Абрахам Гейгер: Реформалық Иудаизмнің Негізін Қалаушы ғалым

Кіріспе

Неміс раввині және ғалымы (1810–1874)

Абрахам Гейгер (ивритше: ʼAvrāhām Gayger; 24 мамыр 1810 – 23 қазан 1874) – реформалық иудаизмнің негізін қалаушы саналатын неміс раввині және ғалымы. Ол яһуди дінінің тарихы бойындағы үнемі дамуы мен жалпыадамзаттық ерекшеліктерін баса назар аударып, қабылданған діни формаларды қайта қарастыруға және заманауи кезеңге сай дін құруға ұмтылды.

Өмірбаян

Бала кезінде Гайгер еврей дінінің дәстүрлі түсінігіне күмән келтіре бастады, себебі классикалық тарихты зерттеуі Киелі кітаптағы құдайлық билік туралы мәлімдемелерге қайшы келді. Он жеті жасында ол өзінің алғашқы еңбегін жазуға кірісті, ол Мишнаның құқықтық стилін Библия және Талмуд құқығымен салыстырудан тұрды. Сондай-ақ, ол мишналық (раббилік) еврей тілінің сөздігін жасады. Гейгердің достары оған қаржылай көмек көрсетті, бұл оған Гейдельберг университетіне оқуға мүмкіндік берді, бұл оның отбасын қатты ренжітті. Оның негізгі назары филология, сирия тілі, еврей тілі және классикалық пәндерге аударылды, бірақ ол философия мен археология бойынша лекцияларға да қатысты. Бір семестрден кейін ол Бонн университетіне ауысты, онда Самсон Рафаэль Гиршпен бірге оқыды. Гирш бастапқыда Гейгермен достық қарым-қатынас орнатты және онымен бірге еврей студенттерінің қоғамын ұйымдастырды, мақсаты уағыз айту өнерін үйрену болғанмен, ішкі ниеті оларды еврей құндылықтарына жақындату еді. Осы қоғамда Гейгер өзінің алғашқы уағызын оқыды (2 қаңтар 1830 ж.). Кейінгі жылдары олар екі еврей қозғалысының жетекшілері ретінде қатыгез қарсыластарға айналды. Боннда Гейгер араб тілін және Құранды жан-жақты зерттей бастады, бастапқыда латын тілінде жазылған, кейін неміс тілінде "Was hat Mohammed aus dem Judenthume aufgenommen?" ("Мұхаммед яһуди дінінен не алды?") деген тақырыппен жарық көрген эссесі үшін жүлде алды. Бұл эссе Гейгерге Марбург университетінде докторлық диссертация қорғауға мүмкіндік берді. Ол Құранның көп бөлігі раввиндік әдебиеттен алынған немесе оған негізделгенін көрсетті. Бұл кітап Гейгердің үлкен интеллектуалдық жобасының алғашқы қадамы болды. Гейгер еврей дінінің христиандық пен исламға тигізген орталық ықпалын көрсетуді көздеді. Ол екі қозғалыстың да діни түпнұсқасы жоқ деп сенді, олар тек яһудилердің монотеистік сенімін түркі елдеріне жеткізу құралы болды. Ол кезде Германияда еврейлерге университет профессоры болу мүмкіндігі болмағандықтан, Гейгер раввин лауазымын іздеуге мәжбүр болды. Ол Висбадендегі еврей қауымында қызмет тапты (1832–1837). Мұнда ол өзі құрған және редакциялаған ғылыми журналдар арқылы академиялық жарияланымдарын жалғастырды, соның ішінде Wissenschaftliche Zeitschrift für jüdische Theologie (1835–1839) және Jüdische Zeitschrift für Wissenschaft und Leben (1862–1875). Оның журналдары еврей ғылымын, әсіресе тарихи және теологиялық зерттеулерді, сондай-ақ қазіргі оқиғаларды талқылау үшін маңызды платформаға айналды. Осы кезде Гейгер діни реформаларды бастады, әсіресе синагогтағы құлшылық рәсімдерін. Мысалы, ол ғибадатхана үшін аза тұту дұғаларын жойды, себебі еврейлер неміс азаматтары болғандықтан, мұндай дұғалар билікке адал емес көрінуі мүмкін және антисемитизмді тудыруы мүмкін деп сенді. Гейгер прогрессивті еврей дінінің бағдарламасын жасау мақсатымен реформалық раввиндердің бірнеше синодтарын шақырудың бастамашысы болды. Алайда, Сэмюэл Холдхаймнан айырмашылығы, ол жеке қауымдастық құруды қалаған жоқ. Оның мақсаты еврей дінін іштен өзгерту еді.

As a child, Geiger started doubting the traditional understanding of Judaism when his studies in classical history seemed to contradict the biblical claims of divine authority. At the age of seventeen, he began writing his first work, a comparison between the legal style of the Mishnah and Biblical and Talmudic law. He also worked on a dictionary of Mishnaic (Rabbinic) Hebrew. Geiger's friends provided him with financial assistance which enabled him to attend the University in Heidelberg, to the great disappointment of his family. His main focus was centered on the areas of philology, Syriac, Hebrew, and classics, but he also attended lectures in philosophy and archaeology. After one semester, he transferred to the University of Bonn, where he studied at the same time as Samson Raphael Hirsch. Hirsch initially formed a friendship with Geiger, and with him organized a society of Jewish students for the stated purpose of practicing homiletics, but with the deeper intention of bringing them closer to Jewish values. It was to this society that Geiger preached his first sermon (January 2, 1830). In later years, he and Hirsch became bitter opponents as the leaders of two opposing Jewish movements. At Bonn, Geiger began an intense study of Arabic and the Koran, winning a prize for his essay, written originally in Latin, and later published in German under the title "Was hat Mohammed aus dem Judenthume aufgenommen?" ("What did Mohammed take from Judaism?"). The essay earned Geiger a doctorate at the University of Marburg. It demonstrated that large parts of the Koran were taken from, or based on, rabbinic literature. This book was Geiger's first step in a much larger intellectual project. Geiger sought to demonstrate Judaism's central influence on Christianity and Islam. He believed that neither movement possessed religious originality, but were simply a vehicle to transmit the Jewish monotheistic belief to the pagan world. At this time, no university professorships were available in Germany to Jews; so, Geiger was forced to seek a position as rabbi. He found a position in the Jewish community of Wiesbaden (1832–1837). There, he continued his academic publications primarily through the scholarly journals he founded and edited, including Wissenschaftliche Zeitschrift für jüdische Theologie (1835–1839) and Jüdische Zeitschrift für Wissenschaft und Leben (1862–1875). His journals became important vehicles in their day for publishing Jewish scholarship, chiefly historical and theological studies, as well as a discussion of contemporary events. By that time, Geiger had begun his program of religious reforms, chiefly in the synagogue liturgy. For example, he abolished the prayers of mourning for the Temple, believing that since Jews were German citizens, such prayers would appear to be disloyal to the ruling power and could possibly spark anti Semitism. Geiger was the driving force in convening several synods of reform minded rabbis with the intention of formulating a program of progressive Judaism. However, unlike Samuel Holdheim, he did not want to create a separate community. Rather, his goal was to change Judaism from within.

Реформатор

XIX ғасырдағы Германияда Гейгер мен Сэмюэл Холдхайм, Израиль Якобсон және Леопольд Зунцпен бірге реформалық иудаизмнің негізін қалаушылар ретінде көзге түсті. Гейгер – тарихи ғылыми зерттеулерге негізделіп, иудаизмнің бұл жаңа саласын құруға тырысқан, еврей мәтіндерінің ешқайсысы құдайдан жазылған деп санамаған, орташа және білімді реформатор болды. Гейгер яһуди тарихындағы маңызды тақырыптар мен тұлғаларға түсініктеме берген ғалым және зерттеуші ғана емес, сонымен қатар 19 ғасырдың ортасындағы реформалық ілімнің көп бөлігіне жауапты раввин болды. Ол бүгінге дейін сақталған реформа қозғалысының ерекшелігіне үлкен үлес қосты. Реформалық тарихшы Майкл А. Мейер, егер реформалық иудаизмнің негізін қалаушы деп бір адамды атау керек болса, ол Гейгер болуы керек деп мәлімдеді. Гейгердің көптеген жазбалары түпнұсқа неміс тілінен ағылшын тіліне аударылған. Ол туралы көптеген тарихи және зерттеу еңбектері жарық көрген, мысалы, Сусанна Хешельдің "Абрахам Гейгер және еврей Исасы" (1998) атты еңбегінде Гейгердің "Жаңа Келісім" Исаның парызшыл болғанын және яһуди дінін үйреткенін көрсетеді деген радикалды пікірі баяндалған. Гейгердің кейбір зерттеулері Ибн Варақ құрастырған "Құранның шығу тегі: Исламның қасиетті кітабына арналған классикалық мақалалар" кітабына енген. Оның басқа еңбектері: "Иудаизм және ислам" (1833) және "Менің қауымыма үндеу" (1842).

Сын

Самсон Рафаэль Хирш өзінің "Jeschurun" журналының көптеген нөмірлерін Гейгердің реформалық көзқарасын сынауға арнады (ағылшын тілінде "Хирш, жинақталған жазбалары" деп жарияланды). Кейбір сыншылар Гейгердің еврей ұлттық ерекшелігіне қарсы шығуына да шабуыл жасады; әсіресе, 1840 жылы Дамаск оқиғасы, қанға бақты деген жаламен байланысты, оның араласудан бас тартуы қатты сынға ұшырады. Дегенмен, еврей тарихшысы Стивен Байм Гейгердің гуманитарлық негіздермен қарсылық білдіргенін анықтады.

Гайгердің православие дінін қабылдамауы

Гейгер үшін яһуди дінінің ерекшелігі – монотеизмі мен этикасы болды. Ол христиандық төзімсіздіктің ортағасырлық Еуропада ғасырлар бойы қалыптасқан, геттода дамыған Талмуд заңгерлігінің қаталдығынан алыстай бастады, бұл 19 ғасырда Германиядағы ортодоксал яһудизмнің өміршеңдігін анықтап, шектеді. Ол "Тора да, Талмуд та тарихшының, эволюция мен даму тұрғысынан сын тұрғысынан зерттелуі керек" деп сенді. Гейгер жасөспірім және жас ересек шағында дәстүрлі ортодоксал яһуди тегінен күткеннен гөрі яһудизмге көбірек либералды көзқараспен қарастыра бастады. Осылайша ол ортодоксал яһуди дәстүрінен бас тартып, либералды көзқарасқа бейімделді.

Консервативті иудаизмнің Гайгерді қабылдамауы

1837 жылы Гайгер Висбаденде реформалық көзқарастағы раввиндердің жиналысын ұйымдастырды, мақсаты – яһудизмге қатысты мәселелерді талқылау болды. Ол 1846 жылға дейін либералды неміс раввиндік ой-санасының жетекшісі болды. 1838 жылы ол Бреслаудағы Бас раввин лауазымына үміткер ретінде ұсынылғанда, еврей қауымындағы консервативті және либералды топтар арасында қызу дау туды. Православшыл топтар Гайгерді қараит немесе саддукей деп айыптады, осылайша оны Бас раввин қызметіне тағайындауға кедергі келтірді. Алайда, 1840 жылы Бреслаудың православие раввині қайтыс болды, бұл православие фракциясының бөлінуіне және Гайгердің Бас раввин болып тағайындалуына әкелді. Бреслауда Бас раввин қызметін атқарып жүргенде және одан кейін де раввин Захария Франкельдің Оң тарихи мектебі Гайгердің философиясын қабылдаудан бас тартты. 1841 жылы ол Франкельмен екінші Гамбург ғибадатханасы мәселесінде қайшылыққа келді. 1854 жылы еврей теологиялық семинариясы құрылғанда, Гайгердің күш-жігерінің арқасында, ол оның құрамына енбеді, бірақ ол ұзақ жылдар бойы еврей теологиясы факультетін құруға тырысқан еді. Көптеген консерваторлар Гайгердің теологиялық ұстанымын тым либералды деп есептеді. Сондықтан 1863 жылы Гайгер Бреслаудан Франкфурттағы, кейіннен Берлиндегі либералды қауымдардың раввині болды. Соңында, 1871 жылы ол Берлиндегі жаңадан құрылған Реформалық раввиндік колледждің, Hochschule für die Wissenschaft des Judentums факультетіне мүше болып тағайындалды және өмірінің соңғы жылдарын сонда өткізді.

Реформалық иудаизмге жаңа көзқарас

Бастапқыда реформалық иудаизм кейбір яһудилердің "ортодоксалияның қатаң талаптарына" қызығушылық танытпауынан және неміс протестантизмін үлгі етіп, иудаизмнің сыртқы түрін және рәсімдерін өзгертуге жасалған тытырудан туындады. Бірақ Гайгер литургия мен діни амалдардағы жаңалықтарды негіздеу үшін "бір мағыналы идеологиялық базаға" жүгінді. Гайгер былай деді: "Реформалық иудаизм бұрынғы иудаизмді жоққа шығару емес, парызшылардың халахикалық дәстүрін қайта жаңарту еді, ол уақытқа сай үнемі даму принципі, Киелі кітаптың әрпіне емес, оның рухы мен нағыз сенім санасына қайта-қайта куә болу принципі".

Гайгердің еңбектері

Мохаммед яһудилерден не қабылдады? Бонн, 1833 жыл. (Иудаизм және ислам: сыйлық еңбек, Ф. М. Янг, 1896 ж. аудармасы). Екінші ғибадатхананың қирауынан бастап XII ғасырдың соңына дейінгі яһудилік және оның тарихы. Он екі дәріс. "Nebst einem Anhange: Offenes Sendschreiben an Herrn Professor Dr. Holtzmann" қосымшасымен. Бреслау: Шлетер, 1865-71 жж. (Иудаизм және оның тарихы: 2 томдық, Ланхам [және басқалар]: Америка Университет баспасы, 1985 ж.). "Нахгелассен Скрифтенс" (қалған жазбалар). 1875-1878 жылғы басылымның қайта басылымы, Берлинде Л. Гершель баспасында жарық көрді. 1-5 томдар. Нью-Йорк: Арно Пресс, 1980 ж. Киелі кітаптың түпнұсқасы және аудармалары яһуди дінінің ішкі дамуымен байланыста. Бреслау: Хайнауэр, 1857 жыл.

Екіншілік әдебиет

Сюзанна Хешел: Абрахам Гайгер және еврей Иса. Чикаго; Лондон: Чикаго университетінің басылымы, 1998 жыл. (Иудаизм тарихы бойынша Чикаго зерттеулері). Людвиг Гайгер: Абрахам Гайгер. Қазіргі заманғы еврейлер үшін өмір және еңбек. Берлин: JVB, 2001 жыл. Кристиан Визе (ред.): Jüdische Existenz in der Moderne: Abraham Geiger und die Wissenschaft des Judentums (неміс және ағылшын тілдерінде), deGruyter, Берлин, 2013 жыл. Хартмут Бомхофф: Abraham Geiger – Wissen zum Glauben – Ақыл арқылы сенімге: реформа және иудаизм ғылымы. (Текст нем. және ағылшын тілдерінде). Stiftung Neue Synagoge Berlin, Centrum Judaicum. Jüdische Miniaturen; Bd. 45. Берлин: Hentrich und Hentrich, 2006 жыл. Джобст Пол (2006): "«Конвергенц» жобасы – Humanitätsreligion und Judentum im 19. Jahrhundert". Маргарет Йейгер, Юрген Линк (ред.): Macht – Religion – Politik. Діни амалдар мен сананың қайта жаңаруы. Мюнстер, 2006 жыл. Абрахам Гайгер және либералды иудаизм: XIX ғасырдың шақыруы. Макс Винердің өмірбаяндық кіріспесімен жинақталған. Немец тілінен аударған: Эрнст Й. Шлохауэр. Филадельфия: Америка еврейлік баспа қоғамы, 5722 жыл.