Кіріспе

Орта Азиядағы ежелгі ирандық көшпелілер конфедерациясы

Масагеттер немесе Масагеттер, сондай-ақ Сака тиграксауда немесе Ортокорибанттар деп аталған, Орталық Азия далаларында қоныстанған және скифтер мәдениетінің бір бөлігі болған ежелгі шығыс ирандық сак халқы еді. Масагеттердің билікке көтерілуі б.з.д. 8-7 ғасырларда басталды, олар скифтерді Орталық Азиядан ығыстырып, Кавказ және Понт далаларына дейін жеткізіп, кең ауқымды салдарға әкелген оқиғалар тізбегін бастады. Масагеттер патшайымы Томирис персиялық Ахеменид империясын құрған Кирді жеңіп, өлтіргенімен әйгілі. Масагеттер б.з.д. 3 ғасырдан кейін әлсіреп, кейбір тайпалармен бірігіп, үлкен сармат тайпалар конфедерациясына кірген аландар құрады. Аландар Кавказ және Еуропа далаларына батысқа қарай жылжып, Ұлы көш-қон дәуіріндегі оқиғаларға қатысты.

Массагета

Массагеттер атауы – ежелгі грекше Μασσαγεται (Massagetai) атауының латынша түрі. Ирантанушы Рудигер Шмитт Massagetae-дің түпкі атауы расталмағанмен, ең мүмкін этимология – ирандық Masyaka tā екенін айтады. Masyaka tā – шығыс ирандық -tā жұрнағы бар көпше түр, ол грекше -tai жұрнағында көрінеді. Жекеше түрі Masi̯a ka, ол ирандық ka және masi̯a сөздерінен құралған, мағынасы – "балық", жас авестадағы masiia сөзінен (ведалық mátsya сөзімен туыс). Бұл атаудың тікелей мағынасы – "балыққа қатысты" немесе "балықшы". Бұл ежелгі грек тарихшысы Геродоттың (1.216.3) "олар мал және балықпен күн көреді" деген тұжырымымен сәйкес келеді. Шмитт, masi̯a орнына ирандық "балық" (осетиялық кӕф (kæf) сөзімен салыстыратын қазақ тіліндегі kapa сөзінен туындауы күтілгені туралы пікірге қарсылық білдірудің "шешуші емес" екенін атап өтеді. Шмитт Massagetae-дің түпкі ирандық атауының шығу тегіне қатысты басқа түсініктердің "тіл білімі тұрғысынан қабылдауға келмейтін" екенін мәлімдейді. Алайда, ирантанушы Янош Харматта Massagetai атауының masyaka ta-дан, яғни "балық жейтін (адамдар)" деген мағынадағы ұсынысын семантикалық және фонологиялық тұрғыдан қабылдауға болмайтын деп сынға алды. Оның орнына, атаудың ерте бактрия тіліндегі Maššagatā атауынан, одан бұрынғы Mašyagatā-дан, жас авестадағы maṣ̌a, maṣ̌iia, maṣ̌iiāka терминдерімен байланысты болуы мүмкін деген пікір білдірді, бұл терминдердің мағынасы – "адамдар". Харматтаның болжамына сәйкес, бактриялық Maššagatā атауы Massagetae-дің өздері қолданған Dahā атауына, яғни "адамдар" деген мағынаға сәйкес келер еді.

Апасиака

Ежелгі ирандық жазбаларда аты кездеспейтін Апасиактардың массагатейлік кіші тайпасының этимологиясы ретінде "Су сақтары" деген мағына беретін Апасака және "суға қуанғандар" деген мағына беретін Апашака ұсынылған, бірақ олардың ешқайсысы әзірге нақты дәлелдеме берген жоқ.

Ерте тарих

Массагеттер билікке б.з.б. 8-7 ғасырларда шығыстан Орталық Азияға көшіп келген кезде, олар скифтерді – тағы бір көшпелі ирандық тайпаны қуып шығарды, олармен тығыз байланыста болды. Осыдан кейін олар аймақтың кең аумақтарын, соның ішінде Каспий даласын иеленді, онда скифтердің орнын басты. Массагеттердің ерте скифтерді ығыстырып, Аракс өзенінен батысқа, Кавказ және Понт далаларына дейін кері итеруі Еуразия даласының көшпелі халықтарының маңызды қозғалысын бастады. Содан кейін скифтер киммерлерді және агатирстерді – массагеттер мен скифтерге жақын дағы көшпелі ирандық халықтарды жеңіп, олардың жерлерін басып алып, Батыс Азияға жорық жасады. Олардың ондағы болуы Месопотамия, Анатолия, Египет және Иранның ежелгі цивилизациялары тарихында маңызды рөл атқарды. Сака тиграксаудалары меди империясымен тығыз байланыста болды, оның ықпалы Каспий теңізінің шығысына дейін жеткен, бірақ б.з.б. 550 жылы оны парсы әкеменідік әулеті алмастырды.

Кирдің өлімі

Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда массагеттерге Мидия империясының мұрагері, жаңадан құрылған парсы Ахеменидтер империясымен күресуге тура келді. Оның негізін қалаушы Кир II 530 жылы оларға қарсы жорық жүргізді. Геродоттың айтуынша, Кир массагеттердің әскер лагерін қулықпен басып алды. Содан кейін массагеттер патшайымы Томирис рудың басты күштерін парсыларға қарсы жетектеп, оларды жеңіп, Кирді өлтіріп, оның кесілген басын қанға толы қапқа салды. Ктезиас жазған Кирдің өлімі туралы басқа нұсқаға сәйкес, Кир шайқаста қаза тапқан тайпа – дербиктер еді: осы нұсқа бойынша, ол дербиктер мен олардың үндістандық одақтастарынан жараланған, содан кейін Кирдің одақтасы, сак хаумаварганың патшасы Аморге өз әскерімен араласып, парсы сарбаздарына дербиктерді жеңуге көмектесті. Одан кейін Кир үш күн бойы төзімділік танытты, өзінің империясын ұйымдастырып, Спитакесті дербиктерге сатрап етіп тағайындады, содан кейін қайтыс болды. Кирдің дербиктермен, емес, массагеттермен соғыста қаза тапқаны туралы айтылуының себебі – дербиктер массагеттердің бір бөлігі болған немесе олармен толықтай сәйкес келетін. Страбонның айтуынша, Кир сактармен (массагеттер олардың құрамында болған) соғыста қаза тапты, ал Квинт Курций Руфтың айтуынша, ол Абилермен соғыста қаза тапты. Б.з.д. 3-ғасырда өмір сүрген вавилондық жазушы Беросс Кирдің Дахалармен шайқаста қаза тапқанын жазған; Ирантанушы Мұхаммед Дандамаевтың айтуынша, Беросс Дахаларды Кирдің өлтірушілері ретінде көрсеткен, себебі олар Беросс заманына дейін массагеттерді Орталық Азияның ең танымал көшпелі тайпасы ретінде ығыстырған; алайда кейбір ғалымдар Дахаларды массагеттермен бірдей немесе олардың кіші тобы деп санайды. Дарийдің Ахеменидтер империясының әкімшілік реформаларынан кейін сак тиграксаудалары мидиялықтармен бірге бір салық округіне енді. Македонияның Ахеменидтер империясына басып кіру кезінде массагеттер Ахеменид әскеріне 40 000 сарбаз берді, бұл Каспий теңізі жағалауындағы барлық басқа халықтардан берген сарбаздардың санынан асып түсті.

Кейінгі тарих

Массагеттер соғдилер мен бактрийліктермен бірге Спитаменнің Македониялық Александр III-ке қарсы көтерілісіне қатысты, бірақ Спитамен өлтірілгеннен кейін олар қайтадан оған бағынды. Массагеттерді дахалармен теңестірмейтін ғалымдардың арасында Рудигер Шмит массагеттердің кейінгі эллинистік кезеңде дахаларға сіңірілгенін айтады. Мұхаммед Дандамаев дахалардың Орталық Азия далаларындағы ең танымал халық ретінде массагеттерді ығыстырғанын болжады. Марек Ян Олбрихт дахалардың Арал теңізінің шығысы мен Яксартес өзенінің аңғарынан батысқа қарай көшіп, дербиктерді олардың отанынан қуғандарын, содан кейін дербиктердің бөлініп, бір бөлігі Гирканияға, ал екінші бөлігі Төменгі Өзбей өзеніне көшкенін айтады. Эллинистік дәуірде дербиктердің массагеттік кіші тайпасының бір бөлігі Каспий теңізінің жағалауымен оңтүстік-батысқа қарай көшіп, Орталық Табаристанға жетті, ал тағы бір кіші топ оңтүстік-шығысқа, Маргианаға жылжыды. Шамамен б.з.д. 230 жылы Парния патшасы және Парфия империясын құрған Арсак I Селевкид патшасы Селевк II Каллиникке қашып, Апасиактардың массагеттік кіші тайпасының арасында пана тапты. Селевктің өзінің империясының шығыс сатрапияларын қайтаруға жасаған әрекеті бастапқыда сәтті болды. Алайда, оның империясының батыс бөлігіндегі көтерілістер парфтарға қарсы соғысын жалғастыруға кедергі келтірді. Апасиактардың қолдауымен парфтар соңында жеңіске жетті.

Жоғалу

Орта Азиядағы массагеттердің үстемдігі б.з.д. III ғасырында, Македонияның Персияны жаулап алуынан кейін аяқталды. Бұл, далалық көшпелілер мен бұрынғы парсы Ахеменид империясының отырықшы халқы арасындағы байланысты үзіп тастады. Соңынан келген Селевкид империясы, өзінің шекараларының солтүстігінде тұрған массагеттер, сақтар және даха көшпелілеріне шабуыл жасады. Бұл өз кезегінде, осы халықтардың шығыстан батысқа қарайғы қысымын күшейтті, ол сарматтарға, туысқан көшпелі ирандық халыққа бағытталды. Скифтердің батыстағы күші әлсіреген кезде, сарматтар Дон өзенінен өтіп, б.з.д. IV ғасырдың соңы мен III ғасырының басында Скифияға шапты. Ал массагеттердің өзі Орта Азиядағы тайпалармен бірігіп, үлкен сармат тобына жататын аландарды құрды. Б.з.д. II ғасырда Бактрияға шабуыл жасаған асийлермен байланысты аландар, Канг чү халқының қысымымен батысқа, Кавказ және Понт далаларына ығыстырылды. Онда олар Парф және Рим империяларымен қарым-қатынасқа түсіп, қақтығыстарға қатысты. Біздің заманымыздың II ғасырына қарай, олар Солтүстік Кавказ далаларын және Солтүстік Қара теңіз аймағын бағындырып, өз билігінде тайпалардың қуатты конфедерациясын құрды. 375 жылы ғұндар Дон өзенінің шығысындағы аландардың көп бөлігін жаулап алып, олардың көптегенін қырды және оларды өздерінің тайпалық құрылымына сіңірді. Ал Донның батысындағы аландар ғұндардың үстемдігінен құтылып, Ұлы көші-қон кезеңінің қозғалыстарына қатысты. Кейбір еркін аландар Кавказ тауларына қашып, осетиндер мен кабардиндерді қоса алғанда, халықтардың этногенезіне қатысты, ал аландардың басқа топтары Қырымда сақталды. Басқа еркін аландар Орталық және содан кейін Батыс Еуропаға көшіп, олардың кейбіреулері Британия мен Испанияға жетті. Ал кейбіреулері германдық вандалдармен бірге Гибралтар бұғазынан өтіп, Солтүстік Африкада Вандалдар мемлекетін құрды.

Мұра

Византиялық авторлар кейіннен "Массагеттер" атауын ғұндар, түріктер, татарлар және басқа да олармен байланысы жоқ, бірақ бұл аттың ежелгі дәуірде бастапқыда белгіленген халықтардан мүлдем өзгеше халықтарды атау үшін ескірген термин ретінде қолданды. 9 ғасырдағы Рабан Маурустың "De Universo" атты еңбегінде былай делінген: "Массагеттер скифтер руынан шыққан және массагеттер деп аталады, яғни ауыр, күшті гетерлер". Орта Азия тілдерінде, мысалы, орта парсы және авеста тілдерінде massa префиксі "үлкен", "ауыр" немесе "күшті" дегенді білдіреді. Кейбір авторлар, мысалы Александр Каннингэм, Джеймс П. Малори, Виктор Х. Мейр және Эдгар Кноблох массагеттерді Месопотамиядағы б.з.д. 2000 жылға жататын ғұтиялықтармен және/немесе ежелгі Қытайда "Да Юэчжи" немесе "Ұлы Юэчжи" (Оңтүстік Азияда Кушан империясын құрған) деп белгілі халықпен байланыстырды. Малори және Мейр Да Юэчжи бір кезде d'ad ngiwat tieg деп айтылған болуы мүмкін деп болжайды, осылайша оларды Массагеттермен байланыстырады. Алайда, бұл теориялар кеңінен қабылданбаған. Көптеген ғалымдар Массагеттердің ежелгі Шығыс Еуропадағы геттермен туыс болғанын ұсынады. Тадеуш Сулимирский сактердің Солтүстік Үндістанның кейбір аймандарына да шапқындағанын атап көрсетеді. Үнді тіл білімі маманы Раджендра Риши үнді және Орталық Азия тілдері арасындағы тілдік байланыстарды анықтады, бұл Солтүстік Үндістандағы тарихи сактердің ықпалының болу мүмкіндігін күшейтеді. Сака тиграксауда патшасы Скуньксаның аты осетин тілінде "өзін-өзі ерекшелеу" мағынасын білдіруі мүмкін, және Дигор диалектісінде skoyxyn, ал Темір диалектісінде æskwænxun деп куәландырылған.

Дін

Геродот массагеттер тек күн құдайына ғана табынып, оған жылқыларын құрбандыққа шалғанын айтқан. Бұл ирандық күн құдайы Митраға табынушылықты көрсетеді, ол от пен жылқыға табынумен байланысты болған. Кир массагеттерге шабуыл жасағанда, олардың патшайымы Томирис Күнге ант беріп, егер ол өз мемлекетіне қайтпаса, оны өлтіретінін айтты. Алайда, Страбон Дербиктер массагеттермен бірдей немесе олардың бір тармағы болған, олар "Ана Жерге" табынып, оны Жер мен Су құдайы Апи деп түсіндіргенін жазды.

Некеге шығу әдет-ғұрыптары

Массагеттер моногамдық некеге тұрған, бірақ әйелдері басқа еркектермен жыныстық қатынасқа түсе алатын. Массагеттік ер адам әйелмен жыныстық қатынас жасағысы келсе, оның шатырының сыртына горитосын іліп қоятын, содан кейін олар шатыр ішінде жақындық құратын. Алайда Эдвард Вестермарк "Адамдық неке тарихы" еңбегінде Геродот пен Страбонның жазбаларына сүйенген бұл түсінік қате болуы мүмкін екенін айтқан, және бұл әдет Орталық Азияда кең таралған, бауырлардың бір әйелді бөлісуі салты болуы ықтимал деп санайды.

Жерлеу салттары

Геродоттың мәліметінше, масагеттер құрбандыққа шалынған жануарлардың етімен бірге өздерін де құрбандыққа шалып, пісіріп жеген. Масагеттердің аурудан өлгендерін жерлеген немесе жабайы жануарларға тамақ қылған.