Кіріспе
Қолма-қол ақшаға оңай айналдырылмайтын активтер мен мүлік
A fixed asset, also known as long lived assets or property, plant and equipment (PP&E), is a term used in accounting for assets and property that may not easily be converted into cash. Fixed assets are different from current assets, such as cash or bank accounts, because the latter are liquid assets. In most cases, only tangible assets are referred to as fixed. While IAS 16 (International Accounting Standard) does not define the term fixed asset, it is often colloquially considered a synonym for property, plant and equipment. According to IAS 16.6, property, plant and equipment are tangible items that:
(a) are held for use in the production or supply of goods or services, for rental to others, or for administrative purposes and
(b) are expected to be used during more than one period. Fixed assets are one of two types:
Freehold Assets: assets which are purchased with legal right of ownership and used, and
Leasehold Assets: assets used by owner with temporary ownership rights for a particular period of time. A fixed asset can also be defined as an asset not directly sold to a firm's consumers or end users.
Негізгі актив, сондай-ақ ұзақ мерзімді активтер немесе мүлік, жабдықтар мен құрал-жарақтар (МЖҚЖ) деп аталады, бұл қолма-қол ақшаға оңай айналдырылмайтын активтер мен мүлікті есепке алуда қолданылатын термин. Негізгі активтер ағымдағы активтерден, мысалы, қолма-қол ақшадан немесе банк шоттарынан ерекшеленеді, себебі соңғылары еркін айналымдағы активтер болып табылады. Көп жағдайда негізгі активтерге тек материалдық активтер жатады. Халықаралық есеп стандарты IAS 16 негізгі актив терминін анықтамаса да, ол көбінесе мүлік, жабдықтар мен құрал-жарақтардың синонимі ретінде қарастырылады. IAS 16.6-ға сәйкес, мүлік, жабдықтар мен құрал-жарақтар – бұл мынадай материалдық заттар:
(а) тауарларды немесе қызметтерді өндіруге, басқаларға жалға беруге немесе әкімшілік мақсаттар үшін пайдаланылатын, және
(b) бір жылдан астам пайдаланылуы күтілетін заттар. Негізгі активтер екі түрге бөлінеді:
Жеке меншік активтер: заңды түрде меншік құқығымен сатып алынып, пайдаланылатын активтер, және
Жалға алынған активтер: белгілі бір мерзімге уақытша меншік құқығымен иесі пайдаланатын активтер. Негізгі активтер – бұл фирманың тұтынушыларына немесе соңғы пайдаланушыларына тікелей сатылмаған активтер ретінде де анықталуы мүмкін.
A fixed asset, also known as long lived assets or property, plant and equipment (PP&E), is a term used in accounting for assets and property that may not easily be converted into cash. Fixed assets are different from current assets, such as cash or bank accounts, because the latter are liquid assets. In most cases, only tangible assets are referred to as fixed. While IAS 16 (International Accounting Standard) does not define the term fixed asset, it is often colloquially considered a synonym for property, plant and equipment. According to IAS 16.6, property, plant and equipment are tangible items that:
(a) are held for use in the production or supply of goods or services, for rental to others, or for administrative purposes and
(b) are expected to be used during more than one period. Fixed assets are one of two types:
Freehold Assets: assets which are purchased with legal right of ownership and used, and
Leasehold Assets: assets used by owner with temporary ownership rights for a particular period of time. A fixed asset can also be defined as an asset not directly sold to a firm's consumers or end users.
Ағымдағы емес активтер
Қазіргі заманғы қаржылық есептеуде «негізгі құралдар» термині мағынасыз болуы мүмкін. Сондықтан, ағымдағы қаржы жылында сатылмайтын активтерді білдіргенде, «ағымдағы емес активтер» термині (IFRS және АҚШ-тың жалпыға қабылданған есеп беру принциптері (GAAP) XBRL есептілік таксономияларында қолданылады) көбірек қолданылады. Нақты ағымдағы емес активтер (Мүлік, жабдықтар және құрал-жабдықтар, Инвестициялық мүлік, Гудвилл, Гудвиллден басқа материалдық емес активтер, т.б.) атауларымен көрсетілуі керек. Нан пісіретін фирманың ағымдағы активтері – оның қоры (ұн, ашытқы және т.б.), фирмаға несие берілген сатудан түскен сома (яғни, дебиторлар немесе есепшотқа алу), және банктегі қолма-қол ақша болады. Оның ағымдағы емес активтері – нан пісіруге қолданылатын пеш, тасымалдауға қолданылатын автокөліктер, және қолма-қол ақша төлемдерін жүзеге асыруға қолданылатын кассалық аппараттар. Бұл ағымдағы емес активтердің құны болғанымен, олар тікелей тұтынушыларға сатылмайды және оларды оңай ақшаға айналдыруға болмайды. Ағымдағы емес (негізгі) активтер – ұйым сатып алып, ұзақ мерзімге пайдаланатын құнды заттар, әдетте жер мен ғимараттар, автокөліктер, жиһаз, кеңсе жабдықтары, компьютерлер, бекіткіштер мен жабдықтар, және машиналар мен қондырғылар. Бұл активтер қысқа мерзімді активтерге қарағанда салық салу жағынан артықшылықтарға ие (амортизация түрінде). Ескеріңіз, негізгі құралдың құны – оның сатып алу бағасы, импорттық баж салығын қоса алғанда, ескерілетін сауда жеңілдіктері мен сыйлықтарын шегергеннен кейін. Сондай-ақ, активті тасымалдау және орнату шығындары, сондай-ақ оның тозуы немесе жөндеуге келмейтін бұзылуына байланысты қажет болмай қалған жағдайда, оны бөлшектеу және алып тастау шығындарының бағасы да кіреді.
Есепке алу әдісі
Кәсіпкерлік субъектілердің басты мақсаты – табысты болу және меншік иелерінің байлығын арттыру. Осы мақсатқа жету үшін басқару, белгілі бір кезеңдегі шығыстарды сол кезеңдегі кірістермен сәйкестіру арқылы тиісті сақтық пен ұқыптылық танытуы керек. Кіріс әкелетін активтерді пайдалану мерзімі көбінесе бір жылдан асады, яғни ұзақ мерзімді болып келеді. Белгілі бір кезеңдегі таза кірісті (пайданы) дәл анықтау үшін, активтің жалпы құнының тозу сомасы сол кезеңдегі кіріс есебінен алынуы тиіс. Бұл, таза кірісті анықтау үшін қажет. Активтің таза баланстық құны – активтің бастапқы құны мен оған байланысты есептелген тозудың айырмасы. Көптеген қаржылық есеп стандарттарында (Стандартты есептеу ережесі (ССЕ) 3 және ХБС 16) негізгі құралдардың құны таза баланстық құн бойынша тіркеліп, есепке алынады. Сондай-ақ, активтерді таза баланстық құн бойынша есепке алу – бизнестің иелері мен потенциалды инвесторлар үшін активтердің құнын анықтаудың ең мағыналы тәсілі болып табылады.
Тұрақты активтің құнсыздануы
Амортизация – активті пайдалану нәтижесінде туындайтын шығын. Бұл активтің тозуы және пайдаланудан оның бастапқы құнының төмендеуі. Сондай-ақ, бұл активтің құны, оның болжамды пайдалы өмірі ішіндегі қалдық құнынан азайтылған сомасы. Тұрақты активтерді ең көп қолданылатын, тура сызықты әдіс арқылы амортизациялауға болады. Салық амортизациясы, әдетте, қаржылық есеп берудегі амортизациядан өзгеше есептеледі.