Кіріспе

Қолма-қол ақшаға оңай айналдырылатын активтер

Ақшаға жақын немесе квази ақша – бұл қолма-қол ақша емес, бірақ оңай қолма-қол ақшаға айналдырылатын жоғары ликвидті активтерден тұрады. Ақшаға жақын ақша мысалдары:

Жинақ шоттары
Ақша нарығы қорлары
Банктік мерзімді депозиттер (депозиттік сертификаттар)
Мемлекеттік қазыналық бағалы қағаздар (мысалы, T-вексельдері)
Өтеу мерзімі жақын болатын облигациялар
Шет ел валюталары, әсіресе АҚШ доллары, евро немесе иена сияқты кеңінен қолданылатын валюталар. Ақшаға жақын ақша ақша ұсынымының тар анықтамаларына кірмейді, бірақ кең анықтамалар ақшаға жақын ақшаның кейбір түрлерін қамтиды.

Тарих

Өткен үш ғасыр ішінде жұртшылық ақша деп қабылдаған нәрсе алтын мен күміс монеталардан бастап, бірінші банкноттарды, содан кейін чек арқылы аударылатын банк депозиттерін қамтуға дейін кеңейді. Жақында ғана көптеген экономистер ақша осымен шектеледі деген келісімге келген еді. Бүгінде мұндай келісім жоқ, және қазіргі жағдайға сәйкес ақшаның дұрыс анықтамасы талқыланып жатыр. 18-шы ғасырдан бері экономистер айналымдағы ақша мөлшері маңызды экономикалық фактор екенін біледі. Теориялар 19-шы және 20-шы ғасырдың басында нақтырақ айқындалғанда, оларға ақша ұсынысы деп аталатын фактор енгізілді.

Ақшаның функциялары

Ақша көбінесе үш функция немесе қызмет арқылы анықталады: айырбас құралы, құн сақтау және есептесу бірлігі ретінде.

Айырбастау құралы

Ақшаның ең маңызды қызметі – сауда-саттық жасауды жеңілдету үшін айырбас құралы болып табылуы. Ақша болмаған жағдайда, барлық сауда-саттықтар бартер арқылы жүзеге асырылуы керек болар еді, яғни бір тауар немесе қызметті тікелей басқа тауар немесе қызметке айырбастау.

Құн сақтау

Ақша айырбас құралы болу үшін, ол уақыт өте келе құнын жоғалтпауы керек, яғни құндылықты сақтаушы болуы тиіс. Егер ақшаны қандай да бір мерзімге сақтағаннан кейін де оның құны сақталмаса, ол қажеттіліктердің екі жақты сәйкес келу мәселесін шешпейді де, сол себепті айырбас құралы ретінде қабылданбайды.

Есептік бірлік

Ақша сонымен қатар есептік бірлік қызметін атқарады, саудаланып алынатын тауарлар мен қызметтердің құнын бірдей өлшеммен бағалауға мүмкіндік береді. Тауардың ақшамен өлшенген құнын немесе бағасын білу, тауарды ұсынатын және сатып алатын тараптарға оның қаншасын ұсынуға және қаншасын сатып алуға қатысты шешімдер қабылдауға көмектеседі.

Өте төмен өтімділігі бар активтер

Осылайша, ақшаға жақын активтерді құнды сақтау функциясын орындайтын (экономикалық жағдайларды ескере отырып, күтілуі мүмкін) және айырбас құралына оңай айналатын, бірақ өзі айырбас құралы болып табылмайтын активтер деп қарастыруға болады. Банктегі, жинақ-несие қауымдастығындағы немесе құрылыс қоғамындағы салымдар – ақшаға жақын активтердің ерекше түрі. Егер шот шарты дереу ақша алуға мүмкіндік берсе, салым иесі қазіргі күні қаншалық сатып алу мүмкіндігіне ие екенін біледі және салымды дерлік бірден айырбас құралына (ақша немесе эскроу шоты/ағымдағы шот) айналдыра алады. Ықшам мерзімді салымдар (мысалы, отыз күндік қазына векселі) және мерзімі таяп қалған мемлекеттік облигациялар – дереу ақша алуға мүмкіндік беретін банк шотымен салыстырғанда толыққанды айналымға ие емес активтердің мысалы, бірақ көп жағдайда бұл айырмашылық маңызды емес. Сондықтан мұндай активтер де көбінесе "ақшаға жақын" деп есептеледі.