Солтүстік Қытайдағы Ниань көтерілісі (1851-1868)

Кіріспе

Солтүстік Қытайда 1851-1868 жылдар аралығында қарулы көтеріліс болды.

Ниан көтерілісі – 1851-1868 жылдар аралығында Солтүстік Қытайда, Оңтүстік Қытайдағы Тайпин көтерілісімен (1850-1864) бір мезгілде болған қарулы бүлік. Көтеріліс ақыры Цинь әулетін құлатуға жетпеді, бірақ зор экономикалық қиындықтар мен көптеген адам өмірінің қазасына әкелді, бұл 20 ғасырдың басында Цинь режимінің құлауына себеп болған маңызды, ұзақ мерзімді факторлардың бірі болды.

Шығу тегі

Ниан – Хуабей диалектісінен алынған сөз, ол Орталық жазықтар мандаринінің бір түрі. Бұл диалектіде Ниан еркін біріккен топтарға немесе “бандиттерге” сілтеме жасау үшін қолданылған. Ниан қозғалысын 1840 жылдардың аяғында Чжан Лексинг құрды, ал 1851 жылы олардың саны шамамен 40 000-ға жетті. Тайпин көтерілісінен өзгеше, Ниан бастапқыда Цин үкіметін сынаудан басқа нақты мақсаттары мен міндеттері болған жоқ. Олардың ұраны: «Байларды өлтіріп, кедейлерге көмектесейік». Дегенмен, Ниан бірқатар табиғи апаттардан кейін императорлық режимге қарсы тікелей әрекет етуге мәжбүр болды. 1851 жылы Сары өзеннің тасқыны жүздеген мың шаршы километрді басып, зор өлім-жұлымға себеп болды. Цин үкіметі апаттан кейін тазалау жұмыстарын баяу бастады, бірақ тиімді көмек көрсете алмады, себебі Бірінші Опиум соғысы мен Тайпин көтерілісі кезінде мемлекеттік қаржы сарқылып кеткен еді. 1855 жылы өзен қайтадан тасып, мыңдаған адамды жанында қалдырып, өнімді Жансу провинциясын қиратқанда, апаттың салдары әлі толыққанды жойылмаған еді. Су тасқынымен бірге ашаршылық та тарады. Осы кезде Цин үкіметі еуропалық державалармен келісімге келуге тырысты, бірақ мемлекеттік қаржының күйреуіне байланысты тиімді көмек көрсету мүмкін болмады. Бұл Ниан қозғалысын ашуға итермеледі, олар еуропалықтарды елдің проблемаларына себепкер деп айыптады және Цин үкіметін тиімсіз деп санады. Ниан көтерілісшілері бұрынғы 1794 жылғы Ақ лотос көтерілісінен әсер көргендей, Ақ лотос сияқты құпия қоғамдар мен секталардан жауынгерлер жинады, олардың терминологиясын және рәміздерін белсенді түрде қолданды. Мысалға, анттасқан бауырластық, бес түсті тулар, сегіз триграммасы бар желеулер және әйел сарбаздардың кеңінен қолданылуы. Көтерілістің жетекшісі Чжан Лексинг «Ұлы Ханның нұрлы патшасы» деген лақап атты, бұл Ақ лотостың басшылық лауазымдарын еске түсіреді. Саяси ғалымдар Валери Хадсон мен Андреа ден Боердің пікірінше, көтеріліс, кем дегенде, су тасқынымен байланысты экономикалық қиындықтарға байланысты ондаған жылдар бойы қыздарды өлтіру салдарынан туған, үйлене алмай қалған көптеген жас жігіттердің наразылығынан туды. Аймақтағы жас жігіттердің шамамен төрттен бірі осы «бұтақтары жоқ» санатқа жатуы мүмкін.

Nian is a word borrowed from the Huaibei dialect, a form of Central Plains Mandarin, where it was used to refer to loosely affiliated gangs or groups or “bandits”. The Nian movement was formed in the late 1840s by Zhang Lexing and, by 1851, numbered approximately 40,000. Unlike the Taiping Rebellion movement, the Nian initially had no clear goals or objectives, aside from criticism of the Qing government. Their slogan was "'kill the rich and aid the poor.'" However, the Nian were provoked into taking direct action against the Imperial regime following a series of environmental disasters. The 1851 Yellow River flood deluged hundreds of thousands of square miles and caused immense loss of life. The Qing government slowly began cleaning up after the disaster but could not provide effective aid, as government finances had been drained during the First Opium War and the ongoing Taiping Rebellion. The damage created by the disaster had still not been repaired when, in 1855, the river burst its banks again, drowning thousands and devastating the fertile province of Jiangsu. Along with the destruction caused by the floods famine spread. At the time, the Qing government was trying to negotiate a deal with the European powers, and as state finances had been so severely depleted, the regime was again unable to provide effective relief. This enraged the Nian movement, which blamed the Europeans for contributing to the nation troubles, and increasingly viewed the Qing government as incompetent. The Nian rebels seemed to have been influenced by the previous 1794 White Lotus Rebellion, recruiting from secret societies and sects such as the White Lotus, and actively borrowing their terminology and symbols, examples being the practice of sworn brotherhood, five colours of banners, flags with eight trigrams, and the widespread use of units of woman warriors. Zhang Lexing, leader of the rebellion, used the title "Bright King of the Great Han", an address reminiscent of White Lotus leadership positions. Political scientists Valerie Hudson and Andrea den Boer suggest that the rebellion was fueled, at least in part, by decades of female infanticide caused by the flood related economic misery, leading to a large population of frustrated young men without any women to marry, perhaps as many as a quarter of all young men in the area being in this category of "bare branches".

Қақтығыс

Ниан көтерілісшілері көбінесе тіршілік үшін қарақшылыққа біріккен кедей шаруалар еді. Бірақ табиғи апаттардың күшеюімен қарақшылық топтары үлкейіп, үкіметке тікелей қарсы тұратын әскерге айналды. Дегенмен, Ниан мүшелерінің басым бөлігі үшін жағдайы жақсырақ болған қауымдарды тонау және салық төлеуден жалтарған әрекеттер маңызды болды. Ниан көтерілісшілері үшін діни ұстанымдар да аса үлкен рөл ойнамады. Ниан күштері ақ лотостан қызыл тулар мен Сегіз Триграмма туларын мұра еткенімен, ақ лотос немесе Құдайға табыну қоғамы сияқты рухани қозғалыстардың оларға тигізген жалпы ықпалы төмен болды. Мысалы, ақ лотос көтерілісшілері кейде Ниан топтарымен бірге шайқасса, соңғылары кейде олжа алу үшін бұрынғыларына шабуыл жасады. Орташа есеппен, Хэнаньдағы Ниан топтары Анхуйдағы Нианға қарағанда қарақшыларға көбірек ұқсады. Тарихшы Элизабет Перридің сөзіне сүйенсек, Ниан қозғалысы "негізінен өмір сүрудің қарапайым стратегиясын көрсетеді". Олар революционерлер емес еді, үкімет шенеуніктері мен байларды өлтіруге шақыратын ұрандармен және әділ қоғамға деген үміттермен қатар, оларға нақты, айқын мақсаттар жетіспеді. Кейбір Ниан әскерлері нағыз көтерілісші қозғалыстарға айналған себебі, заңды билеушілер болғысы келген жеке Ниан басшыларының амбицияларына байланысты болды. Ниан атты әскерін тонау үшін пайдаланды, бұл Ниан күштері мен олардың туған елдерін қолдауға мүмкіндік берді. Ниандықтардың жылдам атты әскерінен айырмашылығы, олардың қорғаныс тактикасы олар бақылаған "жер қабырғалы қауымдарға" негізделген. Шаруалардың қолдауы өте маңызды болып шықты және Ниан билігінің нағыз негізін құрады. 1851 жылы Ниан ауылдардың астық қоймалары мен күміс сақтау орындарына шабуыл жасады. Нанкин Тайпин Аспан Корольдығының қолына тигеннен кейін, кейбір Ниан басшылары Тайпиндермен одақ құруға тырысты. Хун Сякуань Ниан басшыларына лауазымдар берді, Ниан мен Тайпин кейде ынтымақтастық танытты, бірақ екі көтеріліс арасында толық үйлесімге қол жеткізілмеді. Ниан әскерлері Тайпинге мойынсұнған немесе тіпті толық қосылған жағдайлар сирек болды, өйткені көпшілігі тек жақын арада пайда табуға және өмір сүруге қызығушылық танытқан қарақшы әскерлері еді. 1855 жылы Чжан Лексинг Қытайдың орталық бөлігіндегі үкімет әскерлеріне қарсы шабуылдар жасап, тікелей әрекетке кірісті. Жазға қарай Нианның жылдам атты әскері, жақсы жабдықталған және заманауи қару-жарақпен қамтамасыз етілген, Пекин мен оңтүстікте Тайпин көтерілісшілерімен күресіп жатқан Цин әскерлері арасындағы байланыс жолдарын үзіп тастады. Цин әскерлері Қытайда көтерілістер басталған кезде қатты қиындыққа тап болды, бұл Ниан әскерлеріне үлкен аумақтарды басып алуға және экономикалық маңызды аймақтарды бақылауға мүмкіндік берді. Ниан басып алған қалаларын бекініп, оларды ауылдағы Цин әскерлеріне қарсы атты әскер шабуылдарын жүргізу үшін база ретінде пайдаланды, бұл жергілікті қалаларды Ниан шабуылдарынан қорғауға итермеледі. Бұл үздіксіз шайқастарға әкеліп соқты, ол бұрын бай болған Цзянсу мен Хунань провинцияларын қиратты. 1856 жылы бірнеше Ниан тобы Чжан Лексинг басшылығымен одақ құрып, бес әскерден тұратын бос конфедерацияға бірікті. Әр әскер түрлі түсті байрақтарымен анықталды, көбінесе дербес жұмыс істеді және көбінесе бір руға жататын адамдарды жұмысқа алды. Нәтижесінде, әрбір байрақты әскердің негізгі аймағы болды, ол бір-бірімен туысқандық байланыстағы адамдар тұратын бірнеше ауылдардан тұратын. Қатысушы рулардың саны әртүрлі болғандықтан, байрақты әскерлер тиісінше кішірек немесе үлкен болды: Чжанның өзі басқарған сары байрақты әскер 18 ауылдан күш алды; Кунг Техтің ақ байрақты әскері 13-тен; Хоу Ших Вэйдің қызыл байрақты әскері 12-ден; Хан Лао ванның көк байрақты әскері алтыдан; ал Су Тьен Фудің қара байрақты әскері жүз ауылдан. Чжан одаққа көбірек тәртіп пен үйлесімді енгізуге тырысқанымен, бұл бағытта сәттілік шектеулі болды. Ішкі келіспеушіліктер одақтың тез ыдырауына себеп болды, ал 1858 жылы ол тиімді түрде таратылды. 1856 жылдың басында Цин үкіметі Нианды жеңу үшін моңғол генералы Сэнгелинкинді жіберді, ол жақында үлкен Тайпин әскерін талқандаған болатын. Сэнгелинкиннің әскері бірнеше бекіністі қалаларды басып алды және Нианның жаяу әскерінің көп бөлігін жойды, ал 1863 жылы кенеттен Чжан Лексингті өлтірді. Алайда, 1864 жылдың соңында Ниан қозғалысы Тайпиннің шебер командирлері Лай Вэньгуан (賴文光) (1827–1868) және Фан Жуцзэн (1840–1867) Ниан күштерін басқаруға келгеннен кейін тірі қалды, ал Нианның атты әскерінің көп бөлігі сақталды. Сэнгелинкиннің жаяу әскеріне негізделген әскері жылдам атты әскердің ауылды қиратуына және императорлық әскерлерге қарсы күтпеген шабуылдар жасауына тоқтатуға мүмкін болмады. 1865 жылдың соңында Сэнгелинкин және оның күзетшілері Ниан әскерлерінің шабуылына ұшырап, Гоулаожай шайқасында қаза тапты, бұл үкіметтің ең жақсы әскери командирінен айырды. Цин режимі Пекин астанасын қорғау үшін императорлық әскерге басшылық ету үшін генерал Цзэн Гофанды (曾国藩) жіберді және еуропалықтардан қымбат бағамен заманауи артиллерия мен қару-жарақ сатып алды. Цзэннің әскері Ниан атты әскерін шектеу үшін каналдар мен орларды салуға кірісті, бұл тиімді, бірақ баяу және қымбат әдіс болды. Цзэн Ниан жаяу әскері оның қорғаныс шебінің бірін бұзғаннан кейін басшылықтан алынып, Ли Хунчжан мен Цзо Цзунтан, оларға еуропалық артиллерия мен қару-жарақ берілген, олармен ауыстырылды. 1866 жылдың соңында қалған Ниан күштері екіге бөлінді, Лай Вэньгуан басқаратын Шығыс армиясы Қытайдың орталық бөлігінде орналасқан, ал Батыс армиясы Пекинге жорық жасады. Чжан Лексингтің інісінің ұлы Чжан Цзунъю басқаратын Батыс армиясы Пекиннің оңтүстік-батысында Цин әскерлерімен жеңіліске ұшырады, бұл Ниан аумағының үлкен бөлігін Циннің қарсы шабуылына ашық қалдырды. 1867 жылдың соңына қарай Ли Хунчжан мен Цзо Цзунтанның әскерлері Ниан аумағының көп бөлігін қайта басып алды, ал 1868 жылдың басында қалдықтары үкімет әскерлері мен мәңгілік жеңіс армиясының біріккен күштерімен талқандалды.

The Nian rebels were to a large degree desperate and poor peasants who banded together in bandit groups simply to survive. However, as natural disasters grew worse, these bandit groups grew increasingly large, and eventually became armies that were able to directly challenge the government. Nevertheless, the main interest of most Nian members remained plundering communities that were better off, as well as resisting taxation. Religious motifs likewise were of little importance to the Nian rebels. While the Nian forces possibly inherited some of their symbols such as red turbans and Eight Trigram flags from the White Lotus, the overall influence of spiritual movements such as the White Lotus or the God Worshipping Society on them was low. For example, White Lotus rebels sometimes fought alongside Nian groups, but the latter sometimes also attacked the former in hopes of plunder. On average, the Nian groups in Henan remained more similar to mere bandits than the Nian in Anhui. Overall, the Nian movement "remained primarily the expression of mundane strategies of survival" according to historian Elizabeth J. Perry. They were never revolutionaries, and besides slogans that called for death of government officials and the rich, as well as hopes for a more just society, they lacked clear, well defined goals. That some Nian armies became actual rebel movements was mostly due to the ambitions of individual Nian leaders who wanted to become legitimate rulers. The Nian utilized cavalry in part to aid in looting, which served to support both the Nians' forces and their home communities. In contrast to their mobile cavalry, the Nians' defensive tactics were based on the so called "earthwall communities" they controlled. Support of the peasantry proved crucial and provided the true base of the Nians' power. In 1851, the Nian began raiding the grain stores and silver caches of villages. Upon the seizure of Nanjing by the Taiping Heavenly Kingdom, some Nian leaders sought an alliance with the Taiping. While Hong Xiuquan bestowed titles upon the Nian leaders and the Nian and the Taiping occasionally cooperated, full coordination between the two rebellions was never achieved. Cases in which Nian armies submitted or even fully joined the Taipings remained rare, as most remained bandit armies that were only interested in imminent profit and survival. In 1855, Zhang Lexing took direct action by launching attacks against government troops in central China. By the summer, the fast moving Nian cavalry, well trained and fully equipped with modern firearms, had cut the lines of communication between Beijing and the Qing armies fighting the Taiping rebels in the south. Qing forces were badly overstretched as rebellions broke out across China, allowing the Nian armies to conquer large tracts of land and gain control over economically vital areas. The Nian fortified their captured cities and used them as bases to launch cavalry attacks against Qing troops in the countryside, prompting local towns to fortify themselves against Nian raiding parties. This resulted in constant fighting which devastated the previously rich provinces of Jiangsu and Hunan. In 1856, several Nian bands formed an alliance led by Zhang Lexing, organizing themselves into a loose confederation of five armies. Each army was identified by a colored banner, operated largely autonomously, and recruited mostly people belonging to a single clan. As result, each banner army had a core area which consisted of a number of villages whose inhabitants were related to each other. Due to the widely differing numbers of the involved clans, the banner armies were accordingly smaller or bigger: the yellow banner army, led by Zhang himself, drew its forces from 18 villages; the white banner army of Kung Teh from 13; the red banner army of Hou Shih wei from 12; the blue banner army of Han Lao wan from just six; and the black banner army of Su T'ien fu from one hundred villages. Though Zhang tried to impose more order and coordination upon the alliance, he enjoyed only limited success in this regard. Internal differences caused the alliance to quickly fall apart, and by 1858 it was effectively dissolved. In early 1856, the Qing government sent the Mongol General Senggelinqin, who had recently crushed a large Taiping army, to defeat the Nian. Senggelinqin's army captured several fortified cities and destroyed most of the Nian infantry, and killed Zhang Lexing himself in an ambush in 1863. However, in late 1864, the Nian movement survived as skilled Taiping commanders Lai Wenguang (賴文光) (1827–1868) and Fan Ruzeng (1840–1867) arrived to take control of the Nian forces, and the bulk of the Nian cavalry remained intact. Senggelinqin's infantry based army could not stop the fast moving cavalry from devastating the countryside and launching surprise attacks on Imperial troops. In late 1865, Senggelinqin and his bodyguards were ambushed by Nian troops and killed, in the Battle of Goulawjai, depriving the government of its best military commander. The Qing regime sent General Zeng Guofan (曾国藩) to take command of Imperial forces protecting the capital Beijing, and provided him with modern artillery and weapons, purchased from the Europeans at exorbitant prices. Zeng's army set about building canals and trenches to hem in the Nian cavalry, an effective but slow and expensive method. General Zeng was relieved of command after Nian infantry broke through one of his defense lines, and he was replaced by Generals Li Hongzhang and Zuo Zongtang equipped with more European artillery and firearms. In late 1866, the remaining Nian forces split into two, with the Eastern Army, under command of Lai Wenguang, stationed in central China whilst the Western Army advanced on Beijing. The Western Army, commanded by Zhang Zongyu, Zhang Lexing's brother's son, was defeated southwest of Beijing by Qing troops, leaving large swathes of Nian territory exposed to a Qing counter attack. By late 1867, Li Hongzhang's and Zuo Zongtang's troops had recaptured most Nian territory, and in early 1868, the remnants were crushed by the combined forces of the government's troops and the Ever Victorious Army.

Әскери жабдық

Ниан көтерілісшілері мылтықтар (соның ішінде заманауи батыс мылтықтары), дулы қарулар және 5000 фунтқа дейін салмағы бар көптеген зеңбіректермен жабдықталған.

Бағалау

Ниан көтерілісі Цинь әулетін құлатуға мүмкіндік бермеді, себебі ол басқа көтерілісшілермен, әсіресе Тайпин қозғалысымен одақтаса алмады. Ниан Тайпиннің күш-жігерін тек символдық түрде қолдады, Тайпин патшасының "тағайындауларын" қабылдады, бірақ оның бұйрықтарын орындаудан бас тартты. Егер Ниан мен Тайпиндер біріккенде, Цинь үкіметі Еуропа елдерімен одақтас болғанына қарамастан, күшті қарсылыққа тап болар еді. Ниан билікті бағындыра алмағанына қарамастан, көтеріліс оқиғалары Цинь әулетіне ауыр соққы берді. 1851 және 1855 жылдардағы табиғи апаттар Қытайдың ең бай провинцияларын қиратты, Цинь режимін салық түсімінен және сауда алымдарынан айырды. Ниан әскерлері мен Цинь әскерлері арасындағы үздірілмейтін шайқастар, олардың кеңінен қолданған өртеу тактикасы шаруашылықты жойды және көптеген адамдардың қаза болуына әкелді. Ниан көтерілісі Тайпин көтерілісінен кішкентай болғанымен, ол мемлекеттік қаржыны күйретіп, Қытайдың ең бай аймақтарын қиратты және Қытай экономикасын өте осал жағдайға түсірді. Ұзақ мерзімді перспективада Ниан көтерілісі Цинь Қытайдың құлауына ықпал еткен маңызды факторлардың біріне айналды.