Көне Рим шаруашылығы: дәстүрлер мен әдістер

Кіріспе

Римдік ауыл шаруашылығы ежелгі Римнің 1000 жылдан астам уақыт бойы қолданған шаруашылық тәжірибесін сипаттайды. Қарқынды дамудан бастап, Рим Республикасы (б.з.д. 509–27 жж.) және Рим империясы (б.з.д. 27–476 жж.) Еуропаның көп бөлігін, Солтүстік Африканы және Таяу Шығысты билеуге дейін кеңейді, соның салдарынан көптеген ауыл шаруашылығы орталықтары құрылды. Жерорта теңізі аймағында ең маңызды үш дақыл болды: дәнді дақылдар, зәйтүн және жүзім. Рим билігіндегі халықтың басым көпшілігі ауыл шаруашылығымен айналысты. Бастапқыда шағын, көбінесе өзін-өзі қамтамасыз ететін жер иелері болған ауылдық қоғам, байларға тиесілі үлкен латифундиум иеліктерімен және негізінен құл еңбегімен басқарылатын болды. Қала халқының, әсіресе Рим қаласының өсуі ауыл шаруашылығы өнімдерін, әсіресе астықты саудалау үшін сауда нарықтарының дамуын және алыс қашықтарға тасымалдауды қажет етті, бұл қала тұрғындарының тамақтандыруын қамтамасыз етті.

Өмірбаян

Греко-римдік ауыл шаруашылығы дәстүрінің негізгі мәтіндері көбінесе римдік агрономдардың еңбектері: Катон Ескінің «De agri cultura», Columella-ның «De re rustica», Марк Теренций Варрон және Палладий. Карфагендік Магоға жатқызылатын «Рустикацио» атты ауыл шаруашылығы трактаты бастапқыда пуни тілінде жазылған, кейін грек және латын тілдеріне аударылған, алайда қазір жоғалып кеткен. Ғалымдар бұл мәтін Таяу Шығыс және классикалық әлемдегі ауыл шаруашылығы дәстүрлерінің ерте көзі болуы мүмкін деп есептейді.

"Қуанышты" өмір

Ежелгі Римде ауыл шаруашылығы тек қажеттілік қана емес, сонымен қатар өмір салты ретінде қадірленді. Цицерон егіншілікті римдіктердің ең жақсы кәсібі деп есептеді. "Мемлекеттік міндеттер туралы" трактатында ол: «Табыс табудың барлық мүмкіндіктерінің ішінде ең жақсысы – ауыл шаруашылығы, ең пайдалысы – ауыл шаруашылығы, ең ләззаттысы – ауыл шаруашылығы, және еркін адамға ең лайықтысы – ауыл шаруашылығы» деді. Клиенттерінің бірі ауылдық өмір салтын бағалағаны үшін сотта сынға ұшырағанда, Цицерон ауыл өмірін «экономиканың, еңбекқорлықтың және әділеттіліктің мектебі» (парсимония, дилигенция, иустиция) деп қорғады. Катон, Колумелла, Варро және Палладий ауыл шаруашылығы тәжірибесі туралы нұсқаулықтар жазды. Катонның «Егіншілік туралы» (б.з.б. II ғасыр) трактатында ең жақсы шаруашылықтарда жүзімдік, одан кейін суармалы бақ, сабандық, зәйтүн ағаштары, шабындық, егістік жер, орман, жүзімдіктерге оралған ағаштар және соңғыда емен тоғайлары болатыны айтылған. Рим империясы өзінің көптеген провинцияларынан алынған ресурстарға сүйенгенімен, бай римдіктер Италия жерін түрлі дақылдар өндіру үшін игерді. «Рим қаласында тұратын халық Италиялық шаруа қожалықтарынан өндірілген тағамды сатып алу үшін үлкен нарық құрады». Жер иелігі аристократия мен қарапайым халықты ажыратудың маңызды факторы болды, және римдік неғұрлым көп жерге ие болса, қалада соғұрлым беделді болар еді. Әскерлер көбінесе қызмет еткен қолбасшыларынан жермен сыйланды. Шаруашылықтар құл еңбегіне тәуелді болғанымен, еркін адамдар мен азаматтар құлдарды қадағалау және шаруашылықтардың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін жалданатын. Қалалық римдіктер қатаң бидайды көбірек қалайтын, себебі одан ашытқылы нан пісіруге болады және ол Жерорта теңізі аймағында жұмсақ бидайға қарағанда өсіруге оңайырақ еді. Дәнді дақылдар, әсіресе нан, римдіктердің диетасының негізгі бөлігі болды және орташа диетадағы калорияның 70-80 пайызын құрады. Арпа да кеңінен өсірілді, Грециядағы және одан өнімділігі төмен жерлердегі дәнді дақылдар өндірісінде басым болды. Бидай арпадан артық бағаланғанымен, арпа да кеңінен желінді және мал азығы ретінде де маңызды болды. Колумелла «De re rustica» еңбегінде емердің бидайға қарағанда ылғалға төзімдірек екенін жазды. Колумелланың айтуынша, емердің төрт түрі өсірілді, оның ішінде Клузиан деп аталатын (Клузиум қаласының атымен аталған) бір түрі болды. Катон егер ылғалды немесе шықты топыраққа дән себуден қашқару мүмкін болмаса, оларды репа, паникалы шөп, қарақұмық және рапспен бірге себу керек деді. Колумелла паникум мен қарақұмықты бұршақ тұқымдас өсімдіктердің қатарына жатқызғанымен, оларды дәнді дақылдар деп қарастыру керек дейді, «өйткені көптеген елдерде шаруалар олардан жасалған тағаммен күн көреді».

Agriculture in ancient Rome was not only a necessity but was idealized as a way of life. Cicero considered farming the best of all Roman occupations. In his treatise On Duties, he declared that "of all the occupations by which gain is secured, none is better than agriculture, none more profitable, none more delightful, none more becoming to a free man." When one of his clients was derided in court for preferring a rural lifestyle, Cicero defended country life as "the teacher of economy, of industry, and of justice" (parsimonia, diligentia, iustitia). Cato, Columella, Varro and Palladius wrote handbooks on farming practice. In his treatise De agricultura ("On Farming", 2nd century BC), Cato wrote that the best farms contained a vineyard, followed by an irrigated garden, willow plantation, olive orchard, meadow, grain land, forest trees, vineyard trained on trees, and lastly acorn woodlands. Though Rome relied on resources from its many provinces acquired through conquest and warfare, wealthy Romans developed the land in Italy to produce a variety of crops. "The people living in the city of Rome constituted a huge market for the purchase of food produced on Italian farms." Land ownership was a dominant factor in distinguishing the aristocracy from the common person, and the more land a Roman owned, the more important he would be in the city. Soldiers were often rewarded with land from the commander they served. Though farms depended on slave labor, free men and citizens were hired at farms to oversee the slaves and ensure that the farms ran smoothly. Durum (hard) wheat became the preferred grain of urban Romans, because it could be baked into leavened bread and was easier to grow in the Mediterranean region than common (soft) wheat. Grains, especially baked into bread, were the staple of the Roman diet, providing 70 to 80 percent of the calories in an average diet. Barley was also grown extensively, dominating grain production in Greece and on poorer soils where it was more productive than wheat. Wheat was the preferred grain, but barley was widely eaten and also important as animal feed. In De re rustica Columella wrote that emmer was more resistant to moisture than wheat. According to Columella four types of emmer were cultivated, including one variety that he calls Clusian (named for the town Clusium). Cato wrote that if sowing grain in humid or dewy soils was unavoidable, they should be sown alongside turnips, panic grass, millet and rape. Despite listing panicum and millet among the legumes Columella says they should be considered grain crops "for in many countries the peasants subsist on food made from them".

Зәйтүн

Римдіктер зәйтүн ағаштарын нашар, тасты топырақта, сондай-ақ жауын-шашын аз болатын аймақтарда өсірген. Ағаш мұзды температураға сезімтал және солтүстік Еуропаның суық ауа райына, сонымен қатар биік, салқын жерлерге төзбейді. Зәйтүн көбінесе Жерорта теңізі жағалауында өсірілген. Орташа римдіктің рационындағы калорияның шамамен 12 пайызы және қажетті майдың 80 пайызы зәйтүн майын тұтыну арқылы қамтамасыз етілген.

Жүзім

Гректің отарлаушылары оңтүстік Италия мен Сицилияға жүзім шаруашылығын әкелген болуы мүмкін, бірақ Солтүстік Африкадағы Карфаген финикиялықтары римдіктерге жүзім өсіру және шарап жасау туралы көп білім берді. Б.з.д. 160 жылға қарай, Италияда құл еңбегін пайдалана отырып, ірі егістіктерде жүзім өсіру кең таралды және шарап Рим империясында баршаға ортақ сусынға айналды. Шарап өнеркәсібін қорғау үшін римдіктер Италиядан тыс жерде жүзім өсіруге тыйым салуға тырысты, бірақ біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Испания және Галлия (қазіргі Франция) сияқты провинциялар Италияға шарап экспорттады.

Мал азығы

Колумелла шалқандыларды маңызды, жоғары өнімді азық дақыл ретінде айтады, әсіресе Галлияда олар малға қысқы жем ретінде қолданылды. Басқа "жемшөп дақылдары" ретінде ол медик конызы, беде, арпа, цитисус, сұлы, нут және тілбүршік тізімдейді. Медик конызы туралы ол топырақты жақсартады, арық малдың майын көтереді және жоғары өнімді жемшөп дақыл екенін айтады. Катон Ескі жапырақтарды күзде толығымен кептірмей жинап, малға жем ретінде сақтау керек дейді. Шалқанды, лупин және жемшөп дақылдары жаңбырлы маусымнан кейін себілуі керек.

Басқа да дақылдар

Римдіктер сондай-ақ артишок, горчица, кориандр, руккола, қияқ, пиязша, сельдерей, базилик, пастернак, мята, рута, "теңізден келген" тимьян, қызылша, мак, укроп, спаржа, редис, қизанақ, лақ, фенхель, каперс, пияз, шафран, петрушка, майжоран, капуста, салат, зира, сарымсақ, інжір, "армян абрикосы", өрік, тутов, шабдалы және қанап өсірді.

Сақтау

Колумелла өнімді қалай сақтауға болатынын сипаттайды және бүлінудің алдын алу үшін кеңес береді. Сатуға арналған сұйықтықтар, мысалы май және шарап, жер қабатында, ал астық шатырларда, шөп және басқа да мал азығымен бірге сақталған. Ол астық қоймаларының жақсы желдетілуі, салқын болуы және ылғалдың аз болуы керек екенін, осылайша тазалығын ұзартуға болатынын айтады. Жануарлар мен қоңыздардың астыққа кіруіне мүмкіндік беретін жарықтардың пайда болуын болдырмау үшін нақты құрылыс әдістерін сипаттайды. Майдың тезірек бүлінуіне себеп болатын қатып қалуын болдырмау үшін басу бөлмелерінің оңтүстікке қарай жарық түсетін жылы болуын кеңес береді.

Жер

Колумелла жерді үш түрге бөліп сипаттайды: оларды ол жазық дала (champaign), біртіндеп, бірақ жұмсақ көтерілген төбелер және орманды, жасыл таулы жоталар деп атайды. Топыраққа келсек, ол алты қасиет бар дейді: майлы немесе жұқа, ұсақ немесе тығыз, ылғалды немесе құрғақ. Осы қасиеттердің әртүрлі үйлесімдері топырақтың көптеген түрлерін құрайды. Колумелла Вергилийдің "ұсақ топырақ - біз жыртып бағуда күресетін нәрсе" деген сөзін келтіреді. Оның ең жақсы көретін топырақ түрлерінің ішінде ең арзан және ең өнімді майлы және ұсақ топырақ, содан кейін өнімді болғанымен, көбірек еңбек талап ететін майлы және тығыз топырақ, ал одан кейін ылғалды топырақтар жатады.

Шаруашылық үрдісі

Б.з.б. V ғасырда Римдегі шаруа қожалықтары шағын және отбасылық меншікте болды. Алайда, сол кездегі гректер егін ауыстырып егіп, үлкен жерлерді иеленген. Римнің Карфаген, Грекия және эллиндік Шығыспен б.з.б. III және II ғасырлардағы байланысы Римнің ауыл шаруашылығы әдістерін жақсартты. Римдік ауыл шаруашылығы Республиканың соңғы кезеңі мен Империяның басында өнімділік және тиімділік жағынан ең жоғары деңгейге жетті. Римдегі шаруашылықтардың мөлшерін үш санатқа бөлуге болады. Шағын шаруа қожалықтары 18–108 иугерадан тұрды. (Бір иугерум шамамен 0,65 акр немесе гектардың төрттен бір бөлігіне тең болатын). Орташа шаруа қожалықтары 80–500 иугерадан құралды. Үлкен иеліктер (латифундия деп аталатын) 500 иугерадан асты. Республика дәуірінің соңында латифундиялардың саны артты. Бай римдіктер енді өмір сүруге мүмкіндігі жоқ шаруалардан жер сатып алды. Б.з.б. 200 жылдан бастап Пуникалық соғыстар шаруаларды ұзақ мерзімге соғысқа шақырды. Бұл мәселе қазір даулы; кейбір ғалымдар қазір ірі масштабты ауыл шаруашылығы б.з.б. I ғасырға дейін Италиялық ауыл шаруашылығына басымдық қоймағандығына сендіреді. Сиырлар сүт берді, ал өгіздер мен есектер шаруа қожалығындағы ауыр жұмысты атқарды. Қой және ешкілер ірімшік өндірісімен айналысты және олардың терісі бағаланды. Аттар шаруашылықта кеңінен қолданылмады, бірақ байлар оларды жарысқа немесе соғысқа өсірді. Қант өндірісі негізінен балық аулауға байланысты болды, ал кейбір римдіктерлер бақаларды сәнді тағам ретінде өсірді.

Сауда

Империяның провинциялары арасында сауда-саттық көп болды, ал империяның барлық аймақтары бір-біріне экономикалық жағынан тәуелді болды. Кейбір провинциялар астықты, соның ішінде бидай, емір, көкпар, арпа және қарақұмық өсіруге маманданған; басқалары топырақ түріне байланысты шарапқа, ал басқалары зәйтүн майына. Колумелла өзінің "De re rustica" атты еңбегінде былай деп жазады: "Ауыр, сазды және ылғалды топырақ қыста бидай мен көк шөп өсіруге қолайлы. Арпаға тек құрғақ жер ғана қолайлы". Егде Плиний өзінің Naturalis Historia еңбегінде XII-XIX кітаптарда, соның ішінде XVIII тарауда, Астық тұқымының табиғи тарихында егіншілік туралы кеңінен жазған. Грекиялық географ Страбон По аңғарын (Солтүстік Италия) ең маңызды экономикалық аймақ деп санаған, өйткені "барлық дәнді дақылдар жақсы өседі, бірақ топырақ жақсы суланғандықтан, тарыдан ерекше өнім шығады". Этрурия аймағының топырағы бидай өсіруге қолайлы болды. Кампанияның вулкандық топырағы шарап өсіруге қолайлы. Жердің әртүрлі түрлерін білгеннен басқа, римдіктер жер үшін қандай тыңайтқыш жақсы екенін де білген. Ең жақсысы құс тыңайтқышы, ал ең нашарсы – сиыр тыңайтқышы болды. Қой мен ешкінің тыңайтқышы да жақсы болатын. Есек тыңайтқышы бірден қолдануға жарамды, ал жылқы тыңайтқышы астық дақылдарына жарамсыз, бірақ Маркус Теренций Варроның айтуынша, ол шалғынға өте жақсы, өйткені "ол шөп сияқты шөп өсімдіктерінің қатты өсуіне ықпал етеді". Егер бір отбасында егін егуге қажетті мал болса, онда 20 югера қажет болды. Егер отбасы жер телімін жаппай игерсе, онда ең төменгі күнкөріс деңгейін қамтамасыз ету үшін көбірек жер қажет болады. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырында Африка Проконсулярлық аймағында жалпы өнімнің үштен бірі жер иесіне жалға ретінде берілді. Варо бидайдың тұқымдық өнімділігінің 10:1 қатынасын бай жер иелері үшін қалыпты деп атайды. Этрурияның кейбір аймақтарында өнімнің мөлшері 15:1-ге дейін жеткен болуы мүмкін. Цицерон Верремде өнімділіктің 8:1 нормада, ал 10:1 ерекше жақсы өнімде екенін көрсетеді. Пол Эрдкамп өзінің "The Grain Market in the Roman Empire" атты кітабында Колумелланың 4:1-тен әлдеқайда төмен өнімділік туралы айтқан кезде бейтараптық танытқан болуы мүмкін екенін айтады. Эрдкамптың айтуынша, Колумелла "дақылдар шарапқа қарағанда аз пайда әкеледі. Оның дәлелі жүзімдіктердің пайдасын арттырып, сонымен бірге астық өсіруден алынған өнімді азайтуға итермелейді. Ең жақсы жағдайда Колумелла нашар топыраққа қатысты сенімді санды береді; ең нашар жағдайда оның бағасы мүлдем сенімді емес". ХІХ ғасырдың үшінші онжылдығында 135 кг/га тұқым себу кезінде бидайдың орташа жылдық өнімділігі Италия мен Сицилияда 1200 кг/га, Египетте 1710 кг/га, Киренаикада 269 кг/га, Тунисте 400 кг/га, Алжирда 540 кг/га, Грецияда 620 кг/га болды. Сондықтан Жерорта теңізі аймағын орта есеппен бағалау өте қиын. Ауыл шаруашылығы бірлігі латус фондус деп аталды, оны Варо ұлы иемдену деп атаған, оны латифундия деп түсіндіруге болады немесе 500 югера немесе шамамен 125 гектар, өйткені бұл жер шекарасы Тиберий Семпроний Гракхтың б.з.д. 133 жылы трибун ретінде таңбалаған. Мысыр Рим империясына қосылғаннан кейін және император Августтың билігімен (б.з.д. 27 – б.з. 14 жж.) Мысыр Рим үшін астықтың басты көзіне айналды. 70-ші жылдарға қарай тарихшы Иосиф Флавий Африка Римді жылына сегіз ай, ал Мысырды төрт ай ғана тамақтандырды деп мәлімдеген. Бұл мәлімдемеде Сицилиядан астық алынып кететінін ескермеген және Африканың маңыздылығын асыра бағалауға болады, бірақ тарихшылар арасында Африка мен Мысыр Рим үшін астық көзі болғанына күмән жоқ. Римге астық жеткілікті болатынына көз жеткізу үшін, б.з.д. II ғасырда Гракх Карфагеннің жанында 6000 отарлаушыны қоныстандырып, оларға әрқайсысына астық өсіруге жер берді. Нанға айналған астық, Римдіктердің тамақтануындағы ең маңызды элемент болды. Бірнеше ғалым Рим қаласын азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін қанша астық қажет екенін есептеп шығаруға тырысты. Рикманның бағалауы бойынша, Рим халқының тамағын қамтамасыз ету үшін жылына 40 миллион моди (200 000 тонна) астық қажет болды. Эрдкамп қала тұрғындарының әрқайсысы жылына астықты тұтынатынын есептеп, қажетті мөлшерді кем дегенде 150 000 тонна деп есептеді. Бұл бағалауларды есептеу кезінде Римнің жалпы халқы 750 000 мен бір миллион адам аралығында болды. Дэвид Маттингли мен Грегори Альдрете импортталған астық көлемін 1 миллион тұрғынға 237 000 тонна деп есептеді; Бұл астық мөлшері күн сайын адамға 2,326 калория береді, бұл ет, теңіз өнімдері, жеміс-жидек, бақшалы өсімдіктер, көкөніс және сүт өнімдері сияқты басқа тағамдарды есептемегенде. Historia Augusta-да Северийдің 4 ғасырдың соңында канонға арналған көрсеткіш деп саналатын 27 миллион модиді қоймада қалдырғаны және жылына бір адамға 500 фунт нан 800,000 тұрғындарға жеткілікті екені айтылған.

There was much commerce between the provinces of the empire, and all regions of the empire were largely economically interdependent. Some provinces specialized in the production of grains including wheat, emmer, spelt, barley, and millet; others in wine and others in olive oil, depending on the soil type. Columella writes in his De re rustica, "Soil that is heavy, chalky, and wet is not unsuited to the growing for winter wheat and spelt. Barley tolerates no place except one that is loose and dry." Pliny the Elder wrote extensively about agriculture in his Naturalis Historia from books XII to XIX, including chapter XVIII, The Natural History of Grain. Greek geographer Strabo considered the Po Valley (northern Italy) to be the most important economically because "all cereals do well, but the yield from millet is exceptional, because the soil is so well watered." The province of Etruria had heavy soil good for wheat. Volcanic soil in Campania made it well suited for wine production. In addition to knowledge of different soil categories, the Romans also took interest in what type of manure was best for the soil. The best was poultry manure, and cow manure one of the worst. Sheep and goat manure were also good. Donkey manure was best for immediate use, while horse manure wasn't good for grain crops, but according to Marcus Terentius Varro, it was very good for meadows because "it promotes a heavy growth of grass plants like grass." If a family owned animals to help cultivate land, then 20 iugera was needed. More land would be required to meet subsistence levels if the family farmed as sharecroppers. In Africa Proconsularis in the 2nd century AD, one third of the total crop went to the landowner as rent

For yields of wheat, the number varies depending on the ancient source. Varro mentions 10:1 seed yield ratio for wheat as normal for wealthy landowners. In some areas of Etruria, yield may have been as high as 15:1. Cicero indicates In Verrem a yield of 8:1 as normal, and 10:1 in exceptionally good harvest. Paul Erdkamp mentions in his book The Grain Market in the Roman Empire, that Columella was probably biased when he mentions a much lower yield of 4:1. According to Erdkamp, Columella wanted to make the point that "grain offers little profit compared to wine. His argument induces him to exaggerate the profitability of vineyards and at the same time to diminish the yields that were obtained in grain cultivation. At best Columella provides a trustworthy figure for poor soils; at worst, his estimate is not reliable at all." Average wheat yields per year in the 3rd decade of the century, sowing 135 kg/ha of seed, were around 1,200 kg/ha in Italy and Sicily, 1,710 kg/ha in Egypt, 269 kg/ha in Cyrenaica, Tunisia at 400 kg/ha, and Algeria at 540 kg/ha, Greece at 620 kg/ha. This makes the Mediterranean very difficult to average overall. An agricultural unit was known as a latus fundus mentioned by Varro as a great estate, which can be interpreted as a latifundia or at 500 iugera or around 125 hectares because this is the land limit imposed by Tiberius Sempronius Gracchus as tribune in 133 BC. With the incorporation of Egypt into the Roman empire and the rule of the emperor Augustus (27 BC 14 AD), Egypt became the main source of supply of grain for Rome. By the 70s AD, the historian Josephus was claiming that Africa fed Rome for eight months of the year and Egypt only four. Although that statement may ignore grain from Sicily, and overestimate the importance of Africa, there is little doubt among historians that Africa and Egypt were the most important sources of grain for Rome. To help assure that the grain supply would be adequate for Rome, in the second century BC, Gracchus settled 6,000 colonists near Carthage, giving them about each to grow grain. Grain made into bread was, by far, the most important element in the Roman diet. Several scholars have attempted to compute the total amount of grain needed to supply the city of Rome. Rickman estimated that Rome needed 40 million modii (200,000 tonnes) of grain per year to feed its population. Erdkamp estimated that the amount needed would be at least 150,000 tonnes, calculating that each resident of the city consumed of grain per year. The total population of Rome assumed in calculating these estimates was between 750,000 and one million people. David Mattingly and Gregory Aldrete estimated the amount of imported grain at 237,000 tonnes for 1 million inhabitants; This amount of grain would provide 2,326 calories daily per person not including other foods such as meats, seafood, fruit, legumes, vegetable and dairy. In the Historia Augusta, it is stated Severus left 27 million modii in storage considered to be a figure for the canon at the end of the 4th century and enough for 800,000 inhabitants at 500 lbs of bread per person per annum

Pliny the Younger painted a picture that Rome was able to survive without Egyptian wheat in his speech the Panegyricus in 100 AD. In 99 there was an Egyptian crisis due to inadequate flooding. Pliny the Younger stated that for "long it was generally believed that Rome could only be fed and maintained with Egyptian aid". However, he argued that "Now [that] we have returned the Nile its riches her business is not to allow us food but to pay a proper tribute. The capacity of the mills has been estimated at 4.5 tons of flour per day, sufficient to supply enough bread for the 12,500 inhabitants occupying the town of Arelate at that time. Vertical water wheels were well known to the Romans, described by Vitruvius in his De architectura of 25 BC, and mentioned by Pliny the Elder in his Naturalis Historia of AD 77. There are also later references to floating water driven grain mills in Rome and Byzantium and to water driven sawmills on the river Moselle by the poet Ausonius. Multiple stacked sequences of reverse overshot water wheels were used to provide motive power in many Roman mines. There is evidence from bas reliefs that farmers in northern Gaul (present day France) used a kind of automatic harvester or reaper when collecting ripe grain crops. The machine, called the "vallus" or "gallic vallus", was apparently invented and used by the Treveri people. It cut the ears of grain without the straw and was pushed by oxen or horses. Pliny the Elder mentions the device in the Naturalis Historia XVIII, 296. Possibly because the vallus was cumbersome and expensive, its adoption never became widespread and it fell into disuse after the 4th century AD. Scythes and sickles were the usual tools for harvesting crops.

Плиний кіші 100 ж. сөйлеген сөзінде, "Panegyricus" есімді сөйлегенде, Рим Мысыр бидайсыз да тірі қала алатынын көрсетті. 99 жылы Мысырда су тасқынының жеткіліксіздігінен дағдарыс болды. Плиний кіші "Қашан Римді Мысырдың көмегімен ғана тамақтандыруға және күтіп ұстауға болатынына сенімді болдық" деді. Алайда, ол "Енді біз Нілге оның байлығын қайтарғаннан кейін, оның міндеті бізге тамақ беру емес, лайықты салық төлеу" деп мәлімдеді. Дөңгелектердің сыйымдылығы күніне 4,5 тонна ұнға бағаланған, бұл сол кезде Арелат қаласында тұратын 12 500 тұрғынына жеткілікті нанмен қамтамасыз етуге жетеді. Тік су дөңгелектері римдіктерге жақсы белгілі болды, Витрувий өзінің б.з.д. 25 ж. "De architectura" еңбегінде сипаттаған, ал Егде Плиний өзінің б.з. 77 ж. "Naturalis Historia" еңбегінде айтқан. Рим мен Византияда сумен жұмыс істейтін астық дөңгелектеріне және Мозель өзенінде сумен жұмыс істейтін аралықтарға кейінірек сілтемелер бар. Көп қабатты тік су дөңгелектері римдік кеніштерде қуат беру үшін қолданылды. Суреттерден Галияның солтүстігіндегі (қазіргі Франция) шаруалар піскен астық дақылдарын жинағанда автоматты орақ немесе жинағыш машина қолданғандығын көруге болады. "vallus" немесе "gallic vallus" деп аталатын машинаны Тревери халқы ойлап тапқан және қолданған. Ол сабақсыз астық масақтарын кесіп, өгіздер немесе жылқылармен итерілді. Егде Плиний бұл құрылғыны Naturalis Historia XVIII, 296-да айтқан. Vallus ауыр және қымбат болғандықтан, оны кеңінен пайдалануға мүмкіндік болмады және б.з. 4 ғасырынан кейін қолданудан шығарылды. Орақтар мен тырнақтар дақылдарды жинау үшін әдеттегі құралдар болды.

Ферманы сатып алу

Аристократтар мен қарапайым халық шаруашылық үшін жерді үш жолмен иелене алатын. Жерді сатып алу – жер алудың ең көп таралған жолы еді. Төменгі тапқа жататын кейбір азаматтардың шағын жерлері болғанымен, оларды күтіп ұстау олар үшін тым қиын және қымбатқа түсетін. Жерді иеленудің көптеген қиындықтарына байланысты, олар оны шаруашылықты қаржылық тұрғыдан қолдауға мүмкіндігі бар аристократтарға сататын. Халыққа қолжетімді мемлекеттік жерлер болғанымен, аристократтар да оларды сатып алуға бейімділік танытты, бұл екі топ арасында зор шиеленіс тудырды. «Рим Республикасының соңғы ғасырындағы саяси шиеленістер мен азаматтық соғыстардың негізінде байлардың кедейлерді жаппай жерден қууы жатты». Шаруашылықтар маусымға қарай түрлі дақылдар өндірді және ең қолайлы жағдайда ең жақсы шаруашылықты алуға тырысты. Катон шаруаның басты назарына бөлуі тиіс мәселелерді және жақсы жерді қалай анықтау керектігін талқылайды. Ол жақсы шаруаның жерді мұқият тексеріп, әрбір бөлшегін зерделеп қарауы керектігін айтады. Жерді сатып алу үшін ғана емес, көрші шаруалардың да өз шаруашылықтарын дұрыс күтіп ұстауы қажет еді, себебі «аудан жақсы болса, олар оны жақсы күйде ұстауы керек». Жер сатып алуға ниеттенгендер сол аймақтың ауа райын, топырақтың жағдайын және шаруашылықтың қалаға немесе портына қаншалықты жақын екенін де ескеруі керек еді. Рим мәдениетінде шаруашылықты иелену және күтіп ұстаудың әрбір бөлшегіне мұқият жоспарлау қажет болды. Олардың тағдыры иелерінің адамгершілігіне байланысты болды, олар құлдарының қажеттіліктерін не қаласа соған қарай қанағаттандыратын, бірақ міндетті түрде емес. Басқарушылар құлдарды жазалау және сыйлық беру арқылы оларды жұмыста ынталандыратын. «Егер басқарушы бұрыс іске қарсы тұрса, олар оны істемейді; егер ол оған жол берсе, қожайын оны жазасыз қалдырмауы керек». Рим мәдениетінде құлдарға қатыгездік жасау жаман мінездің белгісі саналғанымен, басқарушының немесе құл иесінің салған жазаларына шектеу қойылмады.

Aristocrats and common people could acquire land for a farm in one of three ways. The most common way to gain land was to purchase the land. Though some lower class citizens did own small pieces of land, they often found it too difficult and expensive to maintain. Because of the many difficulties of owning land, they would sell it to someone in the aristocracy who had the financial backing to support a farm. Though there were some public lands available to the common person for use, aristocrats also tended to purchase those pieces of land, which caused a great deal of tension between the two classes. “Mass eviction of the poor by the rich underlay the political tensions and civil wars of the last century of the Roman Republic.” The farms would produce a variety of crops depending on the season and focused on trying to acquire the best possible farm under the best possible conditions. Cato discusses many of the primary focuses of the farmer and how to distinguish a great piece of land. He notes that a good farmer must take precious time to examine the land, looking over every detail. Not only did the land need to be perfect for purchase, but the neighbors must maintain their farms as well because "if the district was good, they should be well kept." Individuals looking to buy a piece of land had to also take into consideration the weather of the area, the condition of the soil, and how close the farm would be to a town or port. Careful planning went into every detail of owning and maintaining a farm in Roman culture. their treatment depended on the humanity of their owners, who met the needs of their slaves on what they cared to spend, not what they had to. Overseers motivated slaves by imposing punishments and by giving rewards. "If the overseer sets his face against wrongdoing, they will not do it; if he allows it, the master must not let him go unpunished." Although outright cruelty to slaves was considered a mark of bad character in Roman culture, there were few limits on the punishments an overseer or slave owner could inflict.

Шаруашылық жүргізушілердің проблемалары

Римдік шаруалар тарихи түрде шаруаларға әсер еткен көптеген мәселелермен күресті, оның ішінде ауа райының, жауын-шашынның және зиянкестердің болжамсыздығымен. Соғыс пен жер дауының салдарынан шаруалар қаладан немесе портынан тым алыс жер сатып алудан сақтанды. Рим – көптеген жерлерді жаулап алған кең империя болғандықтан, жерлері тартып алынған адамдармен жауласқан. Көбінесе олар өз шаруашылықтарын жаулап алушылардан жоғалтатын, олар шаруашылықты өздері басқаруға тырысатын. Рим әскерлері шаруаларға көмектесіп, жерлерін қайтарып алуға әрекет еткенімен, бұл қақтығыстар көбінесе мүліктерінің зақымдануына немесе жойылуына әкелді. Жер иелері кейде құлдардың көтерілісімен де бетпе-бет келді. "Карфагендіктер мен келт тайпаларының шапқындарынан өзге, құлдардың көтерілісі мен Италия топырағында қайта-қайта болған азаматтық соғыстар дәстүрлі шаруашылықтардың құлауына себеп болды." (4-бет)

Қазіргі заманғы дереккөздер

Бак, Роберт Дж. Рим құқығындағы ауыл шаруашылығы және ауыл шаруашылығы практикасы. Висбаден: Ф. Штайнер, 1983 жыл. Эрдкамп, Пол. Рим империясындағы астық нарығы: әлеуметтік, саяси және экономикалық зерттеу. Кембридж, Ұлыбритания: Кембридж университетінің баспасы, 2005. Холландер, Д. Б., "Рим экономикасындағы фермерлер және ауыл шаруашылығы". Рутледж, 2019. Хорден, П. және Н. Перселл. Бұзылған теңіз: Жерорта теңізі тарихын зерттеу. Оксфорд: Блэкуэлл, 2000. Кехо, Д. П. Инвестициялар, пайда және жалға алу: юристтер және римдік аграрлық экономика. Энн Арбор: Мичиган университетінің баспасы, 1997. Рейнольдс, П. Испания және Римдік Жерорта теңізі (б.з. 100–700 жж.): керамика және сауда. Лондон: Дакуорт, 2010. Спурр, М. С. "Римдік Италиядағы егіс өсіру: шамамен б.з.д. 200 – б.з. 100 жж.". Рим зерттеулері монографияларының журналы 3. Лондон: Рим зерттеулерін насихаттау қоғамы, 1986. Уайт, К. Д. Римдік шаруашылық. Итака, Нью-Йорк: Корнелл университетінің баспасы, 1970. Рим әлемінің ауыл шаруашылығы құралдары. Кембридж, Ұлыбритания: Кембридж университетінің баспасы, 1975.

Негізгі дереккөздер

Катон, Марк Порций. Катон, цензор, «Егін шаруашылығы туралы». Аудармашы: Эрнест Брехаут. Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 1933 жыл. Колумелла, Луций Юний Модерат. «Ауыл шаруашылығы туралы». Аудармашы: Харрисон Бойд Эш. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1941 жыл.