Кіріспе
Басқалардың қайғысына ортақтасқан қайғы. Айырымдау – жанашырлық, көңілжайлылық немесе эмпатияға ұқсас сезім. Ол латын тіліндегі pietas (сонымен қатар, құрметтілік) сөзінен туындаған. Өзіне деген аялау – өзіне-өзі көрсетілген айырымдау. Айырымдаудың екі түрі бар: «мейірімді айырымдау» және «жеңілтек айырымдау». Соңғысында, шындықтан алыс, кемсіту арқылы айырымдау жоғарылық, қараулылық немесе жеңілтек сезімдерін білдіреді.
Pity is a sympathetic sorrow evoked by the suffering of others. The word is comparable to compassion, condolence, or empathy. It derives from the Latin pietas (etymon also of piety). Self pity is pity directed towards oneself. Two different kinds of pity can be distinguished, "benevolent pity" and "contemptuous pity". In the latter, through insincere, pejorative usage, pity connotes feelings of superiority, condescension, or contempt.
Психологиялық пікірлер
Психологтар жаны ашынудың ерте балалық шақта пайда болатынын, нәрестенің басқалармен өзін-өзі теңестіру қабілетімен байланыстырады. Психоанализ ересектердің (кем дегенде, кейбір түрлерінің) жаны ашыруына қатысты, агрессияны ыңғайластыру арқылы одан да күрделі жол бар екенін көрсетеді – жаны ашыну, өзінің жанұясымен өзін қалай кешіру керектігін көрсетуге арналған бір түрлі сиқырлы әрекет қызметін атқарады.
Діни көзқарастар
Батыста, Құдай барлық адамзатқа аяушылықпен қарауы туралы яһуди-христиандық ұғымдар қабылданғаннан кейін, мейірімділік туралы діни түсінік нығайтылды. Бұл ұғым алғаш рет яһуди дәстүрінде кездеседі: «Әке балаларына қамқор болғандай, Раб да Одан қорқандарға аяушылық көрсетеді». Құдайдың мейірімділігін білдіретін ежелгі еврейше «хесед» сөзі, грек тіліндегі «элеос» сөзі арқылы инабат, кешірім және махаббат сезімдерімен теңдестіріледі. Махаяна буддизмінде, «Лотос сутрасы» бойынша Бодхисаттвалар «барлық тіршілік иелері үшін соңғы Нирвананы жеңуді көздейді – көптің қадір-қасиеті мен бақыты үшін, әлемге деген аяушылықтан туындаған».
Философиялық бағалаулар
Аристотель «Реторика» еңбегінде, адамның екінші бір адамға ашылық сезінуі үшін, ол бұрын осындай қиындықтарды өзі бастан өткерген болуы керек, сондай-ақ, қиындыққа тап болған адамнан біршама қашықтықта болуы керек деді. Ол ашылықты былай анықтайды: «Демек, ашылық – бұл біреудің немесе жақынының, оған лайық емес, зиянды немесе ауыртпалы жағдайға түскенін көргенде туындайтын сезім, мұндай жағдайдың өзіне немесе өзінің жақындарына да оқитынына мүмкіндік бар екендігін сезіну». Дэвид Юм «Адам табиғаты туралы зерттемесінде» «ашылық – бұл достық сезімі болмаса, басқалардың қайғысына деген қамқорлық» деді. Ол осы ойын «ашылық – қиялдың өнімі» деп жалғастырды. Адам бақытсыздыққа ұшыраған адамды байқағанда, алдымен оның қайғысын көзге елестетеді, тіпті осы сезімді өзі сезінбесе де. «Біздің алдымызда ақымақтық істегендердің әрекеттеріне ұялып, олар ұят сезімін көрсетпесе де, өз ақымақтығын сезінбесе де», – дейді Юм, «олар өз жағдайларына қаншалықты аз сезімтал болса, соғұрлым ашылыққа лайық». Жан-Жак Руссо басқаларға деген махаббатқа қарағанда ашылық туралы былай деді: «Сондықтан ашылық – табиғи сезім, ол әрбір адамның өзіне деген сүйіспеншілігін тежеп, түрдің жалпы сақталуына көмектеседі. Осы ашылық бізді қиын жағдайға түскендерге ойланбастан көмекке шақырады; осы ашылық табиғат күйінде заңдардың, әдептің, ізгіліктің орнына тұрады, оның тәтті және жұмсақ үніне ешкім бағынбауға батыл болмайды: осы ашылық мықты жабайының әлсіз баланы немесе қартты, егер өзін қамтамасыз етудің қандай да бір мүмкіндігі болса, ауыр еңбекпен тапқан күнкөрісінен тонаудан әрқашан сақтайды; осы ашылық – аргументтік әділеттің жоғары қағидасынан гөрі, басқаларға қалай қаласаң, солай істе, дегеннен гөрі, барлық адамдарға табиғи жақсылықтың басқа қағидасын, азырақ нұсқаулық бірақ, мүмкін, көбірек пайдалы, өзіңнің бақытыңды басқалардың бақытына мүмкіндігінше зиян келтірмей ізде» дейді. Ницше барлық адам өзін-өзі бағалауға және өзін-өзі құрметтеуге белгілі бір дәрежеде құндылық беретінін атап өтті, сондықтан ашылық кез келген жағдайға кері әсер етуі мүмкін. Ницше өзінің ашылыққа сезімталдығын өмір бойына созылатын әлсіздік деп санады және «Шопенгауэрдің ашылық моралі» деп атаған нәрсені айыптады, «ашылық өмірді жоққа шығарады».
Ортағасырлық түсініктер
Джеффри Чосер "Pite renneth soone in gentil herte" дегенді өзінің шығармаларында, Кентерберийлік әңгімелер мен Жақсы әйелдер туралы аңызда кем дегенде он рет жазған. "Pite" сөзі жеті түрлі жазылымда орта ағылшын тіліне латын тілінен, "pietas" сөзінен енген: "piete", "pietie", "pietye", "pite", "pitie", "pyte" және "pytie". Ерте орта ағылшын тіліндегі жазушыларда "сымбаты" және "эмпатия" сияқты сөздер болмаған; тіпті "икемділік" сөзі де 14 ғасырға дейін ағылшын тілінде кездеспеген. Орта ғасыр жазушысының "pite" туралы түсінігі қазіргі ағылшын тіліндегі жаны ашыру мен ізгілік туралы екіге бөлінген идеялардан біршама өзгеше болды, ол содан бері ажырату (жаны ашыған адамды байқаушы ретінде және жаны ашығаннан бөлек қарау) және жоғары тұрған жағдайдан кемсіту сипаттарын алды. Осы күрделі ұғымның көптеген мағыналарын Эразмның "Энхиридион" шығармасының 16 ғасырда қалай аударылғанынан көруге болады. Эразмның түпнұсқа латын тіліндегі сөзі "spiritus pios, caro impios" деп, рухтың және дененің жолдары арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Аудармада латын тіліндегі бір сөз ағылшын тіліндегі бірнеше сөз тіркестеріне айналды, бұл түпнұсқа ұғымның барлық ауқымын қамтиды, ол сол кезде сөздердің екіге бөлінуімен екіге ажырады: "[T]he spiryte maketh us relygyous, obedyent to god, kynde and mercyfull. The flesshe maketh us dispysers of god, disobedyent to god, unkynde and cruell." Уолтер Скит Чосердің сүйікті сөзі деп сипаттаған Чосердің бұл жолы Эдгар Финли Шеннонның пікірінше, Овидийдің "Tristia" еңбегінің 3-томы, 31-32 тармақтарының аудармасы және бейімделуі болып табылады, Шеннон оны "тамаша аударма және бейімделу" деп сипаттаған. Асыл сана ("mens generosa" Овидийде, "gentil herte" Чосерде) оңай сезімге ие болады ("faciles motus capit" Овидийде, "renneth soone" Чосерде) мейірімділікке ("plababilis irae" Овидийде, "pite" Чосерде). "Легенда" еңбегінде Чосер әйелдерді жалпы алғанда "pyëtous" деп сипаттаған. Мейірім мен ізгілік арасындағы толық ажырау тек 16 ғасырда болды. 14 ғасырда Джон Говер, керісінше, өзінің "Confessio Amantis" еңбегінде "pite" сөзін екі ұғымды да білдіру үшін қолданды, өйткені оның мәтінге қосымша латын тіліндегі түсіндірмелері "pite - бұл әрбір патша билігінің негізі" деп көрсетеді. Осы сөздің туыс сөздеріне провансальдық "[[wikt:pietat" және испандық "[[wikt:piedad#Spanish" жатады. Орта ағылшын тілі сияқты, көне француз тілі де латын тілінен сөзді алып, оны біртіндеп "[[wikt:pité#Ескі француз тілі" (кейін "[[wikt:piété#French") және "[[wikt:pitié#French" деп екіге бөлді. Итальян тілі керісінше, бір сөзді сақтап қалды: "[[wikt:pietà#Italian", ол француз тілі арқылы ағылшын тіліне қарыз болды (19 ғасырда оның ескі "Vierge de pitié" сөзін ығыстырып, өнердегі техникалық ұғым ретінде қолданылды): pietà.
Әдеби үлгілер
Ювенал адам табиғатының ең құнды жағы – аяушылық деп санады. Мистик ақын Уильям Блейк аяушылыққа қатысты қос ойлы болды, бастапқыда оны теріс рөлде бейнеледі, бірақ кейін аяушылықты жандарды жақындастыратын сезім ретінде қарастырды. "Уризен кітабында" Лос зыңқырға байланған Уризеннің денесін көргенде аяушылық сезімі туады. Дегенмен, Аяушылық құлдырауға себеп болады, "Сезімдік қайғы жанды бөліп тастайды", Лос пен Энитармонды (Энитармон туғанда Аяушылық деп аталды) бөліп тастайды. Блейк аяушылықтың әділ ашуды, одан әрекетке итермелейтін күшті жоятынын айтты; ал "Адамдық абстракциясында" Аяушылыққа қарсы одан әрі шабуыл жасап, Блейк былай деп шақырады: "Егер біз біреуді кедей қылмасақ, аяушылық жоқ болар еді" (1–2). Дж. Р. Р. Толкин "Сақиналардың иесі" романында гоббиттердің Голлумға деген аяушылығын оқиғаның шешуші факторы етіп көрсетті: "Оның қолын тоқтатқан – аяушылық еді, Билбоның аяушылығы көптегендердің тағдырын анықтауы мүмкін". Уилфред Оуэн соғыс поэзиясының жинағына алғысөз жазып, "Менің тақырыбым – соғыс және соғыстың аяны. Поэзия – осы аянда" деген тұжырым келтірді, мұны С. Х. Сиссон сезімталдыққа жақын деп есептеді.