Кіріспе

Офицер, қарғыс атқан сарбаз, поляк партизаны, атақты сарбаз Джерзи Дабровский (лейтенант-полковник) Польшаның 5-ші Вильно бригадасының (Армия Крайова) қолбасшысы болды және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Қызыл Армияға қарсы күресті. Соғыстан кейінгі Польшаны Кеңес одағының басып алуынан кейін ол тұтқындалып, көптеген қылмыстар жасады деп айыпталды және Варшаваның Мокотов түрмесінде коммунизмге қарсы күрестегі бекем сарбаз ретінде өлім жазасына кесілді. 1993 жылы коммунизм құлағаннан кейін, ол ақталып, барлық айыптардан таза деп танылды. 2007 жылы Польша президенті Лех Качинский оны өлімнен кейін Polonia Restituta орденімен марапаттады.

Шендзиларц Стрий (Австрия бөлігі, қазіргі Львов облысы, Украина) қаласында, сол кезде Австрия-Мажарстанның бір бөлігі, ал 1919 жылдан 1939 жылға дейін Польшада теміржолшы отбасында дүниеге келді. Львовтағы бастауыш мектепті бітіргеннен кейін ол Львовтағы биологиялық-математикалық гимназияға, содан кейін Стрижге оқуға түсті. Мектепті бітіргеннен кейін ол поляк армиясына ерікті болып кешті және Остров Мазовецкадағы (1932), содан кейін Грудзиандзадағы кавалериялық сержант мектебін бітірді. Ол лейтенант болып жоғарылатылды және Вильнюске ауыстырылды, онда 4-ші Нимен Улан полкінің эскадрильясына қолбасшылықты қабылдады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Польшаға шабуыл (1939)
Өзінің бөлімшесімен ол 1939 жылғы қыркүйек науқанына қатысты. Оның бөлімшесі Пруссия армиясының бір бөлігі генерал Владислав Андерс басқарған Вильно кавалерия бригадасына қосылды. Солтүстік Польшадан кері шегінгеннен кейін генерал Андерстің әскерлері Львов қаласы мен Румыния көпірбасына қарай шайқасты. Алайда Люблин ауданында Шендзиларцтың бөлімшесі қоршауға алынып, ауыр зардап шекті. Көп ұзамай Шендзиларц совет әскеріне тұтқынға түсті, бірақ ол Львовқа қашып құтылуға тырысты, онда ол қысқа уақытқа жалған есіммен өмір сүрді. Ол Польшадан қашып, Франциядағы поляк армиясына жету үшін Венгрия шекарасынан өтуге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталып, отбасымен Вильнюске көшіп барды.

Вильнюс облысындағы Армия Крайова (1943–1944)
Вильнюсте Шендзиларц жалған есімдермен әртүрлі лауазымдарда жұмыс істей бастады. 1943 жылдың ортасында ол Джерзи Дабровский есімімен Армия Крайоваға «Лупашка» атты партизандық есіммен қосылды, ал тамыз айында ол қала маңындағы ормандарда өзінің партизандық тобын ұйымдастыра бастады. Көп ұзамай осы топқа жергілікті еріктілер және совет партизандары жойған Антони Бурзинский отрядының қалдықтары қосылды. Қыркүйекте бөлімнің 700 адамнан тұратын күші болды және ресми түрде 5-ші Вильнюс Армия Крайова Бригадасы (5 Wileńska Brygada Armii Krajowej) деп аталды. Лупашканың бөлімшесі Вильнюс аймағында Вермахт пен Ваффен СС бөлімшелерімен шайқасты, бірақ оған парашютпен түсірілген совет партизандары жиі шабуыл жасады. 1944 жылдың сәуірінде Зигмунд Шендзиларцты Литва полициясы тұтқындап, Гестапоға тапсырды. Лупашка сол айда әлі де белгісіз жағдайларда босатылды. Жазалау шаралары кезінде оның бригадасы бірнеше ондаған неміс лауазымды тұлғаларын тұтқындады және Гестапоға бірнеше қатерлі хаттар жіберді, бірақ олардың оның босатылуына қалай ықпал еткені белгісіз.

Дубингай қазағы (20 маусым 1944)

1944 жылғы 20 маусымда 258-литвалық полиция батальонының 3-ші ротасы Глинчишкиде 39 полякты, оның ішінде әйелдер мен балаларды өлтірді. Литвалық жақтас бөлімшелер Паулов, Адамовщизна және Сиенковщизнада поляк халқына қысым көрсетті. Жаза ретінде 1944 жылғы 23 маусымда 5-ші Вильнялық үй армиясы бригадасының бірлігі Дубингайдың нығайтылған ауылына шабуыл жасап, литвалық полиция қызметкерлері қорғаған бункерді басып алды. Ауылға шабуыл жасау бұйрығын Шендзиларц берді. Дубингай шабуылдың нысанасына айналды, себебі Глинчишкидегі қылмысқа жауапты көптеген полиция қызметкерлері мен олардың отбасылары сол жерде тұрды. Оккупантпен ынтымақтастық еткен адамдардың тізімі болғандықтан, поляктар Глинчишки тұрғындарының өліміне кек қайтару үшін әрекет етті. Дубингайда 21 мен 27 аралығында ауыл тұрғындары, оның ішінде әйелдер мен балалар қаза тапты. Шендзиларцтың неліктен дезертирлік жасағаны үшін әскери сотқа берілмегені белгісіз. Көптеген жағдайларда, генерал "Вилк" өзі Лупашконың бөлімшесін Вильно аймағынан шығарып жіберген, себебі Лупашко ұзақ уақыттан бері совет партизандарымен шайқасып келген және Вилк Қызыл Армияны ашуға ниеттенбеген. Лупашконың бөлімшесі орманды қоршап алды және Польша үкіметінің эмиграцияда өткізген орыс-поляк келіссөздерінің нәтижесін күтуге шешім қабылдады. Осы уақыт аралығында бөлімше қайта ұйымдастырылып, 600 адамды автоматтары мен автоматтарымен толық қаруландыруға жеткілікті жабдықтар қолға түсті.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Ұлыбритания мен АҚШ үкіметтері Польшамен жасалған келісімдерді бұзып, Польшаның уақытша үкіметі ретінде коммунистік «Польшаның Ұлттық Азаттық Комитетін» қабылдағаннан кейін, Лупашка жаңа басқынға қарсы күресті қайта бастады – енді ол «Тәуелсіздік және Азаттық қауымдастығы» қатарында. Бірақ, Беловеж орманы аймағындағы НКВД бөлімшелеріне қарсы бірнеше сәтті әрекеттерден кейін, мұндай әрекеттер оның отрядының толықтай жойылуына әкелетіні анық болды. 1945 жылдың ақпанында оның әйелі қайтыс болды, ал медбике Лидия Льво Эберле оның серігі болды. 1945 жылдың қыркүйегінде Зигмунт Сендзиярц өзінің отрядының көп бөлігімен Гданьск-Оливаға көшіп, Польшаның кеңестік қолдауындағы коммунистік билігіне қарсы жаңа партизандық шабуылға дайындалып, жасырын күшін сақтап қалды. 1946 жылдың 14 сәуірінде Сендзиярц отрядын жұмылдырып, Тухола орманына бет алды, онда ол Ішкі қауіпсіздік корпусының, қауіпсіздік басқармасының және коммунистік биліктің күштеріне қарсы операцияларды бастады. Лупашко 1946 жылдың көктемінде Польшаның бұрынғы батыс одақтастары Кеңес Одағына қарсы жаңа соғыс бастайды деп үміттенеді, сонда поляк партизандық отряды Польшаны азат етуде көмектесе алады. Бірақ, мұндай соғыс жоспарланбағанын түсінгенде, ол отрядын таратуға шешім қабылдады. Одан әрі күресуді өзінің адамының қанын бекер құрбан ету деп есептеді және коммунистерге қарсы ашық күрестен бас тартты. Бірнеше жыл жасырын өмірден кейін, 1948 жылдың 28 маусымында ол Новый Тарг маңындағы Осилецте қауіпсіздік басқармасының қызметкерлерімен тұтқындалды. Варшаваның Мокотов түрмесінде екі жылдан астам қатыгез тергеу мен азаптаудан кейін, 1950 жылдың 2 қарашасында Варшавадағы кеңестік әскери трибунал оны өлім жазасына кесті. 1951 жылдың 8 ақпанында ол бірнеше басқа Армия Крайова сарбаздарымен бірге атылды. Ол 40 жаста болды. Оның денесі белгісіз жерге көмілді. 2013 жылы эксгумация кезінде Сендзиярцтың денесі табылып, Варшаваның Повузки әскери бейіштегі алаңдағы жаппай қабірде көмілген шамамен 250 дененің бірі екені анықталды.

Адамзаттыққа қарсы қылмыстар

1944 жылы Сцендзиярцтің жасағы литвалық азаматтарды жаппай қырғынға ұшыратты. 5-ші АК бригадасының құрбандарының басым бөлігі әйелдер мен балалар болды (барлық қаза тапқандардың шамамен 75 пайызы). Олар сабаушылық ниетпен атылды. Дубингиай қырғыны кезінде ешқандай шайқас болған жоқ, әсіресе Литва полициясымен, ол мүлдем болған жоқ. Польшаның Ұлттық естелік институтының (IPN) зерттеулері 5-ші Отандық армия бригадасының кек алу әрекетінің азаматтық тұрғындарға қарсы соғыс қылмысы болғанына күмән қалдырмайды.