Кіріспе

Синоптикалық Евангелиялар мәселесіне шешім
Фаррер гипотезасы (сондай-ақ L/M гипотезасы, Фаррер-Гулдер гипотезасы және Фаррер-Гулдер-Гудакер гипотезасы деп те аталады) – синоптикалық мәселенің мүмкін болатын шешімі. Теория бойынша, Марк Евангелиясы бірінші болып жазылған, одан кейін Матай Евангелиясы, содан соң Лұқа Евангелиясы жазылған. Бұл теорияны негізінен ағылшын библиялық ғалымдары қолдады. Ол 1955 жылы «Q-ны қажетсіз ету туралы» (On Dispensing With Q) еңбегін жазған Остин Фаррердің есімімен аталған, бірақ Майкл Гулдер және Марк Гудакр сияқты басқа ғалымдар да оны қабылдады.

Шолу

Фаррер теориясының артықшылығы қарапайымдылығында, себебі ғалымдардың гипотетикалық көздерді құру қажеттілігі жоқ. Керісінше, Фаррер теориясын қолдайтындар Марк Ілтебігін Матай Ілтебігінің авторы бастапқы материал ретінде пайдаланғанын айтады. Соңында, Луқа өзінің Ілтебігін жазу үшін бұрынғы екі Ілтебікті де көз ретінде қолданды. Фаррер өзінің аргументін "Q-дан бас тарту туралы" деген эссесінде жазды. Оның сөзіне göre, Б.Х. Стритер отыз жыл бұрын ұсынған екі көз гипотезасы, "Святой Луки Святой Матфеяның кітабын оқығанына сенбеуге толығымен байланысты", себебі олай болмаған жағдайда, бірі екіншісіне тәуелді деп есептеу табиғи болар еді, емес, екеуі де үшінші бір көзден тәуелді емес. Бұл болжамды, мысалы, Матай мен Луқадағы материалды анықтау арқылы өзгертуге болады, ол екеуінен де өзгеше, және одан шығарылғанда бастамасы, ортасы және соңы бар жеке жұмыс сияқты көрінеді. Бұл факторлардың ешқайсысы ғалымдардың қайта құрастыруынша Q-да табылмайды. Сондай-ақ, ол (Тома Ілтебігі жарыққа шыққанға дейін жазған) "Q түріндегі құжаттар көп болған деп ойлауға ешқандай себеп жоқ" дейді, бұл Матай мен Луқаның одан да көп материал алғанын ықтимал етер еді. Фаррердің айтуынша, Q сияқты кітаптың Христиан ілімінің жазбаша нұсқаулығы ретінде пайда болуы да күмәнді, себебі оны қайта құру үшін оның ілімдерімен араласып жатқан маңызды баяндама элементтері болуы және Ескі өсиеттің символизміне қызығушылық танытуы керек.

Аргументтер

1955 жылы Остин Фаррер «Q-ге жол бермеу» деген мақаласында, егер Лұқа Матай Ізгі хабарын білген болса, жоғалған Q Ізгі хабарының қажеттігі болмайды деп мәлімдеді. Фаррердің пікірі келесідей аргументтерге негізделген: Q гипотезасы Матай мен Лұқаның бір-бірінің Ізгі хабарларын білмейтін жағдайда, олардың ортақ материалдарын қайдан алғанын түсіндіру үшін қалыптастырылған. Бірақ егер Лұқа Матайды оқыған болса, Q гипотезасының қажеттілігі туындамайды. Ерте христиандық жазбаларында Q сияқты нәрсе болғандығына ешқандай дәлел жоқ. Ғалымдар Матай мен Лұқаның ортақ элементтерін пайдаланып Q Ізгі хабарын қайта құруға тырысқанда, нәтиже Ізгі хабарға ұқсамайды. Көптеген ғалымдар бастапқыда Q-ны нақыл сөздер жинағы, яғни оқиғалық мазмұны жоқ үйретістер жинағы деп ойлаған. Алайда, Матай мен Лұқаның ортақ бөліктерінен жасалған барлық қайта құрулар Жақия туралы, Исаның шомылуы мен шөлдегі сынақтары және жүзбасының қызметшісін айғайлау туралы баяндамаларды қамтиды. Бірақ олар Исаның өлімі мен тірілісі туралы ештеңе айтпайды. Дегенмен, ең ерте христиандық жазбаларында Q гипотезасы жоқ деп саналатын, Исаның өлімі мен тірілісіне ерекше мән берілгенін көреміз. Кейбір ғалымдар Q Ізгі хабарының нақты мазмұнын білу мүмкін емес деп мәлімдеп, Q-ның қайта құрылуымен байланысты мәселелерді шешуге тырысады. Алайда, Лұқаның Матай Ізгі хабарымен таныс болғанын мойындау осы мәселелерді шешеді және ортақ материалдың көзіне нұсқау береді. Фаррер гипотезасын қолдайтын маңызды аргумент – Матай мен Лұқаның мәтіндері Маркқа шағын өзгерістер енгізуде келісетін көптеген үзінділердің болуы (бұл «қос дәстүр» деп аталады). Егер Лұқа Матай мен Маркты қолданған болса, мұндай жағдай табиғи болар еді, бірақ ол Марк пен Q-ны қолданса, түсіндіру қиын. Стритер оларды алты топқа бөліп, әрқайсысы үшін жеке гипотезалар ұсынады. Фаррер: «Оның аргументі күшін тек аз ғана жағдайларда ғана бір гипотезаны қолдану қажеттілігінде табады; бірақ қарсы тараптың адвокаты әр гипотеза үшін жағдайлардың азаюы гипотезалардың көбеюіне тура пропорционал екенін көрсетуге тырысады. Доктор Стритердің ұсынысын қолдауға болмайды деуге болмайды, бірақ ол айқын дәлелдерге қарсы ұсыныс екенін мойындау керек» дейді. Гудэкр қосымша «шаршау» аргументін келтіреді, яғни туынды мәтін өзінің бастапқы көзінен өзгерістер енгізе бастап, оларды ұстай алмай, түпнұсқалық нұсқаға оралады. Мысалы, таланттар туралы теңеу Матайда дәйімдірек, ал Лұқада одан аз, ол қызметшілердің санын үштен онға дейін көбейтуге тырысқан. Мұндай мысалдар Лұқаның Матайды қолданғанын көрсетеді.

Стритердің қарсы бес аргументі

Стритер Лұқаның Матайға сүйенуі мүмкін емес екеніне бес аргумент келтіреді. Біріншісі, ол Матайдың кейбір өте әсерлі мәтіндерін неге қалдырмағанын түсіндіре алмас еді. Фаррер олардың Лұқа құратын «ғимаратқа» сәйкес келмегендіктен алынып тасталғанын айтады. Екіншісі, Лұқа кейде Матайда да кездесетін мәтіннің көне нұсқасын сақтайды. Фаррер мұның көне нұсқаны анықтау мүмкіндігіне байланысты екенін жауап береді; мысалы, «Рухы құлшынып кедейлер бақытты» Матайдың теологиясына сай келеді, бірақ Лұқаның кедейлерге деген көңіліне сәйкес ету үшін «рухы» деген сөзді түсіруі табиғи болар еді. Үшіншісі, Лұқа Марк тәртібін сақтайды, бірақ Матайдікіне қатысты осылай істемейді. Фаррер неге солай істегенін сұрайды: «Оның жоспарын Марк негізіне салуы және үйін салу үшін материалдарды Матайдан табуы таңқаларлық па?» Төртіншісі, Лұқа материалды Матайдан гөрі нашар пайдаланады. Фаррер бұл мүмкін екенін айтады, бірақ ол кем шебер нәтиже шығарған алғашқы бейімделуші болмас еді, мәселе тек осылай материалды орналастыру Лұқаның хабарына жақсырақ сәйкес келе ме екендігінде ғана еді. Соңғы аргумент Лұқаның материалды Матай сияқты Марк параграфтарында қолданбауы. Фаррер оның оларды Марк контекстінен алып, басқа жерде қайта жариялайтынын көрсетеді. 10–18 тарауларда Лұқа оқырмандарға қажетті ойларын жеткізу үшін, көбінесе бұрын біріктірілмеген сөздерді жұптастыра отырып, оқу материалдарын қайта жинақтайды. Бұл, Матайдың жазбасы христиандық Бес кітап түрінде болғандай, христиандық Мұса заңының таралуын қамтамасыз ету үшін жасалған болуы мүмкін.