Кіріспе

Бангладештік ғалым Ирен Зубайда Хан (24 желтоқсан 1956 жылы туған) – Бангладеш заңгері. 2020 жылдың тамызынан бастап ол Біріккен Ұлттар Ұйымының сөз және пікір еркіндігі жөніндегі арнайы хабаршысы болып тағайындалды, бұл мандатқа тағайындалған алғашқы әйел. Бұрын ол Amnesty International ұйымының жетінші бас хатшысы қызметін атқарды (2001 жылдан 2009 жылға дейін). 2011 жылы ол Римдегі Халықаралық даму құқығы ұйымының (IDLO) бас директоры болып сайланды. Бұл ұйым құқық үстемдігін және тұрақты дамуды ілгерілету үшін жұмыс істейтін үкіметаралық ұйым. 2010-2011 жылдары Бангладештің "The Daily Star" газетінің кеңесші редакторы болды.

Ерте өмір

Хан 1956 жылғы 24 желтоқсанда Шығыс Пәкістанның (қазіргі Бангладеш) Дакка қаласында дүниеге келді, бірақ оның әулеттік үйі Силхеттің Бирахимпур қаласында орналасқан. Ол бенгал мұсылман дәрігері Сикандер Али Ханның қызы, Кембридж университетін бітірген математик және адвокат Ахмед Али Ханның немересі, сондай-ақ Сайид Хасан Имамның жеке дәрігері Ассадар Али Ханның шөбересі. Оның бес атасы Әбит Хан Бенгалияға көшіп келген ауғанның ұрпағы болған. Оның інісі, контр-адмирал Махбуб Али Хан Бангладеш Теңіз күштерінің бастығы болды. 1964-1972 жылдары ол Санкт-Франциск Ксавьердің Green Herald International мектебінің үздік оқушысы болды және мектептің бітіру емтиханында рекордты сақтап қалды. Бала кезінде, 1971 жылы Бангладеш Азаттық соғысынан кейін Шығыс Пәкістан тәуелсіз Бангладеш мемлекетіне айналды. Соғыс кезінде болған геноцид Ханның жасөспірім шағындағы белсенді көзқарасын қалыптастыруға ықпал етті. 1973-1975 жылдары ол Бангладештен Солтүстік Ирландияның Кикел қаласындағы Сент-Луис грамматикалық мектебіне оқуға кетті. Хан Англияға барып, Манчестер университетінде заңды оқыды, содан кейін АҚШ-та Гарвард заң мектебінде білім алды. Ол халықаралық құқық және адам құқықтары саласында маманданған.

Адам құқықтары

Хан 1977 жылы Concern Universal ұйымын құруға көмектесті, ол халықаралық даму және төтенше жағдайларда көмек көрсету ұйымы. Ол 1979 жылы Халықаралық заңгерлер комиссиясында адам құқықтары жөніндегі белсенді ретінде еңбек жолын бастады. Хан 1980 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымында жұмыс істеуге кірісті. Ол 20 жыл Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссариатында (БҰҰЖК) жұмыс істеді. 1995 жылы ол БҰҰ-ның Үндістандағы миссиясының басшысы болып тағайындалды, сол кезде ол БҰҰЖК-нің ең жас ел өкілі болды. Бір жылдан аспаған уақыттан кейін Үндістан үкіметі оны бұл қызметтен қайтаруды сұрады. 1999 жылы Косово дағдарысы кезінде Хан үш ай бойы Македония Республикасындағы БҰҰЖК тобын басқарды. Осыдан кейін сол жылы ол халықаралық қорғау жөніндегі директордың орынбасары болып тағайындалды. 2020 жылдың тамызында Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары Ханды сөз және пікір бостандығы жөніндегі арнайы баяндамашы лауазымына тағайындады. 2024 жылдың 23 қаңтарында Хан 10 күндік сапарында Ұлттық жеке өмірге қатысты мәліметтерді қорғау комиссиясының төрағасы Джон Генри Д. Нагамен кездесіп, елдегі пікір және сөз бостандығы құқықтарының жағдайын зерттеді. Президенттік Медиа қауіпсіздігі жөніндегі жұмыс тобы, штаб бастығы Хью Жюро У. Го басшылығымен, Ханның сапарын ұйымдастырды.

Халықаралық рақымшылық

Хан 2001 жылы Amnesty International ұйымының Бас хатшысы болып кірді.

Құқық мемлекетi

IDLO-ны басқарған кезінде Айрин Хан заң үстемдігінің теңдік пен адамға бағытталған дамуды ілгерілетудегі, сондай-ақ теңсіздікті азайтудағы, әлеуметтік әділеттілікті және бейбітшілікке қатысуды ынталандырудағы маңызды құрал екенін жақтады.

Медиада

Хан 2003 жылы француз режиссері Дени Делестрактың "Адам құқықтары" атты теледокументалды фильмінде көрсетілген. Колумбия, Израиль, Палестина және Пәкістанда түсірілген бұл фильмде қарулы қақтығыстардың бейбіт тұрғындарға қалай әсер ететіні және олардың мәжбүрлі түрде көшіп кетуіне қалай себеп болатыны талданады. 2009 жылы Хан "Бейбітшілік сарбаздары" атты соғысқа қарсы фильмде ойнады.

Марапаттар

1979 жылы Хан Форд қорынан стипендия алды. 2002 жылы Пилкингтонның «Жыл әйелі» сыйлығымен, ал 2006 жылы Сидней бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. 2007 жылдан бері ол бірнеше құрметті докторлық дәрежесін алды, оның ішінде Гент университетінен, Лондон университетінен (Шығыс және Африка зерттеулері мектебінен), Манчестер, Сент-Эндрюс, Солфорд, Стаффордшир және Ұлыбританиядағы Эдинбург, Бейрут американдық университетінен (Ливан), Феррис университетінен (Жапония), SOAS және АҚШ-тың Нью-Йорк мемлекеттік университетінен. 2008 жылы Манчестер университетінің жаңа канцлерін сайлауда екі финалисттің бірі болды. 2009 жылдың шілдесінде ол Солфорд университетінің канцлері болып тағайындалды.

Даулар

2003 жылы Айрин Хан "Кім үшін қауіпсіздік?" деген мақала жазды, онда ол Ауғанстандағы оккупациялық күштердің одақтастарын, басқалармен қатар, "жаппай өлтірулер" жасады деп айыптады.

"ГУЛАГ" дау-дамайлары

2005 жылы Айрин Хан Amnesty International ұйымының сол жылғы есебіне кіріспе жазғанда, Гуантанамодағы тұтқындық ортаны «біздің заманымыздың ГУЛАГы» деп атады, сондай-ақ АҚШ-ты «заң үстемдігі мен адам құқықтарын ескермейтініне» айыптап, басқаларға жазасыз зорлық-зомбылық жасауға лицензия бергенін мәлімдеді. Бұл жайтқа БАҚ-та қарсы пікірлер көп айтылды. Майкл Тоттен оны «гистериялық тыныс алушы» деп сипаттады. «Вашингтон Пост» газетінің редакциондық мақаласында: «Қазіргі саяси пікір алмасудың орнына өткен партиялық тартысқа ден қойып, сенімді институттың бағытын жоғалтуы әрқашан өкінішті» делінген. Джон Подхорец «Нью-Йорк Пост» газетінде: «Amnesty International ісінің мысалы, жақсы ниетті адамдар өмір бойы моральмен айналысса да, олар моральдық ақымақтарға айналуы мүмкін екенін көрсетеді» деді. Рамеш Такур «Біріккен Ұлттар Ұйымы, бейбітшілік және қауіпсіздік» еңбегінде Ханның Гуантанамодағы тұтқындық ортаны ГУЛАГ-қа теңеуін «гипербола» деп атап, «бұл дұрыс емес» деді. Бұрынғы кеңес тұтқыны Павел Литвинов Amnesty International қызметкеріне, Хан атынан Amnesty есебінде және Гуантанамомен байланыста «гулаг» сөзін қолданудың жөн-жоқтығын сұрағанда, Гуантанамо мен ГУЛАГ арасында «үлкен айырмашылық» бар екенін айтты. Роджер Кимболл «Arma Virumque» басылымында бұл пікірді «ақылға сыймас мәлімдеме» деп атады. Бұш әкімшілігі былай деп жауап берді: Президент Буш бұл «абсурдты айыптау» екенін айтты; Вице-президент Чейни «оған ренжіді»; Қорғаныс министрі Рамсфелд бұл «жағымсыз» екенін және «осындай әдеміссіз айыптаулар жасағандар объективтілік пен маңыздылыққа деген кез келген құқығынан айырылады» деді. Біріккен Штабтар төрағасы Майерс бұл «толыққанды жауапсыздық» екенін мәлімдеді. Ақ үй өкілі Скотт Макклеллан бұл сипаттаманы «күлкілі» деп атады. «ГУЛАГ: Тарих» кітабының авторы Энн Эпплбаум бұл сипаттаманы «ашуландыратын» деп тапты, «Amnesty тілді дұрыс қолданбады, бұрынғы бейтараптығынан бас тартты» және «[Amnesty] өз саяси фракциясының қанағаттануы үшін Американ үкіметіне шабуыл жасады» деді. Дегенмен, Ханның «гулаг» сипаттамасына қарсылық білдіргендердің саны көп емес еді. Кеңес Одағы мен Вьетнамдағы тұтқындарға қатысты зорлық-зомбылықты бақылаған АҚШ Мемлекеттік департаментінің зейнеткер қызметкері Эдмунд МакУильямс Ханның сипаттамасын қолдап былай деді: «Мен сол адамгершіліксіз жүйелердегі мен хабарлаған зорлық-зомбылықтар Гуантанамода, Ауғанстандағы Баграм әуе базасында және Абу-Грайб түрмесінде тіркелген зорлық-зомбылықтарға ұқсас екенін атап өткім келеді: тұтқындар төбеден ілініп, өлтірілді; кең таралған «сумен азаптау»; тұтқындар Халықаралық Қызыл Крест комитетінің бақылауына жол бермеу үшін «жоғалып кетті» және барлығы жоғары деңгейдегі жауапкершілік жоқтығымен жүзеге асты». Арье Нейер Ханның мәлімдемесіне сын айтудың шамадан тыс екенін айтып, «Ирен Ханның ГУЛАГ туралы мәлімдемесіне болған қызу назар бұрынғы жылдары байқалған үрдіске ықпал етті: атап айтқанда, ұйымның АҚШ-тағы беделі Еуропадағы өте жоғары деңгейден төмен деңгейге дейін төмендеді».

Жалақы туралы дау

2011 жылдың ақпан айында Ұлыбританиядағы газеттер Ханның 2009 жылдың 31 желтоқсанында Amnesty International ұйымынан кеткеннен кейін 533 103 фунт стерлинг төлегені туралы хабарлады. Бас хатшының орынбасары Кейт Гилмор да 2009 жылдың желтоқсанында отставкаға кетті. Amnesty International атқару комитетінің (IEC) төрағасы Питер Пак 2011 жылы 19 ақпанда: "AI (Amnesty International) Лтд-нің 2010 жылғы 31 наурыздағы есептерінде көрсетілген, кетіп бара жатқан бас хатшы Айрин Ханға төленген төлемдер, AI Ltd мен Айрин Хан арасындағы құпия келісімнің бөлігі ретінде жасалған төлемдерді қамтиды" деп мәлімдеді. Ханның адвокаттары Charity Times басылымында жарияланған хат шығарды: "Amnesty International-дың 2009/2010 жылғы корпоративтік есептерінде біздің клиентімізге 532 000 фунт стерлинг төленгенін көрсетуі дұрыс емес еді". Жарияланған хатта бұл соманың құрамында: а) 2009 жылғы 31 желтоқсанға дейінгі оның жалақысы және келісімшарт бойынша алған жәрдемақылары; б) бұрынғы жылдардан (кейбір жағдайларда 2005 жылға дейін) оның келісімшарт бойынша алған жәрдемақыларының толық төленбеген сомасы және жетіспеушіліктері; оның шетелге қайтуына байланысты көшіру шығындары; д) заңдық талаптар мен шағымдарына байланысты өтемақы және жұмыстан босату төлемі (£115 000 брутто), клиентіміз Amnesty International Limited-ке қарсы Ұлыбритания еңбек құқығы бойынша талап еткені көрсетілді. Ханға және оның орынбасарына (ол да IEC-тен босатылды) төленген сома сол жылы Amnesty International бюджетінің 4% құрады. Бұл оқиға ұйымның беделіне нұқсан келтірді, сонымен қатар Ханға кетуі үшін төлем жасау арқылы, төраға Пэк Хан кеткеннен кейін түзетулер жасауға және ұйымды алға жылжытуға уәде берді. Айрин Ханның ағасы, контр-адмирал Махбуб Әли Хан Зиаур Рахман билігі кезінде Бангладеш Теңіз күштерінің бастығы болды.

Жарияланымдар

2009: Естілмеген шындық: Кедейлік және адам құқықтары (W. W. Norton & Co.): француз, неміс, фин, голланд, итальян, корей тілдеріне аударылды, сондай-ақ Viva, Нью-Дели арнайы Оңтүстік Азия басылымы жарық көрді.