Кіріспе

Чилидің 17-ші және 21-ші президенті (1920–1924, 1925, 1932–1938) Артуро Фортунато Алессандри Пальма (20 желтоқсан 1868 – 24 тамыз 1950) – чилилік саяси қайраткер және реформатор, үш рет Чили президенті болған: 1920 жылдан 1924 жылға дейін, 1925 жылдың наурызынан қазан айына дейін және 1932 жылдан 1938 жылға дейін.

Ерте өмір

Артуро Алессандри Педро Алессандри Варгас пен Сусана Палма Гусманның ұлы болды. Оның әкесінің әкесі, Пьетро Аллесандри Тарци, Тосканадан шыққан итальяндық иммигрант, Аргентинадан Чилиге келген еді. Алессандридің әкесі Педро 19 жасында отбасының басшысы болды; Алессандри туған кезде ол Лонгавидедегі жерді иеленді. 12 жасында Алессандри ағалары мен әкесі оқыған Сакрад Хартс орта мектебіне қабылданды. 20 жасында Алессандри Чили университетінде заң білімін алуға кірісті. 1891 жылы оқу кезінде ол сол кездегі президент Хосе Мануэль Балмаседаға қарсы болған La Justicia газетіне қатысты. 1893 жылы бітіргеннен кейін Алессандри Роза Эстер Родригес Веласкоға үйленді, олардың 9 баласы болды. 1897 жылы Алессандри саяси мансабын бастады, Либералдық партияның мүшесі және Курико округінің өкілі болды, бұл орынды шамамен 20 жыл сақтап қалды. 1915 жылы президенттікке үміткер болған Алессандри Тарапака провинциясының сенаторы Артуро дель Риоға қарсы шығып, ауыр күреспен жеңіске жетті, содан кейін ол «Тарапаканың Арыстаны» («León de Tarapacá») деген лақап атын алды. 1920 жылы Алессандри Либералдық Альянстың президенттікке үміткері болды және Коалициялық партияның қарсыласы Луис Баррос Боргононы аз айырмамен жеңді. Жұмысшы табын қолдайтын сөздерімен Алессандри чилилік консерваторларды алаңдатты, олар өз мүдделерінің қауіпте екенін сезінді. Оппозиция Ұлттық Конгрессті бақылағандықтан, Алессандри Конгреске (Парламенттік дәуір) дейін саяси салмағы болмаған атқарушы билікті күшейтуді жақтады.

Бірінші рет қолдану

1924 жылдың көп бөлігінде Чили президенті мен консервативті бақылаудағы Конгресс арасындағы қақтығыс елді саяси жағдайдан шығармады, себебі Конгресс президент ұсынған заңдарды қабылдаудан бас тартты. 1924 жылдың 3 қыркүйегінде 56 әскери офицер төмен жалақыларына наразылық білдірді, бұл оқиға «руидо де сабель» (немесе «қылыш сылдырауы») деп аталды. Келесі күні полковник Мармадуке Гроув және майор Карлос Ибанес дель Кампо бастаған сол жас әскери офицерлер тобы өзін үкіметтен қорғау үшін «әскери комитет» құрды. 5 қыркүйекте «әскери комитет» президент Алессандриден үш министрін, оның ішінде соғыс министрін қызметтен босатуды, еңбек кодексін қабылдауды, табыс салығы туралы заңды бекітуді және әскери жалақыны жақсартуды талап етті. Алессандридің балама жолы болмады, сондықтан ол армияның бас инспекторы генерал Луис Алтамираноны жаңа кабинет басшысы етіп тағайындады. 8 қыркүйекте генерал Алтамирано Конгресс алдына шығып, сегіз заңды, соның ішінде Алессандридің еңбек кодексін қабылдауды талап етті. Конгресс наразылық білдіруге батыл болмады және заңдар бірнеше сағаттың ішінде қабылданды. Осы кезде Алессандри өзін әскерилердің құлы сезініп, 9 қыркүйекте отставкаға кетіп, АҚШ елшілігінен пана сұрады. Конгресс оның отставкасын қабылдаудан бас тартып, оның орнына алты айға конституциялық демалысқа жіберді. Ол дереу елден Италияға кетті. 11 қыркүйекте елді басқару үшін әскери хунта – қыркүйек хунтасы құрылды.

Екінші рет басқару

Қыркүйек айындағы әскери төңкеріс біртекті болған жоқ, және тез арада Мармадуке Гроув пен Карлос Ибанес дель Кампо бастаған прогрессивті қанат, Алессандридің қайта оралуын қолдаған Comité Obrero Nacional және басқа да еңбек ұйымдарымен байланыс орнатты. Бұл 1925 жылғы қаңтарда полковник Гроув басшылығымен жасалған төңкеріске әкелді, ол Алессандридің оралуын күтіп, билікті генерал Педро Дартнельге уақытша президент ретінде тапсырды. Дартнель 1925 жылғы 20 наурызда Алессандриге билікті қайтарудан бұрын қаңтар айындағы әскери төңкеріс комитетін құрды. Алессандри жаңа Конституцияны әзірледі, және 30 тамызда 134 421 сайлаушының қатысуымен өткен референдум арқылы мақұлдады. 1925 жылғы 18 қыркүйекте жарияланған Конституция президенттің заң шығарушы билікке қатысты өкілеттіктерін күшейтті. Сонымен қатар, Алессандри Орталық банк құрып, еркін нарық саясатынан алғашқы қадам ретінде бас тартты. Оның екінші үкіметі солшыл және радикалды топтардың қолдауымен басталды. Алайда, бұл топ президенттен алшақтауға басталды. 1925 жылғы наурыз айында Алессандри үкіметі демонстрацияны басып таңбалады, нәтижесінде Марусия қырғыны болды, одан кейін Ла-Корунья қырғыны орын алды. Жұмысшы табымен болған бұл араздық оны 1937 жылға дейін оңшыл радикалдық одақты сақтап тұруға мәжбүр етті, содан кейін ол сол жаққа бет бұрды. Төңкеріс қаупіне қарсы тұру үшін Алессандри төңкеріс жасау ниетін басу және саясатқа араласпау міндеті тапсырылған республикалық күштерге сүйенді. Олар Азаматтық қозғалыстың нәтижесінде Алессандридің оралуынан аз уақыт бұрын құрылды. Олар бастапқыда жасырын, кейін ашық түрде жұмыс істеді, 7 мамыр 1933 жылы президенттің алдынан өткен әскери шеруге қатысты, президент оларды құрметпен қарсы алды. Олар 1936 жылы өздерінің миссиясын орындалған деп есептеп, өздігінен тарады. Президент Парламенттен бірнеше рет конституциялық төтенше жағдай режимін енгізуге рұқсат сұрады, бұл заңсыз әрекеттерге әкелді, мысалы, "Топаз" журналының 285-ші нөмірінің өртелуі, онда Алессандриді қорлайтын карикатура бейнеленген. Сол кезде Ранкильдегі ауылдық көтеріліс және оның қанаушылықпен басылуы, сондай-ақ Хорхе Гонсалес фон Марестің нацистік идеологияға негізделген Чилидің Ұлттық-социалистік қозғалысы сияқты жаңа зорлық-зомбылық оқиғалары да орын алды. Экономикалық жағынан алғанда, 1929 жылғы дағдарыстан қалыпқа келтіру жұмысы Қаржы министрі Густаво Росс бастады, ол өсуге "ішке қарай" бағытталған прагматикалық либерал болды. Нитраттарға қатысты ол COSACH-ті таратып, COVENSA (Нитрат және йод сату корпорациясы) құрды, ол өндіруші емес, көп қырлы дистрибьютор еді. Ол фискалдық тапшылықты жаңа салықтармен теңгеріп, Чили облигацияларының иелеріне зиян келтіре отырып, сыртқы қарызды қайта төледі. Олардың табысы артып, қоғамдық жұмыстарға басымдық берді. 1938 жылдың желтоқсан айында ашылған Сантьягодағы Ұлттық стадионның құрылысы ерекше көзге түседі. 1938 жылғы Сегуро Обреро қырғынында Алессандридің жауапкершілігінің деңгейі әлі де күмәнді.

Президенттік қызметтен кейінгі қоғамдық өмір

Оның саяси өмірі президенттік қызметтен кейін де аяқталған жоқ. Курико, Талка, Линарес және Мауле округінің коммунистік сенаторы Амадор Пайроаның қайтысынан кейін ол толықтыру сайлауына қатысып, жеңіске жетіп, 8 қарашада Сенатқа оралды. 1949 жылы ол қайта сайланды, бірақ бұл жолы Сантьягодан, сонымен қатар осы органның төрағасы болып сайланды. Ол 1942 және 1946 жылғы президенттік сайлауларда маңызды рөл атқарды, алғашқысында либералдардың дауыстарын бөліп, Хуан Антонио Риосты қолдады, екіншісінде либералдардың алдын ала кандидаттығына өзін ұсынды. Кейін ол кандидатурасын ұлы Фернандоға ұсынып, нәтижесінде оңшыл және консерватор кандидаттар доктор Эдуардо Круз Кокке қолдау көрсетіп, Габриэль Гонсалес Виделаның жеңісіне әкелді. Чили Сенатының төрағасы болған кезде Алессандри 1950 жылдың 24 тамызында 82 жасында қайтыс болды, ал оның орнына ұлы Фернандо Алессандри келді. Оның тағы бір ұлы, Хорхе Алессандри 1958 жылдан 1964 жылға дейін Чили президенті болды.