Кіріспе
Синоптикалық Евангелиялар мәселесіне шешім
Фаррер гипотезасы (сондай-ақ L/M гипотезасы, Фаррер-Гулдер гипотезасы және Фаррер-Гулдер-Гудакер гипотезасы деп те аталады) – синоптикалық мәселенің мүмкін болатын шешімі. Теория бойынша, Марк Евангелиясы бірінші болып жазылған, одан кейін Матай Евангелиясы, содан соң Лұқа Евангелиясы жазылған. Бұл теорияны негізінен ағылшын библиялық ғалымдары қолдады. Ол 1955 жылы «Q-ны қажетсіз ету туралы» (On Dispensing With Q) еңбегін жазған Остин Фаррердің есімімен аталған, бірақ Майкл Гулдер және Марк Гудакр сияқты басқа ғалымдар да оны қабылдады.
The Farrer hypothesis (also called the L/M hypothesis, the Farrer–Goulder hypothesis and the Farrer–Goulder–Goodacre hypothesis) is a possible solution to the synoptic problem. The theory is that the Gospel of Mark was written first, followed by the Gospel of Matthew and then by the Gospel of Luke. It has mainly been advocated by English biblical scholars. It is named for Austin Farrer, who wrote On Dispensing With Q in 1955, but it has been picked up by other scholars including Michael Goulder and Mark Goodacre.
Шолу
Фаррер теориясының артықшылығы қарапайымдылығында, себебі ғалымдардың гипотетикалық көздерді құру қажеттілігі жоқ. Керісінше, Фаррер теориясын қолдайтындар Марк Ілтебігін Матай Ілтебігінің авторы бастапқы материал ретінде пайдаланғанын айтады. Соңында, Луқа өзінің Ілтебігін жазу үшін бұрынғы екі Ілтебікті де көз ретінде қолданды. Фаррер өзінің аргументін "Q-дан бас тарту туралы" деген эссесінде жазды. Оның сөзіне göre, Б.Х. Стритер отыз жыл бұрын ұсынған екі көз гипотезасы, "Святой Луки Святой Матфеяның кітабын оқығанына сенбеуге толығымен байланысты", себебі олай болмаған жағдайда, бірі екіншісіне тәуелді деп есептеу табиғи болар еді, емес, екеуі де үшінші бір көзден тәуелді емес. Бұл болжамды, мысалы, Матай мен Луқадағы материалды анықтау арқылы өзгертуге болады, ол екеуінен де өзгеше, және одан шығарылғанда бастамасы, ортасы және соңы бар жеке жұмыс сияқты көрінеді. Бұл факторлардың ешқайсысы ғалымдардың қайта құрастыруынша Q-да табылмайды. Сондай-ақ, ол (Тома Ілтебігі жарыққа шыққанға дейін жазған) "Q түріндегі құжаттар көп болған деп ойлауға ешқандай себеп жоқ" дейді, бұл Матай мен Луқаның одан да көп материал алғанын ықтимал етер еді. Фаррердің айтуынша, Q сияқты кітаптың Христиан ілімінің жазбаша нұсқаулығы ретінде пайда болуы да күмәнді, себебі оны қайта құру үшін оның ілімдерімен араласып жатқан маңызды баяндама элементтері болуы және Ескі өсиеттің символизміне қызығушылық танытуы керек.
Аргументтер
1955 жылы Остин Фаррер «Q-ге жол бермеу» деген мақаласында, егер Лұқа Матай Ізгі хабарын білген болса, жоғалған Q Ізгі хабарының қажеттігі болмайды деп мәлімдеді. Фаррердің пікірі келесідей аргументтерге негізделген: Q гипотезасы Матай мен Лұқаның бір-бірінің Ізгі хабарларын білмейтін жағдайда, олардың ортақ материалдарын қайдан алғанын түсіндіру үшін қалыптастырылған. Бірақ егер Лұқа Матайды оқыған болса, Q гипотезасының қажеттілігі туындамайды. Ерте христиандық жазбаларында Q сияқты нәрсе болғандығына ешқандай дәлел жоқ. Ғалымдар Матай мен Лұқаның ортақ элементтерін пайдаланып Q Ізгі хабарын қайта құруға тырысқанда, нәтиже Ізгі хабарға ұқсамайды. Көптеген ғалымдар бастапқыда Q-ны нақыл сөздер жинағы, яғни оқиғалық мазмұны жоқ үйретістер жинағы деп ойлаған. Алайда, Матай мен Лұқаның ортақ бөліктерінен жасалған барлық қайта құрулар Жақия туралы, Исаның шомылуы мен шөлдегі сынақтары және жүзбасының қызметшісін айғайлау туралы баяндамаларды қамтиды. Бірақ олар Исаның өлімі мен тірілісі туралы ештеңе айтпайды. Дегенмен, ең ерте христиандық жазбаларында Q гипотезасы жоқ деп саналатын, Исаның өлімі мен тірілісіне ерекше мән берілгенін көреміз. Кейбір ғалымдар Q Ізгі хабарының нақты мазмұнын білу мүмкін емес деп мәлімдеп, Q-ның қайта құрылуымен байланысты мәселелерді шешуге тырысады. Алайда, Лұқаның Матай Ізгі хабарымен таныс болғанын мойындау осы мәселелерді шешеді және ортақ материалдың көзіне нұсқау береді. Фаррер гипотезасын қолдайтын маңызды аргумент – Матай мен Лұқаның мәтіндері Маркқа шағын өзгерістер енгізуде келісетін көптеген үзінділердің болуы (бұл «қос дәстүр» деп аталады). Егер Лұқа Матай мен Маркты қолданған болса, мұндай жағдай табиғи болар еді, бірақ ол Марк пен Q-ны қолданса, түсіндіру қиын. Стритер оларды алты топқа бөліп, әрқайсысы үшін жеке гипотезалар ұсынады. Фаррер: «Оның аргументі күшін тек аз ғана жағдайларда ғана бір гипотезаны қолдану қажеттілігінде табады; бірақ қарсы тараптың адвокаты әр гипотеза үшін жағдайлардың азаюы гипотезалардың көбеюіне тура пропорционал екенін көрсетуге тырысады. Доктор Стритердің ұсынысын қолдауға болмайды деуге болмайды, бірақ ол айқын дәлелдерге қарсы ұсыныс екенін мойындау керек» дейді. Гудэкр қосымша «шаршау» аргументін келтіреді, яғни туынды мәтін өзінің бастапқы көзінен өзгерістер енгізе бастап, оларды ұстай алмай, түпнұсқалық нұсқаға оралады. Мысалы, таланттар туралы теңеу Матайда дәйімдірек, ал Лұқада одан аз, ол қызметшілердің санын үштен онға дейін көбейтуге тырысқан. Мұндай мысалдар Лұқаның Матайды қолданғанын көрсетеді.
The Q hypothesis was formed to answer the question of where Matthew and Luke got their common material if they did not know of each other's gospels. But if Luke had read Matthew, the question that Q answers does not arise. We have no evidence from early Christian writings that anything like Q ever existed. When scholars have attempted to reconstruct Q from the common elements of Matthew and Luke, the result does not look like a gospel. Although many scholars originally thought of Q as a sayings gospel, a collection of teachings with no narrative content, all alleged reconstructions of Q from the common parts of Matthew and Luke include narrative about John the Baptist, Jesus' baptism and temptation in the wilderness, and his healing of a centurion's servant. However, they don't include an account of Jesus' death and resurrection. But from the earliest Christian writings, we see a strong emphasis on precisely the element that a putative Q omits, Jesus' death and resurrection. Some scholars have attempted to overcome problems with Q reconstructions by claiming we cannot know the actual contents of the Q gospel. However, postulating Luke's acquaintance with the gospel of Matthew overcomes these same problems and gives the source for the common material. The most notable argument for the Farrer hypothesis is that there are many passages where the text of Matthew and Luke agree in making small changes to that of Mark (what is called the double tradition). This would follow naturally if Luke was using Matthew and Mark, but is hard to explain if he is using Mark and Q. Streeter divides these into six groups and finds separate hypotheses for each. Farrer comments that "[h]is argument finds its strength in the fewness of the instances for which any one hypothesis needs to be invoked; but the opposing counsel will unkindly point out that the diminution of the instances for each hypothesis is in exact proportion to the multiplication of the hypotheses themselves. One cannot say that Dr. Streeter's plea is incapable of being sustained, but one must concede that it is a plea against apparent evidence". Goodacre puts forth an additional argument from fatigue, meaning cases where a derivative passage begins to make changes to its source but fails to sustain them and lapses back into the original version. For example, the parable of the talents is more coherent in Matthew, but less so in Luke, who attempted to increase the number of servants from three to ten. The several instances where this is observed point to Luke using Matthew rather than contrariwise.
Стритердің қарсы бес аргументі
Стритер Лұқаның Матайға сүйенуі мүмкін емес екеніне бес аргумент келтіреді. Біріншісі, ол Матайдың кейбір өте әсерлі мәтіндерін неге қалдырмағанын түсіндіре алмас еді. Фаррер олардың Лұқа құратын «ғимаратқа» сәйкес келмегендіктен алынып тасталғанын айтады. Екіншісі, Лұқа кейде Матайда да кездесетін мәтіннің көне нұсқасын сақтайды. Фаррер мұның көне нұсқаны анықтау мүмкіндігіне байланысты екенін жауап береді; мысалы, «Рухы құлшынып кедейлер бақытты» Матайдың теологиясына сай келеді, бірақ Лұқаның кедейлерге деген көңіліне сәйкес ету үшін «рухы» деген сөзді түсіруі табиғи болар еді. Үшіншісі, Лұқа Марк тәртібін сақтайды, бірақ Матайдікіне қатысты осылай істемейді. Фаррер неге солай істегенін сұрайды: «Оның жоспарын Марк негізіне салуы және үйін салу үшін материалдарды Матайдан табуы таңқаларлық па?» Төртіншісі, Лұқа материалды Матайдан гөрі нашар пайдаланады. Фаррер бұл мүмкін екенін айтады, бірақ ол кем шебер нәтиже шығарған алғашқы бейімделуші болмас еді, мәселе тек осылай материалды орналастыру Лұқаның хабарына жақсырақ сәйкес келе ме екендігінде ғана еді. Соңғы аргумент Лұқаның материалды Матай сияқты Марк параграфтарында қолданбауы. Фаррер оның оларды Марк контекстінен алып, басқа жерде қайта жариялайтынын көрсетеді. 10–18 тарауларда Лұқа оқырмандарға қажетті ойларын жеткізу үшін, көбінесе бұрын біріктірілмеген сөздерді жұптастыра отырып, оқу материалдарын қайта жинақтайды. Бұл, Матайдың жазбасы христиандық Бес кітап түрінде болғандай, христиандық Мұса заңының таралуын қамтамасыз ету үшін жасалған болуы мүмкін.