Кіріспе

1946 жылы АҚШ және Ұлыбритания арасындағы авиациялық келісім

Бермуд келісімі (ресми түрде Ұлыбритания үкіметі мен АҚШ үкіметі арасындағы олардың тиісті аумақтары арасындағы әуе тасымалдарын реттейтін келісім), 1946 жылы Бермудта американдық және британдық келіссөзшілермен қол жеткізілді. Бұл азаматтық авиацияны реттейтін алғашқы екіжақты келісім болды және елдер арасында осы сияқты шамамен 3000 келісімге қол қоюға үлгі берді. Аталған келісім 1977 жылы қол қойылған және 1978 жылы күшіне енген Бермуд II келісімімен алмастырылды.

Өмірбаян

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания мен Америка арасындағы трансатлантикалық әуе қызметі Боинг 314 ұшатын қайықтарымен шектелді, осы қызметті 1939 жылдың шілде айында Pan American World Airways бастады. British Overseas Airways Corporation (BOAC) компаниясы да Pan Am компаниясынан сатып алынған үш Boeing 314 ұшағын пайдалана отырып, осы бағытты ұшырды. Бермуд келісімі 1944 жылғы Чикаго конференциясынан кейін туындады, онда АҚШ пен Ұлыбритания халықаралық әуе көлігінің экономикалық бақылауы туралы келіспеді. АҚШ пен Ұлыбритания әуедегі алғашқы екі еркіндік (үстінен ұшу және жөндеу/жанармай құю үшін қону) туралы келісімге келді, бірақ Ұлыбритания және басқа бірнеше ел жолаушылар мен жүк тасымалын басқаруға қатысты үшінші, төртінші және бесінші еркіндіктер бойынша АҚШ-тың ұстанымын қабылдаудан бас тартты. АҚШ халықаралық бағыттардағы сыйымдылық пен жиілікті анықтау үшін өз тасымалдаушыларына еркіндік беруді көздеді, ал Ұлыбритания алдын ала белгіленген бағыттарды және осы бағыттардағы екі елдің тасымалдаушылары арасында сыйымдылықты тең бөлуді талап етті. Ұлыбритания Екінші дүниежүзілік соғыс барысында әуе флотының көп бөлігін жоғалтқандықтан, күшті американдық әуе флотымен толық бәсекелесуге құлшынбады. Бермуд келісіміне дейін АҚШ бірнеше еуропалық елдермен (Ирландия, Норвегия, Швеция және Дания) екіжақты авиациялық келісімдерге қол қойды және бірнеше еуропалық және латын американдық елдермен көпжақты көлік келісімдеріне қол қойды, бірақ Ұлыбританияға және одан Ұлыбритания үкіметімен жеке-жеке келіссөздер жүргізу қажет болды. 1945 жылдың соңында Ұлыбритания АҚШ-тың Атлантика арқылы аптасына 14 рейспен, аптасына 500 орынмен және ең төменгі бағасы 375 доллар болатын трансатлантикалық қызметін шектеді. 1945 жылдың соңында АҚШ пен Ұлыбритания үкіметтері екіжақты авиациялық келісімнің шарттарын талқылау үшін кездесуге келісті. Бермуд аралдары екі елдің арасында орналасқандықтан және олардың үкіметтерінен оқшауланғандықтан кездесу орны ретінде таңдалды. Сол кездегі технологияның қарқынды дамуын көрсететін белгі ретінде британдық делегация қаңтар айында Боинг 314 ұшатын қайықтарымен келді, ал ақпан айында Локхид 049 Constellation қысымды ұшақтарымен кетті. 1940 жылдары кез келген трансатлантикалық әуе жолындағы маңызды жанармай құю аялдамасы болған Ньюфаундленд Бермуд келісіміне қол қойылған кезде Ұлыбританияның бір бөлігі болды. 1949 жылы Канада провинциясы ретінде қосылғаннан кейін, АҚШ Канадамен Гандерге және одан бесінші еркіндік құқығын қамтамасыз ету туралы келісімге қол қойды. BOAC 1958 жылы Лондон-Нью-Йорк бағытында де Хавилленд Comet реактивтік қызметін енгізді. TWA 1959 жылы Нью-Йорк-Лондон-Франкфурт бағытында реактивтік қызметін бастады.

1960 жылдар

АҚШ 1960 жылдары Атлантикалық нарықта одан да үстемдік құра бастады. Маңызды мәселенің бірі – Pan Am және TWA компаниялары көптеген АҚШ қалаларынан трансатлантикалық "қақпай" арқылы Еуропаға жолаушыларды тасымалдау үшін хаб-спица жүйесін қолдана бастады, бұл АҚШ тасымалдаушыларына екінші деңгейлі нарықтарға қызмет көрсетуде үстемдік берді. Осы бәсекелестік қысымның нәтижесінде BOAC-тың Атлантикалық бағыттардағы нарықтық үлесі 1961-62 жылдары 37,8%-дан 1966-67 жылдары 30,9%-ға дейін төмендеді.

1970 жылдар

Британ үкіметі 1973 жылы Атлант мұхитының бағытына жеке меншік тасымалдаушы British Caledonian компаниясын қосты, ол Лондонның Гатвик әуежайынан Нью-Йорк және Лос-Анджелес қалаларына рейстер ұшқан. 1976 жылы британдық үкімет бәсекелестіктің Ұлыбританияның жалпы нарықтық үлесін арттырмағанын анықтағаннан кейін BCal нарықтан кетуге мәжбүр болды.

Аяқтау

1976 жылы Ұлыбритания үкіметі келісімнен бас тарту ниетін жариялады, содан кейін 1978 жылы күшіне енген Бермудтар II келісімін келіссөздерге дайындау басталды. Ұлыбритания бастапқыда британдық және американдық тасымалдаушылар арасындағы сыйымдылықты тең бөлуді ұсынғанмен, Бермудтар II келісімінің соңғы нұсқасы Бермудтар I келісімінің либералды сыйымдылық шарттарын көбінесе сақтап қалды. Бермуда келісімдері 2008 жылғы 30 наурызда және 2010 жылғы 24 маусымда екі кезеңде Еуропалық Одақ (25 еуропалық елдің атынан) пен АҚШ арасындағы "Ашық аспан" келісімімен алмастырылды, ол Бермуда I-ге қарағанда одан да еркін "ашық аспан" режимін қамтамасыз етті.

Басқа авиациялық келісімдерге әсері

АҚШ және Ұлыбритания Бермуд келісімін басқа елдермен екіжақты келісімдер үшін үлгі ретінде қабылдады, Бермуд II-ге дейін. Осы кезеңдегі жалғыз маңызды ерекшелік – 1966 жылғы АҚШ пен КСРО арасындағы келісім, ол Pan Am және Aeroflot компанияларын әр елденгі операторлар ретінде тағайындады және қызмет көрсетудің коммерциялық егжей-тегжейлерін әуе компанияларының бұрынғы келісіміне қалдырды. Осы дәуірдегі көптеген келісімдер Бермуд I үлгісін ұстанса да, уақыт өте келе бесінші және алтыншы бостандықтарды (үшінші елдерге және одан тысқары елдерге бару құқығын) азайта түсті, себебі ұшақтардың ұшу қашықтығының артуы осы құқықтарды аз қажет етірді. Бермуд келісімінің жалпы принциптерін басқа елдер де, мысалы, Канада өздерінің түрлі екіжақты келісімдерінде қолданды.