Кіріспе

Аш-Холлоу шайқасы, сондай-ақ Блю-Уотер-Крик шайқасы немесе Харни қырғыны деп белгілі, Бірінші Сиу соғысының бір бөлігі болды. 1855 жылдың 2 және 3 қыркүйегінде қазіргі Небраска штатының Гарден округінде Платт өзені бойында Бригадный генерал Уильям С. Харни бастаған АҚШ армиясы мен Бруле Лакота тайпасы арасында болды. 20 ғасырда осы жерде Льюэллен қаласы (Небраска штаты) теміржол тоқталысы ретінде салынды. Американдық әскер шайқаста жеңіске жетті: қаза болғандардың жартысына жуығы олар өлтірген Бруле әйелдері мен балаларынан құралды, ал қалған тұтқындардың көп бөлігі де әйелдер мен балалар болды. Армия бұл жазалау экспедициясын 1854 жылдың тамызында болған "Граттан қырғынына" және одан кейін Лакота жасаған шабуылдарға жауап ретінде жоспарлаған.

Шолу

Бұл шайқас АҚШ пен Лакота Сиу арасындағы 1851 жылғы Форт-Ларами шартының бұзылуына байланысты туған даулардың нәтижесінде болған қысқа соғыстың шешуші шайқасы болды. Бұл шайқаста 600 әскер 250 Сиуға шабуыл жасап, 86 адамды өлтірді және 70 әйел мен баланы тұтқынға алды. 1856 жылдың наурыз айында, өкілеттіксіз, генерал Уильям Харни Сиумен әрі қарайғы қан төгілуді тоқтату мақсатында бейбіт келісімге келді. Ол Лакота тайпаларының біртұтас үкімет құруын талап етті, осылайша топтардың іс-қимылдары үшін басшыларды жауапкершілікке тартуды көздеді. Бірақ халықтың құрылымы жоғары деңгейде орталықтандырылмаған еді. [[Файл:Blue Water Creek іс-қимыл алаңының сызбасы. "Көк су ағысының суреті" генерал У.С. Харнидің 1855 жылғы 3 қыркүйектегі үнді басшысы Little Thunder-дың "Бруль" тобына жасаған шабуылының оқиға орнын көрсетеді. Кейбір деректер бойынша, бұл шайқас тек АҚШ армиясының өсуін ақтау үшін жасалған, бұл процеске соғыс министрі Джефферсон Дэвис қолдау көрсеткен.

Граттан Қазағы

Бірінші Сиу соғысын бастаған алғашқы шешуші оқиға Мормон эмигранты Орегон жолымен саяхаттап бара жатып сиырын жоғалтқан кезде басталды; мал Бруле Лакота лагеріне шағылысты. Миниконжу Сиу тайпасынан шыққан Биік Маңдай атты адам азық үшін сиырды өлтірді. Мормон шаруасы Форт-Ларамидегі әскери шенеуніктерге сиырдың ұрланғанын хабарлады. Форт командирі тәжірибесіз офицер, лейтенант Джон Лоуренс Граттанды – үндістерді жек көретін адам деп есептелген – Биік Маңдайды тұтқындауға жіберді. Бірақ 1851 жылғы шарт бойынша мал және отарлаушылармен қарым-қатынас мәселелерін Үнді агенті шешуі керек еді, ол жақын арада келуге тиіс болған. Граттан іздеп отырған үндіні "кез келген құнмен" ұстап әкелуге ант берді және 30 сарбаз бен артиллерияны алып кетті. Ол басшыдан Сиу адамын ұстап беруді талап етті. Оның бір сарбазы бас қолбасшы Жеңімпаз Аюды арқасынан атып өлтірді. Соңынан болған шайқаста Сиу тайпасы Граттанды және оның 29 сарбазын өлтірді. Бір сарбаз соғыстан аман қалды, бірақ кейін Форт-Ларами ауруханасында қайтыс болды. Президент Франклин Пирс баспасөзde айтылғандай, Граттан қырғыны үшін кек алуға ант берді. Соғыс министрлігі Харниді "үндістерді жеңуге" нұсқаумен командалыққа тағайындады. Келесі пікірталас барысында Граттан оның өліміне себеп болған қақтығыс үшін кінәланды.

Харни экспедициясы

Ақыры, 1855 жылдың тамызында Харни экспедициясы жолға шықты. 1855 жылдың 1 қыркүйегінде экспедиция Платт өзенінің жағасындағы Сиу лагеріне жетіп, Блю-Уотерс деп аталатын жерге келді. Харни түнгі фланктік маневр жасап, полк жіберіп, Сиуларды тоқтату үшін блокадалық позиция құрды. Фланктік маневрды подполковник Филип Сент-Джордж Кук және капитан Генри Хет жетекшілік етті. Харни таңертең Сиуларды Кук пен Хетке қарсы шабуылдауға көтерілді. Ол бірінші болып Сиу басшысы Кішкентай Күн күркірімен келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ Граттанға шабуыл жасағандарды беру туралы талаптары қабылданбады. Сиулар Граттан мен оның адамдарын өлтіруге құқылы екендерін сезінді, себебі олар бірінші болып оқ атқан. Келіссөздер кезінде бірнеше Сиу батырлары Куктың әскерін анықтады.

Шайқас

Сиуктар Куктың адамдарын тапқаннан кейін Харни сиу лагеріне шабуыл жасап, шайқасты бастады. Кейбір сиукстер өзен бойындағы үңгірлерге тығылды. Харни өз әскеріне үңгірлерге оқ атуға бұйрық берді, сол жерде көптеген әйелдер мен балалар қаза тапты. Көптеген атты жауынгерлер Кук пен Харни әскерлерінен қашып құтылуға талпынысты, бірақ Хет оларды көріп, әскерін олардың жолын кесіп тоқтатуға жетектеді. Жауынгерлер Хеттің әскерін бұзып өтті, бірақ Хеттің басшылығымен кавалерия оларды атпен қуды. Олар шамамен бес мильдей (8 шақырым) қашықтыққа жүгіріп, бірнеше сағат бойы шайқасты. Бір кезде Хет әскерінен шамалы алға кетіп, қаза тапқан деп есептелді. Оның өлімі туралы елдің газеттерінде жарияланды, кейін ол достарының жазған некрологтарынан ләззат алды. Америка әскерлері жеңіске жетіп, 86 сиуды өлтірді және 70 адамды тұтқынға алды, олардың көп бөлігі әйелдер мен балалар еді. Бұл шайқасқа қатысқан американдықтардың арасында Гувернёр К. Уоррен де болды. Ол күнделігінде жергілікті әйелдер мен балаларды өлтірудің қорқынышы туралы жазды. Джон Бьюфорд та американдықтармен бірге шайқасты. Екеуі де Американдық Азамат соғысы кезінде Одақ генералдары болды. Содан кейін әскер Сиу жерін жан-жақтан қарап шықты, бірақ одан әрі қарсылыққа ұшырамады. Сиулар Харниді Блю-Уотер шайқасы үшін "Қырғыншы" деп атады, олардың жеріне басып кіргені үшін "Шұбарлан" деп атады, ал ол жасаған келісім үшін "Ант ететін бас сардар" деп атады. Бұл шайқастан кейін АҚШ пен Сиулар арасында шамамен он жыл бейбітшілік орнады. Сиулар Орегон жолымен өтетін көптеген көшпенділерге көз жұмып, олардың аумағынан өтулеріне рұқсат берді. Көшпенділер Сиулардың өмір сүруіне қажет болған аңдарды, өсімдіктерді және суды алып кетті.

Мұра

Бұл шайқастан кейін экспедициялардың бірі қасиетті Қара таулардағы ең биік шың Хинхан Каганы әскери бөлімнің командирінің құрметіне Харни шыңы деп атады. Бірақ экспедиция оған бес шақырымға жуық та жақындамады, ал Лакота халқы осы қасиетті шыңның көптеген бейкүнә адамдарды өлтірген адамның атымен аталуына наразылық білдірді. 1868 жылы Батыс өзені аумағын қамтитын және Лакота үшін қасиетті Қара тауларды сақтайтын тағы бір Форт Ларами шарты бойынша Ұлы Сиу резервациясы құрылған болатын. Бірақ бірнеше жылдан кейін тауларда алтын табылды. АҚШ өз шартын бұзып, Еуропалық американдықтардың дамуына оңтайлы жағдай жасау үшін Қара таулар мен басқа да мүлікті иеленді. 1889 жылы үкімет Ұлы Сиу резервациясын бес кішірек резервацияға бөліп, бұрынғы Лакотаның 9 000 000 акр ортақ жерін сатты. 2016 жылы Америка Құрама Штаттарының Географиялық атаулар жөніндегі кеңесі Харни шыңын Қара Елік шыңы деп қайта атады.