Кіріспе

Рунаның Ескі Футарк әліпбиі

Алгиз (сонымен қатар Эльхаз) – Ескі Футарк руналық әліпбиінің «z рунасына» дәстүрлі түрде берілген атау. Оның транслитерациясы – z, протогерман тілінің фонемасы ретінде түсіндіріледі, соңғы *z протоиндоевропа тілінің соңғы *s дыбысын Вернер заңы арқылы жалғастырады. Бұл сөздің басында кездеспейтін фонеманы көрсететін екі рунаның бірі, сондықтан оны акрофониялық принцип бойынша атау мүмкін емес, екіншісі – ŋ рунасы Ингваз. Соңғы *z фонемасы еркек есімдердің жалқы септіктегі жұрнағын көрсететіндіктен, бұл руна ерте эпиграфияда салыстырмалы түрде жиі кездеседі. Бұл фонема ертеде жоғалғандықтан, Ескі Футарк рунасы ортағасырлық руналық әліпбилерде өзгерістерге ұшырады. Англосаксон футоркінде ол пішінін сақтап қалды, бірақ көне ағылшын тілінде ешқандай дыбысты білдіруді тоқтатқандықтан, пайдасыз болды. Дегенмен, руналық қолжазба дәстүріне байланысты, ол кейде латын әрпі X-ті руналық жазуға транслитерациялау үшін қолданылған. Протонорвеж және көне норвеж тілдерінде германдық *z фонемасы R дыбысына айналды, бұл, мүмкін, ретрофлекстік жуықтама ретінде айтылған, және әдетте ʀ деп жазылады. Бұл дыбыс Жас Футаркте шамамен 7-ші ғасырдан бастап Yr рунасымен, ал Algiz рунасы төңкеріліп жазылған. Бұл фонема ақырында көне норвеж тілінің кейінгі кезеңдерінде, шамамен 11-ші немесе 12-ші ғасырларда тұрақты r дыбысынан ажыратылмады. Рунаның пішіні кейбір көне итальян әліпбилеріндегі /x/ әрпінен шыққан болуы мүмкін, ол өз кезегінде батыс грек әліпбинде /kʰ/ (немесе /ps/ емес) мәнін білдірген грек әрпі Ψ-ден алынған.

Атауы

Ескі Футарк рунасы дәстүрлі түрде ортақ герман тілінен алынған "алқа" деген мағынаны білдіретін Алгиз немесе Эльхаз деп аталады. Бұл рунаның тарихи атауы емес екендігі туралы көпшілік пікірде келісім бар, бірақ тарихи атауы қандай болғанына нақты дәлел болмағандықтан, қабылданған атау тек рунаның атын ағылшын-саксон руналық өлеңінде оқуға негізделген, алғаш рет Вильгельм Гримм (Über deutsche Runen, 1821) ұсынған, eolh немесе eolug "илек". Ng рунасы сияқты, z рунасы да ерекше жағдай, себебі оны акрофониялық принцип бойынша атау мүмкін емес еді, өйткені оның білдіретін дыбысы сөздің басында кездеспеген. Z әрпімен аяқталатын атауды таңдау белгілі бір деңгейде кездейсоқ болар еді, өйткені бұл тілдегі еркек есімдердің көпшілігінің бірліктегі есімдік жұрнағы еді. Ағылшын-саксон руналық өлеңіндегі eolh, немесе толыққанды eolh secg "илек қамысы" атауы рунаның бастапқы дыбыстық мәнін емес, латын x (/ks/) дыбысын көрсетеді, сондықтан рунаның бастапқы аты илек сөзінен шыққан болуы керек деген ұсыныс өте қисынсыз. Рунаның атының тарихына қатысты бірнеше болжам бар. Қиындық сол жерде, Яс Футарк рунасы бұл атауды мұраға алмаған, бірақ қолданыстан шыққан Эйхваз рунасының атын алған. Ескі Футарк рунасының атының жалғыз тәуелсіз куәлігі – сәйкес готика әрпінің аты, ezec. Готика әрпі грек Zeta-сынан алынған, және ол /z/ фонемасын білдіргенімен, бұл готика дыбысы сирек кездеседі. Керісінше, ол көбінесе батыс және солтүстік герман тілдеріндегі r дыбысы бар орындарда кездеседі, мысалы, готика тіліндегі máiza "үлкен" (Ескі норвег meira, ағылшын тілінде more). Аңглосаксон рунасының аты әртүрлі жазылған: eolx, eolhx, ilcs, ilx, iolx, ilix, elux. Қолжазбалар оның дыбыстық мәнін латын x, яғни /ks/, немесе басқаша айтқанда il, немесе тіпті "l және x" деп көрсетеді. Бұл түсініксіз атауды eolh "илек" деп оқудың себебі – ағылшын-саксон руналық өлеңіндегі secg сөзін eolh secg (eolx secg, eolug secg, eolxecg) "илек қамысы" деп оқу, бұл, әдетте, қамыстың бір түрінің (Carex) аты. Өлеңді осылай оқу Вильгельм Гриммге (1821) байланысты және қазіргі күнге дейін стандартты болып саналады. Бұл қосылыстың eolk secg ретінде түсіндірілуі латын x (/ks/) дыбыс тізбегін қамтиды. Рунаны il деп оқуға қатысты қолжазбалар оның аты акрофониялық болуы керек деген қате болжамға негізделген. Дегенмен, готика тіліндегі ezec әрпінің аты бұл рунаның ескі аты eolx емес, толыққанды eolh secg болғандығын көрсетеді. Бұл қызығушылық тудырады, өйткені рунаның дыбыстық мәні Ескі Футарк кезеңінде (2-ден 4-ға дейінгі ғасырларда) /ks/ емес екені анық. Сонымен қатар, бұл қамыстың аты ескі Эпиналь-Эрфурт сөздігінде ilugsegg деп жазылған (papiluus сөзіне түсіндірме, мүмкін папирус үшін), ол илек сөзінен туындауы мүмкін емес. Уоррен мен Эллиот ескі ағылшын тіліндегі eolh сөзін нақты мағынасында қарастырып, *algiz немесе *alhiz жалпы германдық түрін қайта құруға мүмкіндік береді. Олар "көбірек қиялға толы мектепті" келтіреді, ол Тацит жазған Alcis теониміне сүйене отырып, "илек" мағынасын қабылдайды, бұл атаудың діни сипатта болуын көрсетеді ("илек құдайына" сілтеме). Авторлар ескі ағылшын тіліндегі "илек қамысын" сол кезде қолданыстан шыққан рунаға латын x-інің мәнін беруге жасалған соңғы әрекет деп есептемейді. Оның орнына, олар рунаның бастапқы аты *algiz емес, "қорғаныс, қорғау" деген мағынаны білдіретін жалпы германдық *algiz ("Algie") болуы мүмкін деп ұсынады. Редбонд (1936) eolhx (және т.б.) спиральдың бұрмалануы болуы мүмкін деп болжады. Сибольд (1991) бұл рунаның аты Ноткердің Үлкен аю шоқжұлдызын сипаттау үшін спираль үшін elux қолдануымен байланысты болуы мүмкін деп ұсынды.

Ақсақал Футарк

Ескі Футарк жазуында Алгиз *z германдық фонемасын көрсетеді, ол сөздің басында қолданылмайды. Ең ерте жазуларда ол соңғы позицияда кездеседі, мысалы, ансуз (Вимоза токасы), þewaz (Торсберг қабығы). Шамамен 180 жылға дейінгі Овре Стабу найза ұшындағы жазуда raunija[z] деп оқылған, бірақ қазір анық көрінбейді. Нидам балтасының сабында (IV ғасыр) wagagastiz деген есім бар. Галлехустың Алтын мүйіздерінде (V ғасырдың басында) hlewagastiz holtijaz жеке есімі болған. Ең ерте жазуларда руна әрқашан стандартты Ψ пішінінде болады. V ғасырдан бастап руна кері бұрылған түрінде де кездесе бастайды, ол кейіннен Жаңа Футарк пішініне айналады. Басқа графикалық түрлері де бар; мысалы, Шарнай фибуласында осы екі түрдің үстіне жазылуы нәтижесінде "жұлдызша" пішіні пайда болады.

Жас футарк

VI-VII ғасырларда Скандинавияда Ескі Футарк Жас Футаркпен алмастырыла бастады. 8 ғасырға қарай Ескі Футарк жойылып, скандинавиялық рун жазулары тек Жас Футаркпен жазылатын болды. Ыр руны – Жас Футарк рунасы. Оның әдеттегі транслитерациясы кіші әріппен ʀ болып табылады. Жас Футарктегі Ыр рунасының пішіні – Ескі Футарк рунасының кері пішіні. Оның аты yr ("сейфу") Ескі Футарктегі Эйхваз рунасының атынан алынған. Оның фонеологиялық мәні – протогерман тіліндегі сөз соңындағы *z дыбысын білдіретін Алгиз фонемасының жалғасы. Unicode жүйесінде U+0280 кодында "Латын кіші бас әріпі R" (IPA тіліндегі увулярлық дірілдің символы) бар. Ал келесі үлкен әріп U+01A6 кодында орналасқан, ол "Латын әріпі Ыр" деп аталады. Рунаның өзі U+16E6 кодымен "Ұзын тармақты Ыр" деп белгіленген. Оның варианттары: U+16E7 кодымен "Қысқа тармақты Ыр" және U+16E8 кодымен "Исландиялық Ыр". Аңглосаксондық калькуляр рунасы ᛣ Жас Футарктегі ыр рунасымен бірдей пішінге ие, бірақ шығу тегі бойынша байланысты емес (кен рунасының модификациясы немесе "екі еселенуі"). Ал Ескі Футарктегі Алгиз рунасының пішіні Жас Футарктегі Мадр рунасында тәуелсіз түрде қайта пайда болады, бұл Ескі Футарк рунасы *Манназдың жалғасы болып табылады.

"Өмір рунасы" және "Өлім рунасы"

Гидо фон Листтің "Арманен Футарх" атты еңбегіндегі "Адам" және "Ыр" рундары "Кіші Футарх" негізінде құрылған. Листтің руналарын кейіннен Карл Мария Вилигут қабылдап, өзгертіп, нацистік оккультизмде оларды пайдалануға жауапты болды. Лист пен Вилигут екеуінің де "Ыр" рунасы Кіші Футархтың "Ыр" рунасымен бірдей пішінде келген. Осыған байланысты, "Адам" рунасы (Ежелгі Футархтың "Алгиз" рунасына ұқсас пішінде) 20 ғасырдың басындағы герман мистикасында "өмірді" бейнелейтін және "өмір рунасы" (Lebensrune) деп аталды. Бұл термин алғаш 1920 жылдардағы ариософия әдебиетінде кездеседі және нацистік партия мен нацистік Германияда кеңінен қолданыс тапты, мысалы, Штурмтабелінің түрлі формаларына арналған ресми нұсқаулықтарда. "Ыр" рунасы "өмір рунасы" ретінде қарастырылып, керісінше "өлім рунасы" (Todesrune) деп түсіндірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде бұл екі руна ("туылған" және "өлген") некрологтарда және қабір тастарында туылған және қайтыс болған күндерді көрсету үшін қолданыла бастады, Германияда бұл мақсатта дәстүрлі түрде қолданылатын жұлдызша (*) және крест (†) белгілерін ығыстырды. Бұл байланыстың қазіргі заманғы эзотеризмнің өнертапқышы екендігі анық болды, Кіші Футарх әліпбиінің орта ғасырлардағы қолданылуында тікелей аналогы жоқ. Бұл факт 1940 жылы неміс журналы "Stimmen der Zeit"-те жарияланған мақалада көрсетілген. 1945 жылдан кейін "өмір рунасы" термині фелкистік ұлтшылдық идеологияда қолданыла берді. Қазіргі заманғы мысалдарға Америкалық Ұлттық Альянсының (2007 жылғы мәлімет бойынша) және Фламанд ұлтшылдарының "Voorpost" ұйымының логотипіндегі "Алгиз" рунасын "levensrune" ретінде пайдалануы (2016 жылғы мәлімет бойынша) жатады. "Өлім рунасы" термині блэк металл эстетикасымен байланысты эзотерикалық немесе оккультистік контексте, "Deathrune Records" (2011 жылғы мәлімет бойынша), бұрынғы "Die Todesrune Records" атты қара металл музыкалық лейблінің атында қолданылған.

Поп-мәдениет

Ральф Блумның (1982) еңбегімен кейбір қазіргі заманғы рундық болжауда Алгиз рунасына "қорғау" мәні беріледі. Блум (1982) өзі Алгиз рунасын "Қорғау; Қамыс немесе Су құбырлары; Бұлан" деп түсіндіреді. Нео-фолк тобы Death in June өзінің The Wörld Thät Sümmer атты қос LP альбомының мұқабасында Алгиз рунасын және "Totenkopf 6" логотипін бірге пайдаланды.