Кіріспе

Болгариядағы дін

Болгариядағы ислам – азшылық діні және елдегі христиан дінінен кейінгі екінші ірі дін. 2021 жылғы халық санағы мәліметтері бойынша, Болгариядағы мұсылмандардың саны 638 708 адамды құрап, бұл ел халқының 9,8%-ына тең. Болгариядағы мұсылмандардың этникалық құрамына түріктер, болгарлар және ромалар кіреді, олар негізінен Болгарияның солтүстік-шығыс бөлігінде (атап айтқанда, Разград, Тарговиште, Шумен және Силистра облыстарында) және Родоп тауларында (негізінен Карджали және Смолян облыстарында) тұрады. Екі ғасыр өткен соң, антагонизм өзара ынтымақтастыққа ұласты, өйткені Болгария патшасы I Симеон мен арабтар Византия империясына қарсы бірнеше рет бірлесіп шабуыл жасады. Осы кезеңде болгар өнерінде исламдық әсер байқала бастады, бұл, мүмкін, византиялықтар арқылы жүзеге асты. Ибн Баттута мен Эвли́я Челебидің мәліметтеріне сәйкес, түркілер Болгария шекарасы мен Бабадаг арасындағы Қара теңіз жағалауын мекендеген. Кейін олардың бір бөлігі Анатолияға қайтып оралды, ал қалғандары христиан дінін қабылдады және қазіргі гагауздардың ата-тегі болуы мүмкін деп есептеледі. Дегенмен, осы қоныстанудың шындығы туралы пікірталас бар, себебі кейбір ғалымдар оны халықтық аңыздың белгілерімен байланыстырады. Ғылыми консенсус бойынша, Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы алғашқы мұсылман қауымдастықтары, соның ішінде Болгария, он төртінші ғасырдың соңында пайда болды, осы кезде түбек біртіндеп Осман империясының ықпалына көшті.

Осман билігі (13961878)

Осман империясы 1396 жылы Екінші Болгар империясының соңғы тәуелсіз бөлігі – Видин патшалығын жаулап алды (немесе, кейбір тарихшылардың болжамы бойынша, 1422 жылы). Болгария шамамен бес ғасыр бойы Осман және ислам үкімі астында қалды. Осман империясындағы христиандар екінші дәрежелі азаматтар ретінде қарастырылды, яғни дінмілер ретінде. Оларды көбінесе «ғауыр» деп атады, бұл «кәпір» деген мағынаны білдіретін қарапайым сөз. Жаулап алынған жерлердің көп бөлігі сұлтанның ізбасарларына бөлінді, олар оны бенефикс немесе феодалдық иелік ретінде иеленді (кішкентайлары – тимар, орташалары – зеамет, үлкендері – хас). Бұл жүйе армияның өзін-өзі қамтамасыз етуіне және Осман атты әскерлерінің санын үнемі арттыруға бағытталған, осылайша жаңа жаулап алуларды ынталандырып, жаулап алынған елдерді тікелей Осман бақылауына алды. Христиандар мұсылмандарға қарағанда, әскери қызметтен босатылу үшін, оның ішінде бас салығын (жизья) төлеуге міндетті болды. Иналджик атап көрсеткендей, жизья Осман бюджетінің ең маңызды кіріс көзі болды (48%), ал Румелия оның көп бөлігін, кірістің 81% құрады. Алайда, 1600 жылдың басында жерлердің барлығы дерлік жоғары Осман шенеуніктеріне салық жинау құқығы берілген иеліктерге (арпалық) бөлінді, бұл салық төлеушілерді адал емес жер иелерінің қатыгездігіне ұшыратуға жағдай жасады. Радишевтің айтуынша, салық салудың артық болуы елдің көп бөлігінде жинау құқығын алты кавалериялық дивизия өз қолына алғаннан кейін ерекше мәселе болып тұрды. Болгариялықтар басқа да бірқатар салықтар төледі, соның ішінде ондық («юшур»), жер салығы («испенч»), саудаға салынатын алым және әртүрлі заңсыз жиналған салықтар, өнімдер мен жұмыс істеуге міндеттеу («авариз»). Жалпы алғанда, раялардың (яғни мұсылман емес халықтың) салық жүктемесі мұсылмандарға қарағанда екі есе жоғары болды. Христиандар тағы да басқа шектеулерге тап болды: олар діндер арасындағы сот дауларында мұсылмандарға қарсы куәлік етуге тыйым салынды. Олар өздерінің діни рәсімдерін орындауға құқылы болғанмен, мұсылмандарға байқалмайтын етіп, яғни қатты дұға оқуға немесе қоңырау соғуға тыйым салынды. Олар мұсылмандардың келісімінсіз шіркеулер салуға немесе жөндеуге рұқсат етілмеді. Оларға белгілі бір кәсіптерден, атпен жүруден, белгілі бір түстерді киюден немесе қару-жарақ алып жүруден тыйым салынды. Олардың үйлері мен шіркеулері мұсылман үйлерінен биік болуға болмады. Дегенмен, мұндай шектеулердің барлығынан босатылған раялардың нақты категориялары болды, мысалы, маңызды өткелдерді, жолдарды, көпірлерді және т.б. күзеткен дервенджилер, Чипровци сияқты кен өндіру орталықтары және т.б. XIX ғасырдағы ең маңызды болгар мәдени және экономикалық орталықтарының кейбіреулері бұрынғы дервенджи мәртебесіне байланысты дамыды, мысалы, Габрово, Дряново, Калофер, Панагюриште, Котель, Жеравна. Сол сияқты, уақф жерлерінде тұратын христиандарға салық жүктемесі мен шектеулер аз болды. Болгар христиандарына қатысты ең жаман тәжірибе – девшірме немесе «қан салығы» болды, онда ең дені сау және ең ақылды христиан ұлдары отбасыларынан алынып, құлға айналдырылып, ислам дініне көшіріліп, кейіннен янышарлар әскери корпусында немесе Осман әкімшілік жүйесінде жұмыс істеді. Ұлдарды қырық үйдің біреуінен таңдап алды. Олар үйленбеген болуы керек, ал тұтқындалғаннан кейін, оларға отбасыларымен барлық байланысты үзуге бұйрық берілді. Христиан ата-аналары балаларының әскери қызметке мәжбүрленуіне ренжіді, олар балаларын салықтан сатып алуды сұрап, жалбарынатын. Девшірмеден құтылудың түрлі жолдары болды: ұлдарды 12 жасқа толғанда үйлендіру, оларды мүгедек ету немесе әке мен ұлының екеуінің де ислам дінін қабылдауы. 1565 жылы бұл тәжірибе Албания мен Эпирде көтеріліске әкелді. Екі топ та Пловдив маңындағы Жоғарғы Фракия жазығына қоныстанды. 1418 жылы Мехмед I тағы бір үлкен татар тобын Фракияға көшірді, содан кейін 1490 жылдары Солтүстік-Шығыс Болгарияға 1000-нан астам түркі отбасы көшірілді. Сонымен қатар, болгарлардың Анадолияға екі рет мәжбүрлеп көшірілуі туралы деректер бар, біреуі Велико-Тарново құлағаннан кейін, екіншісі – 15 ғасырдың ортасында Измирге. Бұл «халықтарды араластырудың» мақсаты – бағындырылған Балқан мемлекеттеріндегі кез келген тәртіпсіздікті басу, сонымен бірге Анадолиядағы Осман сарайындағы тәртіпсіздікті жою болды. Алайда, Осман империясы болгар халқын ислам дініне мәжбүрлеу саясатын жүргізбеді, бұл туралы коммунистік болгар тарихында бұрын айтылған. Ғалымдардың пікірінше, ислам дініне көшу ерікті болды, өйткені ол болгарларға діни және экономикалық пайда әкелді. Дервиш ордендерінің миссионерлік қызметі ислам дініне жаппай көшуге әкелді, бірақ көптеген жаңа мүшелер христиандық дәстүрлерді, мысалы, крещение және христиан мейрамдарын сақтады. Болгариядағы мұсылман халқы ислам дініне ерікті түрде кірген жергілікті тұрғындар мен Балкандан тыс жерлерден келген мұсылмандардан құралды. Көбінесе қалалық аймақтар мұсылмандардың көпшілігіне айналды, ал ауылдық аймақтарда христиандар басым болды. Алайда, кейбір жағдайларда ислам дінін қабылдау салық қысымының нәтижесі болуы мүмкін. Кейбір авторлар басқа факторлардың, мысалы, әлеуметтік мәртебені сақтау қалауының маңыздырақ болғанын айтса да, түрік жазушысы Халил Иналджик Балканда ислам дініне көшудің басты себебі жизья төлеуден бас тарту екенін айтты, ал болгар ғалымы Антон Минков оның бірнеше себептердің бірі екенін атап көрсетті. Болгарияда ислам дінін қабылдау себептерін зерттеуге арналған екі ірі зерттеу, голланд османдық тарихшысы Махил Кильдің Чепино аймағындағы зерттеуі және Батыс Родоптардағы Готсе-Делчев аймағындағы Евгений Радушевтің зерттеуі осы процестің күрделілігін көрсетті. Оларға мыналар кірді: екі таулы аймақтың Осман салық жүйесіне кеш қосылуына байланысты жоғары халық тығыздығы; 1400 жылдар бойы салықтан қашу үшін төменгі аймақтардан христиан болгарларының көшіп келуі; аймақтардың салыстырмалы кедейлігі; жергілікті христиан болгарларының көшпенді йөрүктермен байланыс арқылы ислам дінімен ерте танысуы; 1500 жылдың ортасынан 1700 жылдың басына дейінгі Осман-Габсбург соғыстарының үздіріспейтіні; осыдан туындаған үлкен соғыс шығындары, 1574 жылдан 1691 жылға дейін жизья мөлшерінің алты есеге өсуіне және соғыс кезеңіндегі авариз салығының енгізілуіне әкелді; 1600 жылдардағы Ұлы Мұз дәуірі, егіншілік дақылдарының нашарлауына және кең тараған ашаршылыққа әкелді; жергілікті жер иелерінің сыбайлас жемқорлығы және салық салудың артық болуы – бәрі де 1600 жылдың ортасына дейін исламдану процесіне әкелді, сол кезде салық жүктемесі осылайша төзімсіз болды, көптеген қалған христиандар жаппай ислам дініне көшті немесе төменгі аймақтарға көшіп кетті. Осы факторлардың нәтижесінде Осман Болгариясының халқы 1580 жылдардағы шамамен 1,8 миллионнан (1,2 миллион христиан және 0,6 миллион мұсылман) 1680 жылдарда шамамен 0,9 миллионға (450 000 христиан және 450 000 мұсылман) дейін екі есеге азайды, 1450 жылдардағы шамамен 600 000 (450 000 христиан және 150 000 мұсылман) көрсеткіштен өсті. Осман империясының басқа отарлық державаларға қарағанда үлкен артықшылығы – миллет жүйесі және әрбір діннің құқықтық, діни, мәдени және отбасылық мәселелердегі автономиясы болғанмен, бұл Болгария және Балкандағы көптеген басқа да православие халықтарына көбінесе қолданылмады, өйткені тәуелсіз болгар патриархаты жойылды, ал барлық болгар православие епархиялары Константинопольдегі Экуменикалық патриархтың билігіне бағынды. Осылайша, христиан болгарларына олардың салтын және мәдени сәйкестігін сақтауға көмектесудің орнына, миллет жүйесі олардың жойылуына итермеледі. Болгар тілі әдеби тіл болмай қалды, жоғары дін қызметкерлері гректерден болды, ал фанариоттар 1700 жылдардың басынан бастап болгарларды эллинизациялауға ұдайы күш салды. Бұл тек бастапқысы болды...

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең (1878)

Ресей-Түрік соғысы мен 1878 жылғы Берлин шартынан кейін Османдық Дунай вилаятының Видин, Велики Тарново, Русе, София және Варна бес санджағы Болгарияның тәуелсіз княздығына біріктірілді, бұл Болгарияны бес ғасырдан кейін Еуропаның саяси картасына қайта оратып келді. 1875 жылғы Османдық тізімі бойынша, княздықтағы соғысқа дейінгі мұсылман халқы 405 450 ер адамды құрады, немесе барлығы 810 910 адам, бұл княздықтың халқының 39,2% -ын құрады. Мұсылмандардың көп бөлігі «бекітілген мұсылмандар» деп аталатын, яғни түріктер мен помактар, бірақ черкестер, қырым татарлары және рома халқының да айтарлықтай азшылықтары болды. Осылайша, мұсылмандар өздерінің мектептерін және құдай орындарын басқару құқығын сақтап, неке, ажырасу және мүлік сияқты діни ішкі мәселелерде айтарлықтай тәуелсіздікке ие болды. Мешіттер мен имамдар мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылды. Бұл зұлымдық жаңа үкімет тарапынан Екінші Балқан соғысында жеңіліске ұшырағаннан кейін дереу жойылды. 1989 жылы коммунистік Живков режимінің ассимиляциялық науқанының салдарынан 310 000-дан 360 000-ға дейін адам Түркияға қашып кетті; алайда, Живков режимі құлағаннан кейінгі қараша айларында олардың 154 937-сі қайта оралды. 1984 жылы басталған бұл бағдарламада Болгариядағы түріктер мен басқа да мұсылмандар болгарша есімдерді қабылдап, барлық мұсылмандық дәстүрлерден бас тартуға мәжбүр болды.

Демография

2011 жылғы санақ бойынша Болгарияда 638 708 мұсылман болды, бұл ел халқының 9,8% құрады. 2014 жылғы есептеулерге сәйкес, Болгарияда шамамен бір миллион мұсылман тұрады, бұл Еуропалық Одақтағы ең ірі мұсылман азшылығын құрайды (абсолютті саны емес, пайыздық көрсеткіш бойынша). 2017 жылы Pew Research Center жүргізген сауалнама бойынша Болгария халқының 15% мұсылман. Болгариядағы мұсылмандардың басым көпшілігі Болгария азаматтары болып табылады.

Географиялық таралуы

2021 жылғы санақ бойынша Болгарияның 266 муниципалитетінің ішінде 40 муниципалитетте мұсылман халқы басымдық құрды, ал тағы үш муниципалитетте мұсылман халқы көпшілікті құрады, бұл 2011 жылғы санақтан бірге артық. Мұсылман халқы 90 проценттен жоғары екі муниципалитет болды: Сарница муниципалитетінде – 96,4%, ал Черноочене муниципалитетінде – 90,8%. Мұсылман халқы басымдық құратын барлық муниципалитеттердің көбі шағын және өте шағын, көбінесе ауылдық жерлерде орналасқан. Ерекше жағдай – және мұсылман халқы басымдық құратын жалғыз облыстық орталық муниципалитеті – Карджали муниципалитеті. Мұсылман халқы басымдық құратын немесе көпшілікті құратын барлық муниципалитеттер төменде тізімделген.

+ 2021 жылғы муниципалитеттер бойынша мұсылмандар

Муниципалитет | Халқы (2021 жылғы санақ) | Мұсылмандар (2021 жылғы санақ) | Жалпы халыққа қатысты пайыздық үлес
---|---|---|---
Сарница муниципалитеті | 4 732 | 4 561 | 96,4%
Черноочене муниципалитеті | 7 775 | 7 059 | 90,8%
Доспат муниципалитеті | 7 510 | 6 570 | 87,5%
Сатовча муниципалитеті | 13 422 | 11 731 | 87,4%
Рудозем муниципалитеті | 8 674 | 7 270 | 83,8%
Ардино муниципалитеті | 11 138 | 9 370 | 82,8%
Руен муниципалитеті | 26 385 | 21 753 | 82,4%
Каолиново муниципалитеті | 10 519 | 8 579 | 81,6%
Якоруда муниципалитеті | 9 581 | 7 722 | 80,6%
Мадан муниципалитеті | 10 062 | 7 870 | 78,2%
Завет муниципалитеті | 8 049 | 6 189 | 76,9%
Белица муниципалитеті | 9 206 | 6 990 | 75,9%
Лозница муниципалитеті | 7 699 | 5 748 | 74,6%
Омуртаг муниципалитеті | 16 114 | 11 934 | 73,9%
Момчилград муниципалитеті | 14 353 | 10 464 | 72,9%
Джебел муниципалитеті | 8 357 | 6 067 | 72,4%
Хитрино муниципалитеті | 5 654 | 4 016 | 71,0%
Опака муниципалитеті | 5 487 | 3 878 | 70,7%
Дулово муниципалитеті | 24 201 | 17 050 | 70,5%
Варбица муниципалитеті | 7 724 | 5 433 | 70,4%
Венец муниципалитеті | 6 103 | 4 298 | 70,4%
Гармен муниципалитеті | 14 861 | 10 456 | 70,4%
Крумовград муниципалитеті | 16 909 | 11 734 | 69,4%
Кайнарджа муниципалитеті | 3 950 | 2 731 | 62,1%
Самуил муниципалитеті | 5 885 | 4 046 | 68,8%
Борино муниципалитеті | 2 493 | 1 711 | 68,6%
Кирково муниципалитеті | 20 442 | 14 009 | 68,5%
Карджали муниципалитеті | 6 664 | 3 250 | 68,4%
Исперих муниципалитеті | 19 138 | 12 961 | 67,7%
Стамболово муниципалитеті | 5 458 | 3 523 | 64,5%
Главиница муниципалитеті | 8 864 | 5 706 | 64,5%
Антоново муниципалитеті | 4 606 | 2 930 | 63,6%
Цар Калоян муниципалитеті | 4 569 | 2 810 | 61,5%
Ветово муниципалитеті | 9 952 | 5 591 | 56,2%
Кубрат муниципалитеті | 14 228 | 7 891 | 55,5%
Крушари муниципалитеті | 3 146 | 1 678 | 53,3%
Никола Козлево муниципалитеті | 5 262 | 2 783 | 52,9%
Ситово муниципалитеті | 4 533 | 2 391 | 52,5%
Тервел муниципалитеті | 11 951 | 6 166 | 51,6%
Минерални Бани муниципалитеті | 5 520 | 2 820 | 51,1%
Сливо Поле муниципалитеті | 8 552 | 3 850 | 45,0%
Далгопол муниципалитеті | 12 208 | 5 071 | 41,5%
Ракитово муниципалитеті | 13 490 | 4 737 | 35,1%
Болгария (ел) | 6 519 789 | 638 708 | 9,8%

Демографиялық көрсеткіштер

Болгариядағы мұсылмандардың демографиялық көрсеткіштері Болгариядағы православие христиандарына қарағанда сәл жақсы. Осы айырмашылықтың себебі көбінесе этникалық құрамына байланысты: Болгариядағы мұсылмандардың көп бөлігі түріктер мен ромалар (сондай-ақ, этностық болгарлар аз ғана бөлігін құрайды), ал осы этникалық топтар негізінен ауылдық жерлерде тұрады; олардың өрбу дәстүрлері әртүрлі және этникалық болгарларға қарағанда жас құрылымы жас, бұл жоғары туылу және өнімділік деңгейлеріне алып келеді. Мұсылман халқы көп шоғырланған облыстарда туылу көрсеткіші елдегі орташа көрсеткіштен сәл жоғары, ал өлім көрсеткіші төмен. Мысалы, 1992 жылы Болгариядағы жалпы туылу көрсеткіші 10,5‰ болды, ал мұсылмандар жалпы халықтың шамамен 13 пайызын құрады. Дегенмен, мұсылман халқы көп облыстарда туылу көрсеткіші Смолянда 11,0‰, Силистрда 11,6‰, Разградта 13,1‰ (мұсылмандардың үлесі 50%-ға дейін) және Карждалиде 14,7‰ (мұсылмандардың үлесі 70%-ға дейін) аралығында болды.

Жас құрамы

2011 жылғы санақ бойынша жас тобы бойынша халық саны. Этникалық топ. Жалпы. 0–9. 10–19. 20–29. 30–39. 40–49. 50–59. 60–69. 70–79. 80+. Барлық респонденттер. 5 758 301. 411 866. 504 233. 745 756. 847 944. 811 658. 841 576. 794 105. 546 980. 254 183. Оның ішінде мұсылмандар. 577 139. 47 605. 66 881. 87 592. 88 066. 86 266. 82 477. 65 432. 39 403. 13 417. Барлық респонденттердің үлесі (%). 10.0. 11.6. 13.3. 11.7. 10.4. 10.6. 9.8. 8.2. 7.2. 5.3.

2011 жылғы санақта мұсылмандар барлық респонденттердің шамамен 10 пайызын құрады, бірақ олар отыз жасқа дейінгі респонденттердің 12 пайызын және жетпіс жасқа толған немесе одан асып кеткен респонденттердің 7 пайызынан азын құрады.

Ұлты

2021 жылғы санақ бойынша Болгариядағы мұсылмандар келесі этникалық топтарға бөлінеді: 447 893 адам түріктерді, барлық этникалық түріктердің 88,1% құрайды, 107 777 адам этникалық болгарларды, барлық этникалық болгарлардың 2,1% құрайды және 45 817 адам этникалық ромаларды, барлық этникалық ромалардың 17,2% құрайды. 2011 жылғы желтоқсанда Жаңа Болгар Университеті жүргізген Болгариядағы мұсылмандар арасындағы сауалнамаға сәйкес, шамамен 64% өзін түрік деп, 10,1% помак деп, ал 7,0% рома деп атады. Болгарияда Ахмадия тағылымының өкілдері де бар, бірақ олар санаққа кіргізілмеген.

Діндарлық

Жаңа болгар университетінің профессоры Евгения Иванова 2011 жылы «Болгария мұсылмандары үшін дін бірінші кезекте маңызды емес» деді. Жаңа болгар университеті Болгариядағы 1850 мұсылманның арасында сауалнама жүргізіп, нәтижесінде 48,6% өзін діндар деп санағанын, ал олардың 28,5% -ы өте діндар екенін анықтады. Сауалнамаға қатысушылардың 41% -ы мешітке бармаған, 59,3% -ы үйде намаз оқымаған. Тек 0,5% дауларды ислам шариғаты арқылы шешу қажет деп ойлайды, ал 79,6% мектепте хиджап киюдің «қабылданбайтынын» айтты. Респонденттердің 50,4% некесіз бірге тұруды «қабылданатын» деп білдірді (41,9% «қабылданбайтын» деді, ал 7,6% жауап беруден бас тартты), 39,8% шошқа етін жейді және 43,3% алкоголь ішеді. Керісінше, респонденттердің 88% ұлдарын сүндеттегенін, ал 96% -ы туыстарын мұсылмандық дәстүр бойынша жерлегенін мәлімдеді. 2017 жылы Pew Research Center орталығы жүргізген сауалнамаға сәйкес, болгар мұсылмандарының 33% діннің өмірінде «өте маңызды» екенін жауап берді. Сол сауалнамада болгар мұсылмандарының 7% бес уақыт намазын да оқитынын, 22% аптасына кемінде бір рет мешітке баратынын және 6% аптасына кемінде бір рет Құран оқитынын көрсетті.

Мәдениет

Болгария тарихындағы социалистік кезеңде көптеген мұсылмандар халал тағамға қол жеткізе алмады. Қазіргі Болгарияда халал тағам туралы түсінік баяу қайтадан пайда болып келеді және тек аз ғана мұсылман діеталық шектеулерді сақтайды. Болгарияда халал тағамға қатысты шектеулерді ұстанатын мұсылмандардың көп бөлігі – жақында елге көшіп келген араб иммигранттары. Супермаркеттерде тағамның халал екенін көрсететін белгілер жоқ. Болгар мұсылман әйелдерінің азасы бас киім сияқты дәстүрлі исламдық киімдерін кимейді, және осылай киінетіндердің көпшілігі елдің ауылдық аймақтарында тұрады. 2013 жылдың 20 ақпанында Шумен облыстық муфтияты Тодор Икономово ауылында тәлім алған 22 суфишінің қатысуымен суфи музыкасының тұңғыш концертін ұйымдастырды. Іс-шараға Бас мүфти, Жоғарғы мұсылман кеңесінің төрағасы Шабанали Ахмет, Түркияның Софиядағы елшілігінің дипломаттары және басқа да ардагерлер қатысты. 2013 жылы Министрлер кабинеті Мәуліт мерекесіне бір күн, Ораза айтқа екі күн, Құрбан айтқа үш күн демалыс берді. Құрбан айт күнінде Бас муфтият мұқтаж жандарға 2500 дана еттен тұратын пакеттер таратты. Сол жылы Бас муфтият сириялық босқындарға азық-түлік және баспана беру мақсатында науқандар ұйымдастырды. Ашура күнінде муфтият және Болгар православие шіркеуінің өкілдері кедейлерге мыңдаған порция Ашура таратты.

Дінаралық қатынастар

1989 жылдан бері муфтият Болгариядағы мұсылмандар мен діни топтар арасындағы дінаралық қатынастарды кеңейтуге күш жұмсап келеді. 2013 жылы мұсылмандар Дырановцедегі шіркеуді жөндеуге көмектесті. Мұсылман діни мектептерінің мұғалімдері мен оқушылары христиан әріптестерімен кездеседі. Болгариялық ғалым және жазушы Азиз Назми Шакирдің сөзіне қарағанда, жергілікті мұсылман және еврей қауымдары арасындағы қарым-қатынас "құрметті де жақсы" деуге болады. 2013 жылдың тамызында Лиммуд апталығында болгар еврей қауымы Банскода "Монотеистік діндердегі Мұса пайғамбардың тұлғасы" тақырыбына ғылыми пікірсайыс ұйымдастырды. Оған Бас мүфтидің орынбасары Мимиин Бирали, раввин Аарон Зербиб, пастор Евгений Найденов және католиктік апостолдық экзархатының өкілі Петько Валов қатысты. 2013 жылы Рамазан айында АҚШ елшісі Марси Райс бас мүфти Мұстафа Алиш, Орталық еврей рухани кеңесінің төрағасы Роберт Джерасси және Біріккен евангелистік шіркеулердің президенті Николай Неделевті ифтарға шақырды. 2013 жылдың 23 мамыры мен 8 маусымында христиан және мұсылман әйелдері "Баня Баши" мешітінің артындағы алаңда дұға таспалары, киім-кешек, аксессуарлар, суреттер сияқты заттар сата отырып, қайырымдылық жәрмеңкесін өткізді. Осы жәрмеңкеден түскен қаражат Софиядағы медициналық көмек орталығы мен "Иван Рилский" балабақшасын қаржыландыруға бағытталды. Соңғы жылдары Жоғары ислам институтының студенттік кеңесі мен Бас муфтият, Орталық еврей рухани кеңесімен, "Санкт-Климент Охридский" София университетінің теология факультетімен, Болгариядағы еврейлер ұйымы "Шаломмен" және "Этнопалитра" қорымен бірлесіп, Бас муфтияттың медиа-мәдени орталығында монотеистік діндер арасындағы философиялық, тарихи және саяси қатынастарға арналған дінаралық пікірсайыстар мен қоғамдық лекцияларды ұйымдастырды.

Білім және табыс

1990 жылы социалистік үкімет құлағаннан кейін капитализмге көшу кезінде мұсылман қауымдары пропорционалдық емес зардап шекті. Көптеген мұсылман кәсіпорындары жабылды, ал мұсылмандардың нашар экономикалық жағдайы елдің ауылдық аймақтарындағы білімнің жетіспеушілігі мен нашар дамыған инфрақұрылыммен одан да ушықты. 2001 жылы Йель университетінің профессоры Иван Селеньи басшылығымен социологтар жүргізген зерттеуде Болгариядағы мұсылмандар мен цыгандарға кедейлік пен ауыр экономикалық дағдарыс ең көп әсер еткені анықталды. Социологтар бұл құбылысты сипаттау үшін "этнизация" терминін қолданып, Болгариядағы бірнеше азшылық топтары арасындағы экономикалық теңсіздіктің өсуін білдірді. Зерттеулер сонымен қатар азшылықтардың білім берудегі қиындықтары әлеуметтік жіктелуге алып келеді және негативті стереотиптерді күшейтетінін көрсетіп тұр.

Діни инфрақұрылым

Мұсылмандардың қоғамдық аренадағы өкілі – Бас муфтият. 2013 жылы Уақытша премьер-министр Марин Рәйков муфтиятқа сапар жасады. Сапары барысында Рәйков мұсылмандар ұлттың ажырамас бөлігі екенін айтып, «өткеннің жаралары қайта ашылмауына» уәде берді. Ресми түрде болгар мұсылман қауымы Мюсюлманско изповедание (мұсылман діні) деп аталады. Әкімшілік 30 мүшеден тұратын Висш духовен съвет (Жоғарғы мұсылман кеңесі) тарапынан басқарылады. Жоғарғы мұсылман кеңесінің негізгі институты – Главно мюфтийство (Бас муфтият), құрамында хаж, білім беру және қоғамдық байланыстар сияқты 20 бөлім бар. Сонымен қатар, 21 аймақтық муфтият та бар. Қазіргі Болгария Бас мүфтиі – Мустафа Хаджи, ол 2016 жылы қайта сайланды. Экрем Хакки Айверди 1980-ші жылдары Болгарияда 2356 мешіттің тізімін жасады. Қазіргі уақытта Болгариядағы мешіттердің саны шамамен 1260-қа жуық деп есептеледі. Олардың 400-ге жуығы коммунистік үкімет құлағаннан кейін салынған, ал 100-ден астамы қазір пайдаланылмайды. Коммунистік кезеңде көптеген мешіттердің меншік құқығы туралы құжаттары мұрағаттардан алынып тасталды. Жоғары ислам институтының жанындағы Ғылыми-зерттеу орталығы (ҒЗО) 2014 жылы құрылды. ҒЗО-ның мақсаты – ислам мен мұсылмандарды, әсіресе Еуропада конструктивті және сыни тұрғыдан зерттеуді дамыту. Зерттеудің басты бағыттары классикалық және заманауи тәпсірлеу әдістері, экология және ислам, ислам өнері болып табылады.

Исламдық

2012 жылы Пазарджик аудандық сотында 13 салафи имам "демократияға қарсы идеологияны уағыздағаны" және "демократия принциптеріне, билік бөлінісіне, либерализмге, құқықтық мемлекетке, гендерлік теңдік және дін бостандығы сияқты негізгі адам құқықтарына қарсы шыққаны" үшін сотталды. 2015 жылы апелляциялық сотқа шағымданылды. Бас прокурордың орынбасары Борислав Сарафов уағыздаушылар демократияға қарсы идеологияны және "Болгарияда ғасырлар бойы қалыптасқан "түрік исламына" қарсы "араб емес исламның" түрлерін" таратып жатқанын мәлімдеді. IMIR-дің жұмысын қоса алғанда, көптеген зерттеулер салафи және исламистік идеологияның болгар қоғамымен салыстырғанда, рома мұсылмандарының нашар экономикалық және білім деңгейіне байланысты оларға пропорционалды емес әсер ететінін көрсетті.

Азық-түлік

Болгариядағы мұсылмандар София қалалық сотында кезеңдік конференцияларды тіркеуге міндетті, бірақ Болгария православие шіркеуінің мүшелерінен мұндай талап етілмейді. "Атака" партиясы, ИМРО – Болгария Ұлттық Қозғалысы және басқа да оңшыл топтар босқындарды жеккөрушілікті (ксенофобияны) қоздыру үшін пайдаланды, және 2013 жылы кем дегенде үш нәсілдік жеккөрушілік шабуылға қатысты хабарлама түсті. "Атака" партиясының депутаты елді Сирия босқындарының "адам жегіштер" екені және олардың болуы американдық және түрік мүдделерімен қолдау көрсетілген "исламдық толқынды" жасыру мақсатында жасалғаны туралы ескерткеннен кейін, Сирия босқындарының тобы Мемлекеттік Дискриминация Комиссиясына шағым түсірді. 2013 жылдың қараша айында "елді шетелдік қоқыстан тазарту" уәдесімен жаңа ұлтшыл партия құрылды. Ұлтшыл топтар мигранттардың "мемлекеттік заңға сәйкес келе ме" екенін тексеру үшін "азаматтық патрульдер" құрды. Олардың кейбіреулері биліктен ресми рұқсат алғанын мәлімдеді. Алайда, жергілікті журналистер мен саяси сарапшылар "Атака" партиясы мен түрік азшылық партиясы – Құқықтар мен Бостандықтар Қозғалысын (ҚБҚ) "бір-бірімен байланысқан кемелер" деп сипаттап, олардың екеуі де сайлау алдында өз сайлаушыларын жұмылдыру үшін асыра сілтеушілік әрекеттерге баратынын және олардың арасындағы сырттай жаулық тек имидждік екенін атап өтті. Бұрынғы ҚБҚ белсенділері ҚБҚ-ны "Атака" партиясын қаржыландыруда айыптап, олардың екеуінің де коммунистік режимнің арнайы қызметтерінің өнімдері екенін мәлімдеді. 2014 жылдың шілдесінде Болгарияның демократиялық тарихында алғаш рет Болгария Президенті Розен Плевнелиев ифтар кешін өткізді. Ифтар Президенттік резиденцияда өтті және оған Премьер-Министр, Ұлттық Ассамблея Төрағасы, партия басшылары және елдегі барлық діндердің өкілдері қатысты.