штатының Тумвотер қаласында отырғызған, ол Миссуриден әкелінген. 2015 жылы жел дауылынан ауыр зақымданып, 2021 жылдың 1 мамырында 176 жасында құлап кетті. Боттернут ағашының үлгілері Ньюфаундленд аралдағы ең солтүстік ұшындағы Л'Анс-окс-Медоустағы Колумбияға дейінгі викингтер қонысынан табылған. Бұл аралда боттернут өспейді, сондықтан оның оңтүстік аймақтардан тасымалданғаны болжануда. Онда табылған ағаш бұталары еуропалық құралдармен кесілген.
Ас дайындауда қолдану
Жаңғақтар жеуге жарамды және ежелгі американдықтар олардан майға ұқсас май жасап, түрлі мақсаттарда қолданған. Жас, жасыл жаңғақтар әлі жұмсақ болғанда маринадтауға болады; аман қалу сағаты Брэдфорд Анжиер бір апта бойы күндіз-түнде тұзды суды ауыстырып, содан кейін кем дегенде екі апта бойы дәмдеуіш қосуды ұсынады. Қабықтарында табиғи сары-қызыл бояу бар.