Араб әлеміндегі славян құлдары мен саудасы

Кіріспе

Араб әлеміндегі славян және еуропалық құлдар

Сакалиба (صقالبة, жалғыздық صقلبي) – ортағасырлық араб деректемелерінде славян және Орталық, Оңтүстік және Шығыс Еуропа халықтарын атауға қолданылатын термин. Бұл термин орта грек тіліндегі slavos/sklavenos (славян) сөзінен шыққан. Испан араб тілінде алғаш славян құлдарын, кейін – басқа Батыс Еуропа тілдеріндегі сөздердің семантикалық дамуына ұқсас, жалпы шетелдік құлдарды білдірген. Бұл сөз көбінесе славян құлдарын атау үшін қолданылған, бірақ араб саудагерлері саудалаған Орталық, Оңтүстік және Шығыс Еуропалықтарға, сондай-ақ Испания мен Португалия сияқты мұсылман аймақтарындағы барлық еуропалық құлдарға, тіпті Испания мен Португалияның христиан мемлекеттеріне жасалған шабуылдарда ұрланғандарға да қатысты. Судар мен Б. Сабаоның сөзіне сүйенсек, Сакалиба сөзі этникалық тегіне қарамастан «орман тұрғыны» деген мағынаны білдіреді. Араб әлеміне славян құлдарын жеткізудің бірнеше маңызды жолы болды: Шығыс славяндар үшін – Орталық Азия арқылы (моңғолдар, татарлар, хазарлар және т.б.); Оңтүстік славяндар үшін – Балқан арқылы; Батыс славяндар үшін – Орталық және Батыс Еуропа арқылы, ал соңғысы Аль-Андалусқа дейін жеткен. Ибрагим ибн Якубтың (10 ғасыр) мәліметінше, Волга сауда жолы мен басқа еуропалық жолдарды раданит еврей саудагерлері қамтамасыз еткен. (Шығыс славян жерлеріне жасалған қырымдық-ноғай шабуылдарымен салыстырыңыз.) Теофанның айтуынша, Омейяд халифасы Муавия I 660 жылдары Сирияда 5 мың славян жалдамалы әскерін орналастырған. 692 жылы Севастополь шайқасынан кейін Византия армиясындағы славян корпусының архоны Небулос және оның 30 мың адамы Сирия аймағына Омейядтармен бірге қоныстандырылды. Араб әлемінде Сакалибалар түрлі қызметтерде болды немесе оларға қызмет етуге мәжбүр болды: құлдар, гаремдегі әйелдер, евнухтар, қолөнершілер, жалдамалы сарбаздар, құл сарбаздар және халифаның күзетшілері ретінде. Иберия, Марокко, Дамаск және Сицилияда олардың әскери рөлі Осман империясындағы мамлюктермен салыстыруға болады. Ал-Андалуста славян евнухтары соншалықты танымал болғандықтан, Сакалиба терминімен синонимге айналды, бірақ барлық Сакалибалар евнух болған жоқ. Кейбір Сакалибалар 1031 жылы Кордова халифаты құлағаннан кейін Ибериядағы тайфалардың (княздықтардың) билеушілері болды. Мысалы, Мужахид әл-Амири Дениядағы Сакалибаны бүлікке шығаруға, қаланы басып алуға және Дения тайфасын (1010–1227) құруға ұйымдастырды, ол Майорка аралына дейін жетті.

Saqaliba (صقالبة, singular صقلبي) is a term used in medieval Arabic sources to refer to Slavs, and other peoples of Central, Southern, and Eastern Europe. The term originates from the Middle Greek slavos/sklavenos (Slav), which in Hispano Arabic came to designate first Slavic slaves and then, similarly to the semantic development of the term in other West European languages, foreign slaves in general. The word was often used to refer specifically to Slavic slaves, but it could also refer more broadly to Central, Southern, and Eastern Europeans traded by the Arab traders, as well as all European slaves in some Muslim regions like Spain and Portugal including those abducted from raids on Christian kingdoms of Spain and Portugal. According to Sudár and B. Szabó, the word Saqaliba means 'forest dweller', regardless of ethnicity. There were several major routes for the trading of Slavic slaves into the Arab world: through Central Asia (Mongols, Tatars, Khazars, etc.) for the East Slavs; through the Balkans for the South Slavs; through Central and Western Europe for the West Slavs and to al Andalus. The Volga trade route and other European routes, according to Ibrahim ibn Jakub (10th century), were serviced by Radanite Jewish merchants. (Compare Crimean–Nogai raids into East Slavic lands.) Theophanes mentions that the Umayyad caliph Mu'awiya I settled a whole army of 5,000 Slavic mercenaries in Syria in the 660s. After the battle of Sebastopolis in 692, Neboulos, archon of the Slavic corps in the Byzantine army, and 30,000 of his men were settled by the Umayyads in the region of Syria. In the Arab world, the Saqaliba served or were forced to serve in a multitude of ways: as servants, harem concubines, eunuchs, craftsmen, mercenaries, slave soldiers, and as Caliph's guards. In Iberia, Morocco, Damascus and Sicily, their military role may be compared with that of mamluks in the Ottoman Empire. In al Andalus, Slavic eunuchs were so popular and widely distributed that they became synonymous with the term Saqāliba, though not all Saqaliba were eunuchs. Some Saqāliba became rulers of taifas (principalities) in Iberia after the collapse of the Caliphate of Cordoba in 1031. For example, Mujāhid al ʿĀmirī organized the Saqaliba in Dénia to rebel, seize control of the city, and establish the Taifa of Dénia (1010–1227), which extended its reach as far as the island of Majorca.

Сакалиба құл саудасы

Волга сауда жолы 9 ғасырдың басында Солтүстік-Батыс Ресейге қоныстанған варягтар (викингтер) арқылы құрылды. Олар Ладога көліне Волхов өзені құятын жерден оңтүстікке қарай Ладога (Ескі норвег тілінде: Aldeigjuborg) атты елді мекенін салған. Бұл жол Солтүстік Еуропа мен Солтүстік-Батыс Ресейді Волга арқылы Каспий теңізімен байланыстырды. Рустар осы жолды Каспий теңізінің оңтүстік жағалауындағы мұсылман елдерімен сауда жасау үшін пайдаланды, кейде тіпті Бағдатқа дейін жетті. Бұл жол Днепр сауда жолымен бірге жұмыс істеді, ол варягтардан гректерге дейінгі сауда жолы ретінде танымал болды және 11 ғасырда маңыздылығын жоғалтты. Сакалиба бастапқыда славян халқын білдірген, бірақ кейін Испания сияқты мұсылман аймақтарындағы барлық еуропалық құлдарды, тіпті Испанияның христиан мемлекеттеріне жасалған шабуылдарда ұрланғандарды да атау үшін қолданылатын болды. Франктер славяндар мен авар қағанатынан құлдар сатып ала бастады, ал мұсылмандар Византия империясына қызмет ететін жалдамалы әскерлер мен қоныс аударушылар түрінде құлдарға кездесті. Көптеген славян құлдары христиан және ислам мемлекеттерінің шекарасы арқылы мұсылман әлеміне әкелінді, онда тікелей жолдың орнына кастрация орталықтары орналасқан еді. Одан олар ислам Испаниясына және басқа мұсылмандық аймақтарға, әсіресе Солтүстік Африкаға жіберілді. Сакалибалар Омейялар Испаниясында, әсіресе жауынгерлер ретінде танымал болды. Омейялардың құлауынан кейін олар көптеген тайфаларды биледі. Шығыс Еуропаның дінге өтуімен сауда төмендеді және 11 ғасырдан кейін Сакалиба туралы мәтіндік мәліметтер азайып кетті. Бари әмірлігі де осы сауда үшін маңызды порты болды. Византия империясы мен Венеция араб саудагерлерін еуропалық порттардан тоқтатып, кейін Кавказ бен Каспий теңізінен құлдар импорттауды бастады. Сакалибалар мұсылман мемлекеттеріне евнухтар мен кәнизактер ретінде әкелінді. Мұсылман әлемінде евнухтардың құлдығы қымбат болғандықтан, олар билеушілер тарапынан сыйлық ретінде берілді. Сакалиба евнухтары Аглабидтер және кейін Фатимидтер сарайларында маңызды рөл атқарды, олар оларды Испания мен Португалиядан импорттады. Фатимидтер басқа Сакалиба құлдарын да әскери мақсаттар үшін пайдаланды.

The Volga trade route was established by the Varangians (Vikings) who settled in Northwestern Russia in the early 9th century. About south of the Volkhov River entry into Lake Ladoga, they established a settlement called Ladoga (Old Norse: Aldeigjuborg). It connected Northern Europe and Northwestern Russia with the Caspian Sea, via the Volga River. The Rus used this route to trade with Muslim countries on the southern shores of the Caspian Sea, sometimes penetrating as far as Baghdad. The route functioned concurrently with the Dnieper trade route, better known as the trade route from the Varangians to the Greeks, and lost its importance in the 11th century. Saqaliba originally was used to denote Slavic people, however later it came to denote all European slaves in some Muslim regions like Spain including those abducted from raids on Christian kingdoms of Spain. The Franks started buying slaves from the Slavs and Avar Khaganate while Muslims also came across slaves in the form of mercenaries serving the Byzantine Empire and settlers in addition to among the Khazars. Most Slavic slaves were imported to the Muslim world through the border between Christian and Islamic kingdoms where castration centres were also located instead of the direct route. From there they were sent into Islamic Spain and other Muslim ruled regions especially North Africa. The Saqaliba gained popularity in Umayyad Spain especially as warriors. After the collapse of the Umayyads, they also came to rule over many of the taifas. With the conversion of Eastern Europe, the trade declined and there isn't much textual information on Saqaliba after 11th century. The Emirate of Bari also served as an important port for this trade. Due to the Byzantine Empire and Venice blocking Arab merchants from European ports, they later started importing in slave from the Caucasus and the Caspian Sea. The Saqaliba were also imported as eunuchs and concubines to Muslim states. The slavery of eunuchs in the Muslim world however was expensive and they thus were given as gifts by rulers. The Saqaliba eunuchs were prominent at the court of Aghlabids and later Fatimids who imported them from Spain and Portugal. The Fatimids also used other Saqaliba slaves for military purposes.

Қолданылуы

Географ Ибн Хордадбех (840–880) VII ғасырдың ортасына дейін болгар билеушісінің атағы "Сакалиба патшасы" болғанын айтқан, яғни билеушіде "көптеген құлдар болу мүмкіндігі" болған. Саяхатшы Ибн Фадлан (921–922 ж. шамасында) Волга Болгариясының билеушісін "Сакалиба патшасы" деп атады. Ғалым Әбу Зейд әл-Балхи (850–934) Сакалибаның үш негізгі орталығын: Куяба, Славия және Артанияны сипаттады. Саяхатшы Ибрагим ибн Якуб (961–962) Сакалибаларды, славяндарды Болгарияның батысында және басқа славяндардың шығысында, таулы аймақта орналастырды және оларды қатыгез және шабуылшыл деп сипаттады. Бұл аймақтар Батыс Балқанда болған деп саналады.