Кіріспе

Неміс библиялық ғалымы және шығыстанушы (1827–1891)

Пол Антон де Лагард (2 қараша 1827 – 22 желтоқсан 1891) – неміс библиялық ғалымы және шығыстанушысы, кейде 19 ғасырдың ең ұлы шығыстанушыларының бірі саналады. Лагардтың антисемитизмді күшті қолдауы, христиан дініне қарсылығы, әлеуметтік дарвинизм және славяндыққа қарсылығы нацизм идеологиясын қолдаудағы ең ықпалды күштердің бірі болды деп есептеледі. Оның зор білімі мен қабілеттері догматизммен және басқалардың іс-әрекетіне сенімсіздікпен үйлеседі. Ол өзінің алғашқы саяси трактаты ретінде «Германия мемлекетінің теологияға, шіркеуге және дінге қатынасы. Теолог еместерге бағдар беруге тырысу» (Über das Verhältnis des deutschen Staates zu Theologie, Kirche und Religion. Ein Versuch Nicht Theologen zu orientieren) еңбегінде нақты діни нанымдардың жоқтығын көрсетті. Мемлекет тұрғысынан алғанда, оның ең маңызды міндеті – ұлттық діннің гүлденуіне жағдай жасау еді. Ал, Құдайға сенетіндерді ол әрбір ісінде тек «міндет пен күнәны» ажырата білетін қатаң моральға бағынуға міндеттеді. Сонымен қатар, осы жаңа туған адамдардың діни сезімін қалыптастыру үшін алдымен ресми тіл жасалуы керек. 1875 жылғы «Германияның қазіргі жағдайы» (Über die gegenwärtige Lage des deutschen Reichs. Ein Bericht) кітабының екінші бөлімінде ол осыған байланысты былай деді:

Тарихшы Ульрих Зиг оның ұстанымын былай сипаттайды: «Ол жайлы және жылы болған деп санайтын христиандықты жек көріп, болашақта халықтық дін пайда болады деп үміттенді». Лагард антисемиттік Берлин қозғалысының негізін қалаушы Адольф Штёкермен байланыста болды. Ол сондай-ақ Бернхард Фёрстер мен Макс Либерман фон Зонненбергтің «Неміс халықтық бірлестігі» (Deutscher Volksverein), Теодор Фричтің «Неміс әлеуметтік партиясы» (Deutschsoziale Partei) сияқты халықтық антисемиттік қоғамдарға қызығушылық танытты. Ол соңғысына 1886 жылы «Неміс саясатының алдағы міндеттері» (Die nächsten Pflichten deutscher Politik) трактатын жіберіп, байланыс орнатты, оның негізгі мазмұны – Германияның Шығыс Еуропадағы отарлау саясаты болды. Ол бұрын жарияланған саяси очерктерін жинақтаған «Неміс жазбаларында» (Deutsche Schriften) көптеген антисемиттік тұжырымдарды кездестіруге болады, онда ол еврейлерді Германияның бірігуіне ең үлкен кедергі деп санайтынын, сонымен қатар Германияның Оңтүстік-Шығыс Еуропаны отарлау тұжырымдамасын жариялап, сол кезде онда қоныстанған еврей халқын Палестинаға немесе Мадагаскарға көшіруді ұсынды. Лагард үшін еврейлердің толық ассимиляциялануы немесе эмиграциялауы ғана мүмкін болатын. 1887 жылғы «Еврейлер мен индогермандықтар» (Juden und Indo-Germanen) эссесінде ол былай деп жазды: «Кедей немістерге деген қайраттылық сезімді тудырмау үшін, сондай-ақ, еврейлерді жек көрмеу үшін, оларды жек көру үшін және оларды – адамгершілікпен! – қорғауға тырысатындарды немесе осы зиянкестерді жоюға қорқатындарды жек көру үшін темір жүрек керек. Трихинеллалармен және бациллалармен келіссөздер жүргізілмейді, оларды өсірмейді, мүмкіндігінше тез және мұқият жояды». Лагардтың антисемитизм мен антиславизмге ғана емес, неміс империалистік ой-пікірінің қалыптасуына да зор ықпалы болды. Осы тұрғысынан ол шетелдегі отарларды басып алуға қарағанда Еуропадағы неміс шекаралық отарлауына көбірек назар аударды. Бұл кейінірек Фридрих Ратцель қолдаған неміс «Lebensraum» (тіршілік кеңістігі) тұжырымдамасына өте ұқсас. 1875 жылы Лагард Германия саясатының басты мақсаты – «Польшаны біртіндеп германизациялау» (gradual Germanization of Poland) екенін айтты. Жер іздеп көшіп келген немістердің санына алаңдаған ол шаруалар үшін шекараны отарлауды, ол «мемлекеттің нағыз негізі» деп санайтын жерді сатып алуды жақтады. Бұл жерді сатып алудың мақсаты – Германия басшылығымен «Эмстен Дунайдың сағасына дейін, Неманнан Триестке дейін, Мецтен Бугқа дейін» созылатын Миттелеуропаны құру еді. 1918 жылы жазған «Жаңа Еуропа» (The New Europe) кітабында Томаш Масарик Лагардты пангерманизмнің жетекші философиялық және теологиялық өкілдерінің бірі деп санайды, ал Генрих фон Трейчкеге оның тарихшысы, Вильгельм II – оның саясаткері, ал Фридрих Ратцельге геосаяси географы ретінде сипаттама береді. Ол олардың бәрінде славян елдеріне қауіп төндіретін империалистік «Германияның шығысқа қарай ұмтылысын» (German Drang nach Osten) көрді.

Мұра

Лагардтың антисемитизмі ұлттық-социалистік идеологияның, әсіресе Альфред Розенбергтің көзқарастарының негізін қалады. Розенберг Германияның семит элементтерінен тазартылған "ұлттық" христиандықты құруы керек екенін, ал еврейлерді "зияраттар мен паразиттер" деп атап, оларды "қанша тез және толыққанды болса, солай" жою қажеттігін мәлімдеді. Оның кітапханасы қазір Нью-Йорк университетіне тиесілі.