Кіріспе
Әзірбайжанда ислам діні басым, бірақ ел мұсылман әлеміндегі ең зайырлы мемлекеттердің бірі саналады. Әртүрлі мәліметтер бойынша, халықтың 97,3% (CIA, 2020) немесе 99,2% (Pew Research Center, 2006) өзін мұсылман деп жариялайды; олардың көпшілігі шиит тармағының (55-65%) жақтастары, ал айтарлықтай азшылығы (35-45%) – сунниттер. Әзірбайжанда дәстүрлі түрде исламның осы екі тармағы арасындағы айырмашылықтар айқын шеберілмеген. Елдегі шиит мұсылмандарының көпшілігі шиит исламының Жәфари мектебін ұстанады, ал суннит мұсылмандары көбінесе Ханафи немесе Шафии мектебінің қағидаларын сақтайды. Ұзақ жылдар бойы советтік дінсіздік саясатының салдарынан Әзірбайжанда діни сенім көбінесе формалды болып табылады және мұсылмандық ұғымы дінге қарағанда мәдениет пен этникалық тегіне негізделген. Шиит исламы елдің батыс, орталық және оңтүстік аймақтарында кең таралған. Дәстүр бойынша, Баку маңындағы және Ланкаран аймағындағы ауылдар шииттердің бекінісі саналады. Керісінше, солтүстік аймақтарда суннит исламы басым. XVI ғасырда Сафавид әулетінің алғашқы шахы Исмаил I (1486-1524) шиит исламын мемлекеттік дін ретінде орнатып, бекітті.
Islam is the majority religion in Azerbaijan, but the country is considered to be the most secular in the Muslim world. Various reports have estimated 97.3% (CIA, 2020) or 99.2% (Pew Research Center, 2006) of the population identifying as Muslim; with the majority being adherents of the Shia branch (55 65%), while a significant minority (35 45%) are Sunnis. Traditionally, the differences between these two branches of Islam have not been sharply defined in Azerbaijan. Most Shia Muslims in the country follow the Ja'fari school of Shia Islam, while Sunni Muslims typically adhere to either the Hanafi or Shafi'i school. Due to many decades of Soviet atheist policy, religious affiliation in Azerbaijan is often nominal and Muslim identity tends to be based more on culture and ethnicity than on religion. Shia Islam is prevalent in the western, central, and southern regions of the country. Traditionally, villages around Baku and the Lankaran region are considered Shia strongholds. In contrast, Sunni Islam is dominant in the northern regions. In the sixteenth century, the first shah of the Safavid Dynasty, Ismail I (r. 1486 1524), established Shi'a Islam as the state religion,
As elsewhere in the Muslim world, the two branches of Islam came into conflict in Azerbaijan. During World War II, Soviet authorities established the Muslim Spiritual Board of Transcaucasia in Baku as the governing body of Islam in the Caucasus, in effect reviving the nineteenth century tsarist Muslim Ecclesiastical Board.
Мұсылман әлеміндегі басқа да жерлердегідей, Әзірбайжанда да исламның екі тармағы арасында қақтығыстар болған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде совет билігі Бакуде Кавказ мұсылмандарының рухани басқармасын құрды, ол Кавказда исламды басқарушы орган болды, бұл іс жүзінде XIX ғасырғы патшалық мұсылмандық діни басқармасын қайта жаңғыртты.
Islam is the majority religion in Azerbaijan, but the country is considered to be the most secular in the Muslim world. Various reports have estimated 97.3% (CIA, 2020) or 99.2% (Pew Research Center, 2006) of the population identifying as Muslim; with the majority being adherents of the Shia branch (55 65%), while a significant minority (35 45%) are Sunnis. Traditionally, the differences between these two branches of Islam have not been sharply defined in Azerbaijan. Most Shia Muslims in the country follow the Ja'fari school of Shia Islam, while Sunni Muslims typically adhere to either the Hanafi or Shafi'i school. Due to many decades of Soviet atheist policy, religious affiliation in Azerbaijan is often nominal and Muslim identity tends to be based more on culture and ethnicity than on religion. Shia Islam is prevalent in the western, central, and southern regions of the country. Traditionally, villages around Baku and the Lankaran region are considered Shia strongholds. In contrast, Sunni Islam is dominant in the northern regions. In the sixteenth century, the first shah of the Safavid Dynasty, Ismail I (r. 1486 1524), established Shi'a Islam as the state religion,
As elsewhere in the Muslim world, the two branches of Islam came into conflict in Azerbaijan. During World War II, Soviet authorities established the Muslim Spiritual Board of Transcaucasia in Baku as the governing body of Islam in the Caucasus, in effect reviving the nineteenth century tsarist Muslim Ecclesiastical Board.
Кеңес Одағынан кейін
Горбачевтің соңғы кезеңінен бастап, әсіресе тәуелсіздік алғаннан кейін мешіттердің саны күрт өсті. 1998 жылғы сауалнама бойынша, Азербайжандағы шын ниетпен сенушілердің үлесі шамамен 7 пайызды құрады, бұл атеисттердің санынан – шамамен 4 пайыз – сәл жоғары. Көптеген адамдар исламды қатаң тыйымдар мен талаптарды сақтамай, немесе ұлттық өзін-өзі танудың маңызды бөлігі ретінде қарастырды. 1998 жылғы тағы бір сауалнамада Азербайжандағы шын ниетпен сенушілердің үлесі 20 пайыз ғана екені анықталды. 2010 жылғы сауалнамада азербайжандықтардың жартысы ғана "Дін сіздің күнделікті өміріңізде маңызды рөл атқара ма?" деген сұраққа "иә" деп жауап берді. Бірақ 2017 жылы Доброслава Виктор Мах елде исламның қайта жандануын байқады: 2010 жылы Кавказ зерттеу ресурстары орталығының (CRRC) "Кавказ барометрі" сауалнамасы бойынша, азаматтардың шамамен 25 пайызы үшін дін "өте маңызды", ал 43 пайызы үшін "маңызды" болды. Бірақ екі жыл өткен соң, 2012 жылы осы ұйымның мәліметтері бойынша, дінді "өте маңызды" деп санағандардың саны 33 пайызға, ал "маңызды" деп санағандардың саны 47 пайызға өсті (16 пайызы "кем маңызды", 2 пайызы "маңызсыз" және 1 пайызы "білмеймін" деп жауап берді).
Радикалды ислам
Әзірбайжанда жемқорлық, кедейлік және үкімет билігі сияқты мәселелердің жалғасуы, Батысқа деген көңіл толу мен түрлі елдерден келген діни секталарға қолдау көрсету салдарынан діни экстремизмнің белгілі бір деңгейде өсуі байқалады. Алайда, бұл дәстүрлі секуляризмге қарсы күшпен жұмыс істейді. Сванте Корнеллдің сөзінше:
"Әзірбайжан өзін ең прогрессивті және зайырлы исламдық қоғамдардың бірі деп санауға толық құқылы. Опера, театрлық қойылымдар мен демократиялық республикаға ие болған алғашқы мұсылман мемлекеті болғанымен, бүгінде Әзірбайжанда секуляризмге қолдау ең жоғары деңгейде, ал радикалды идеологияларға қызығушылық өте төмен. Әзірбайжан азаматтары Сириядағы террористік ұйымдарға қосылған. Нардаранда Әзірбайжан қауіпсіздік күштері мен діншіл шиалар арасында қақтығыс болды, нәтижесінде екі полицей және күдікті шиа экстремисінен төрт адам қаза тапты. Осы оқиғаның нәтижесінде Әзірбайжан Парламенті шетелде діни білім алған адамдарға Әзірбайжанда исламдық рәсімдер мен ғұрыптарды орындауға, мешіттерде уағыз айтуға және елдегі басшылық лауазымдарды атқаруға тыйым салатын заңдар қабылдады. Сонымен қатар, діни атрибутиканы, туларды және ұрандарды ғибадат орындары, діни орталықтар мен кеңселерден басқа жерлерде көрсетуге тыйым салынды. Ашура мерекесін қоғамдық жерлерде тойлауға да шектеу қойылды. Әзірбайжан үкіметі сондай-ақ шетелде соғысқа қатысқан азаматтарынан азаматтығын алу туралы заңға қол қойды."