Кіріспе

Мемлекеттік дін

Сауд Арабиясының мемлекеттік діні – сүнниттік ислам. Бұл патшалық «Исламның отаны» деп аталады, себебі Арабия түбегін біріктіріп, басқарған ислам пайғамбары Мұхаммед осы жерде дүниеге келді. Мекке және Медина қалалары осы жерде орналасқан, Мұхаммед пайғамбар өмір сүрген және қайтыс болған, қазіргі таңда Исламның ең қасиетті екі қаласы. Патшалыққа жыл сайын миллиондаған мұсылман қажылыққа келеді, ал мұсылман әлемінен мыңдаған дін қызметкерлері мен студенттер білім алу үшін арнайды. Сауд Арабиясының королінің ресми лауазымы – «Екі қасиетті мешіттің қамқоршысы» – Меккедегі әл-Харам және Мединадағы әл-Набауи мешіттері, олар Исламдағы ең қасиетті орындар саналады. 18 ғасырда ислам уағыздаушысы Мұхаммед ибн Абд әл-Уаххаб пен аймақтық әмір Мұхаммед бин Сауд арасындағы келісім арқылы сүнниттік исламның жаңа бағыты (салафизм) алдымен Найд аймағына, содан кейін Арабия түбегіне енгізілді. Бұл ислам бағытын жақтаушылар «салафизм», ал қарсыластары «уаххабизм» деп атайды. Бұл түсіндірме Мұхаммед бин Сауд пен оның ұрпақтары (Әл Сауд әулеті) қабылдаған мемлекеттік дінге айналды, олар 1932 жылы қазіргі Сауд Арабиясы патшалығын құрды. Сауд Арабиясы үкіметі мұнай экспортынан түскен миллиардаған долларды бүкіл ислам әлемінде және басқа елдерде мешіттер салуға, кітаптар басып шығаруға, шәкіртақылар мен гранттар беруге, халықаралық ислам ұйымдарын қолдауға және өз ислам бағытын, кейде «мұнай исламы» деп аталатын, насихаттауға жұмсады. Уаххаби миссиясы екі жүз жылдан бері Найд аймағында үстемдік танытып келеді, бірақ Хиджаз, Шығыс провинциясы және Нажран сияқты елдің басқа аймақтарында 1913-1925 жылдардан бері ғана басымдыққа ие болды. Сауд Арабиясының 15-20 миллион азаматының көп бөлігі сүннит мұсылмандары, ал шығыс аймақтарында негізінен шииттер қоныстанған, ал оңтүстік аймақтарында зайди шииттері бар. 2017 жылдан бастап, Мұрагер ханзада Мұхаммед бин Салманның басшылығымен діни саясатта маңызды өзгерістер жасалды, оның ішінде діни полицияның билігін жою, ойын-сауық парктеріне, кинотеатрларға, концерт алаңдарына қойылған тыйымды алып тастау және әйелдердің автокөлік жүргізуіне рұқсат беру сияқты шаралар іске асырылды. 2014 жылы Бостон кеңесшілік тобының саудиялық жастар туралы есебіне сәйкес жүргізілген сауалнама көрсеткендей, саудиялық жастардың 97%-ы исламды «өздерінің жеке басын қалыптастыратын басты фактор» деп санайды.

Тарих

Ислам пайғамбары Мұхаммед 570 жылы шамамен Меккеде дүниеге келген. VII ғасырдың басынан бастап Мұхаммед Арабия түбегіндегі түрлі тайпаларды біріктіріп, өзінің басшылығымен біртұтас ислам діни мемлекетін құрды. 632 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасарлары мұсылман билігінің аумағын Арабиядан тысқары кеңейтіп, Азия, Африка және Еуропаның көптеген аймақтарын жаулап алды, алып-алып аумақтарды бағындырды. Арабия көп ұзамай саяси тұрғыдан маңыздылығын жойып, назар дамыған жаулап алынған жерлерге ауысқанмен, Мекке мен Медина мұсылман әлеміндегі ең қасиетті орындар болып қала берді. Құранның талабы бойынша, исламдың бес тірегінің бірі ретінде, әрбір мүмкіндігі бар мұсылман өмірінде кем дегенде бір рет ислам күнтізбесінің Зуль-Хиджа айында Меккеге қажылыққа (хаж) баруға міндетті. 9 ғасырдан бастап, Арабияның шығыс бөлігінде бірнеше шиит ағымдары пайда болды. Олардың ішінде 930 жылы Меккеге шабуыл жасап, тонаған Әбу Тахир әл-Жаннаби басқарған, мыңжылдық күтушілігін ұстанатын исмаили ағымына жататын карматилер де болды.

Мемлекет пен қоғамдағы рөлі

Ислам Сауд Арабиясы қоғамында орталық рөл атқарады. Ислам діннен артық, Сауд Арабиясында тіршілік салты екені айтылады, нәтижесінде улемалардың, діни институттардың ықпалы кең таралған. 1992 жылғы Сауд Арабиясының «Үкіметтің негізгі заңының» бірінші бабында былай делінген: Сауд Арабиясы Корольдігі – тәуелсіз араб ислам мемлекеті. Діні – ислам. Конституциясы – Құдайдың кітабы, Мүбарак Құран және Пайғамбардың (с.ғ.с.) сүннеті. Араб тілі – Корольдіктің тілі. Көптеген мұсылман елдерінен айырмашылығы, Сауд Арабиясы улемаларға үкіметке тікелей араласуға мүмкіндік береді және «Хая» деп аталатын арнайы «діни» полиция күшін ұстайды. (Иранда улемаларға одан да көп ықпал бар, сондай-ақ діни полициясы да бар.) Роберт Баердің сөзіне қарағанда, бұл билік басқарудың белгілі бір салаларына ғана қатысты. Сауд Арабиясын негіздеуші Ибн Сауд 1932 жылы уахаби діни элитасымен билікті бөлісуді орнатқан (Баердің айтуынша). «Мешіттерді, мәдениетті және білімді басқару құқығын бергені үшін» улемалар немесе діни элита «пайтақтардың мұрагерлігі, сыртқы саясат және қарулы күштер сияқты негізгі саяси мәселелерге жақын болмайды». Бұл келісім 1932 жылдан бері «көп жағдайда сақталған». Тарихшылардың атап өтуінше, Сауд әулетімен одақтасқан Мұхаммед ибн Абд әл-Уахаб мемлекетке «имам» (дінбасы, өзі) және «эмир» (әскери басшы, Ибн Сауд) болуға шақырған. Алайда Сауд әулетінің үшінші басшысы «имам» атағын қабылдады және Сауд Арабиясының патшалары содан бері осы рөлде қызмет етіп келеді. Мемлекет тағайындаған және жалақы төлейтін Аға ғалымдар кеңесі патшаға діни мәселелер бойынша кеңес береді. Улемалар да маңызды үкіметтік шешімдерге ықпал етеді, сот және білім беру жүйелерінде маңызды рөл атқарады және діни және әлеуметтік мораль саласында биліктің монополиясын иеленеді. Таққа отыру құқығы ғана емес, барлық жаңа заңдар (патшалық жарлықтар) да улемалардың мақұлдауынан өтеді. Діни полиция немесе ізгілікті насихаттау және зұлымдықтарды болдырмау комитеті 3500-4000 адамнан тұрады. Оның мүшелері көшелерде киім талаптарын сақтауды, ерлер мен әйелдерді қатаң түрде бөлуді, мұсылмандардың намаз уақытында намаз оқуын қадағалайды, сиқыршылық туралы хабарларды тергейді және ислам бұйырған немесе тыйым салған басқа да мінез-құлықтарды бақылайды. Сауд Арабиясындағы күнделікті өмір исламдық салт-дәстүрлермен толыққанды. Күн сайын бес рет мұсылмандар ел бойынша орналасқан мешіттердің минареттерінен намазға шақырылады. Жұма мұсылмандар үшін ең қасиетті күн болғандықтан, демалыс күндері бейсенбіде басталады. Салафи доктринасына сәйкес, тек екі діни мереке – Ораза айт және Құрбан айт ресми түрде танылады. Пайғамбардың туған күні және Ашура күні сияқты басқа исламдық мерекелерді жергілікті және шағын ауқымда тойлауға рұқсат беріледі. Исламнан басқа діни мерекелерді тойлауға, 23 қыркүйекті қоспағанда (корольдіктің бірігу күні), тыйым салынған. Мінез-құлықтың сәйкестігі діннің маңызды бөлігі ретінде бағаланады, бұл киімнің біркелкілігінен көрінеді. Көптеген әйелдер көздері мен қолдарын ғана ашып, барлық денесін жабатын қара абайя киеді, ал ерлер ақ тәуб киіп, қызыл-ақ түсті шашақ тағады. Шариғат немесе ислам заңы Сауд Арабиясының құқықтық жүйесінің негізі болып табылады. Бұл тек батыс жүйелерімен ғана емес, басқа мұсылман елдерімен де ерекшеленеді, өйткені (оның жақтаушыларының пікірінше) Сауд үлгісі ислам 7 ғасырда Арабия түбегінде қалыптасқан кездегі заңның бастапқы нысанына ең жақын. Сауд Арабиясы соттары қатаң дене жазаларын қолданады. Кісі өлтіру, зорлау, қарулы тонау, есірткілерді қайта-қайта қолдану, діннен бас тарту, неке адалдығын бұзу сияқты көптеген қылмыстар үшін өлім жазасы тағайындалуы мүмкін және семсермен бас кесу арқылы орындалады. Бұл түсіндірме жиі «пуритандық», «сабырсыз» немесе «өткір консервативті» деп сипатталады, алайда оның жақтаушылары оның ілімдері исламның іс-әрекетін ислам пайғамбары Мұхаммедтің және оның серіктерінің 7 ғасырдағы ілімдерінен ауытқыған кез келген жаңалықтардан немесе тәжірибелерден тазартуға тырысады деп санайды. Ваххабизмге қарсы бір дереккөз (Стивен Шварц) саудиялықтардың 40%-дан астамы өзін ваххабист деп санайды. Бұл мектептің негізгі ойы – Алланың бірлігі (таухид). Сондықтан бұл қозғалысты оның жақтастары «бірлікке шақыру» (ad dawa lil tawhid) деп атайды, ал осы шақыруды ұстанатындар «бірліктің адамдары» (ahl at tawhid) немесе «бірлікшілдер» (muwahhidun) деп аталады. Бұл мектеп Атари ой мектебінің ілімдеріне баса назар аударады. Ибн Абд әл-Уахаб Ибн Таймияның жазбаларына...

Теология

МБС былай деп мәлімдеді: "Ислам заңдарында исламдық мекеменің басшысы – вали әл-амр (арабша: وَلِيّ ألعمر) билеуші." Вуд бұл шамамен 95 пайыз традициялық ислам заңдарының "Сауд Арабиясы тарихының құмдарына тасталатынын" білдіреді және МБС-ке "мұсылман қауымының мүддесіне қарай" өз қалауын еркін пайдалану мүмкіндігін береді деп есептейді. Хайкельдің сөзіне қарағанда, бұл ислам құқығының ғасырлар бойғы дәстүрін қысқартады, бірақ "исламдық жолмен" жасалады. Вилсон орталығының Дэвид Оттавейдің айтуынша, МБС Сауд Арабиясының уаһаби ғалымдары мен уағыздаушыларын "елі ішінде және одан тыс жерде миллиондаған ізбасарлары бар" деген себеппен ықпалынан шығарып, бұл "өте қауіпті" қадамға әкелді. Сауд Арабиясына сапарлап, МБС-пен сұхбаттасқан журналист Грейм Вуд "көптеген ізбасарлары бар уағыздаушы" Салман әл-Уданың МБС пен Катар билеушісі (Эмир Шейх Тамим бин Хамад Аль Тани) арасында татулық орнасын деген қарапайым үмітін білдіргені үшін тұтқындалғанын атап өтті. – "Алла олардың жүректерін жарастырсын, халқының жақсылығы үшін". Аль-Уда МБС пен Аль-Тани татуласқандарына қарамастан, өлім жазасынан құтылу үшін әлі де түрмеде отыр.

Салафи емес ислам

Ваххаби миссиясы Надждтің орталық аймағының – өзінің "орталығының" – көбісінде екі жүз жыл бойы үстемдік құрды, бірақ елдің көптеген басқа аймақтарында ол 1913–1925 жылдардан бері ғана үстемдік құрды. Шығыс аймағында он екілік шииттер көп, ал Сауд Арабиясының оңтүстік аймақтарында зиддий шииттері көп. Ваххабизмді сынаған екі сарапшы (Али Аль Ахмет және Стивен Шварц) Сауд Арабиясының ваххаби емес халқының саны 60%-дан жоғары екенін айтады.

Сүннит ислам

Вахабизм – сунниттік исламның бір саласы болғанымен, салафи емес суннизмді тарату белгілі бір шектеулерге тап болады, бірақ бұл заң арқылы емес.

Шиистік

Шамамен 5–10%. Ирак және Ливан сияқты шиит халқы көп елдерден өзгеше, Сауд Арабиясында шииттер кабинет министрлері, қала әкімдері немесе полиция басшылары жоқ. Шииттер қарулы күштер мен қауіпсіздік қызметтеріндегі "маңызды лауазымдардан" шеттетіледі, және Шығыс провинциясындағы үш жүз шиит қыздар мектебінің ешқайсысында шиит директоры жоқ. Сауд Арабиясының шығыс провинцияларында неке, ажырасу және мұраға қатысты мәселелерді қарастыратын шиит соттары бар. Катифтегі шииттердің наразылық акциялары кейде Хусейн ибн Әлидің Язид I тарапынан шейіт етілуіне байланысты шииттердің еске алу шараларын жақтырмайтын суннит саудиялық діни билікпен қақтығысқа алып келген. Оңтүстік Сауд Арабиясында да шииттер тұрады, олардың көпшілігі Зайди бағытынан.

Ислам діни хаж

Сауд Арабиясы, әсіресе Хеджаздағы Мекке мен Медина – Ислам дінінің ошағы және бүкіл Ислам әлемінен келген көптеген мұсылмандардың қажылыққа баратын жерлері. Патшаның бірінен кейін келетін атағы – Екі қасиетті мешіттің қамқоршысы, олар – Меккедегі Исламның ең қасиетті жері (Кәғба) және Мединадағы Мұхаммед (с.ғ.с.) қабірі орналасқан Әл-Масжид ан-Набауи. Хаж, яки Меккеге қажылық сапар, мұсылман жылының соңғы айы – Зұл-Хижжаның бірінші және он күні аралығында жыл сайын өткізіледі. Хаж – мұсылманның рухани өмірінің шыңы. Көптеген адам үшін бұл – өмір бойы армандаған мақсат. Хаж сапарына аттанған сәттен бастап қажылар көтеріңкі сезім мен қуанышқа бөленеді; түрлі нәсіл, мәдениет және әлеуметтік жағдайдан келген мұсылмандардың ынтымақ пен теңдікте кездесуі көптеген адамдарды терең әсер етеді. Кейбір қажылық амалдарды кез келген уақытта орындауға болады, бірақ олар қадірлі болғамен, кішігірім қажылық – умра деп аталады. Мұндай ірі халықаралық жиынмен байланысты үлкен логистикалық және әкімшілік қиындықтарды Діни істер және уақф министрлігі шешеді. Үкімет қажыларға Меккеге баруға және Пайғамбардың (с.ғ.с.) қабірін зиярат ету үшін Мединаға саяхаттауға рұқсат беретін арнайы қажылық визаларын шығарады. Қажылықтан кейін қажылардың елде жұмыс іздеп қалуына жол бермеу үшін барлық шаралар қолданылады. Хажжыларға арнайы мамандардан құралған топ көмек көрсетеді. Қажылардың тілін білетін жетекшілер (мутаувифтер) Меккеде қажетті шараларды ұйымдастырады және қажыларға амалдарды дұрыс орындауды үйретеді; көмекшілер (вакилдер) қосымша қызметтер көрсетеді. Медина мен Джиддада қажыларға арнайы мамандар қызмет көрсетеді. Қасиетті құдықтан су тартатын су тартушылар (замзамилер) бар. 1980-жылдардың соңынан бері саудиялықтар қажылардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға ерекше мән беріп келеді. 1988 жылы қасиетті орындардың көлік инфрақұрылымын жақсартуға 15 миллиард АҚШ доллары жұмсалды. Бұл жағдайдың жақсаруына себеп – 1987 жылы ирандық қажылар мен Сауд Арабиясы полициясы арасындағы қақтығыстан кейін, Сауд Арабиясы үкіметі қасиетті орындарды күзетуге қабілетсіз деген Иранның айыптауы болды. 1990 жылы тағы бір қайғылы оқиға болды, сол кезде 1426 қажы тұңғиыққа батып немесе жаңа, кондиционерленген жер асты жолының бірінде қаза тапты. Бұл оқиғаның себебі – тығыздықтан және жеткіліксіз желдетілуден туған үрей болды, сондай-ақ Иранның Сауд Арабиясы қасиетті орындарды басқаруға лайық емес деген талаптарын күшейтті. Алайда, 1992 жылы 114 000-нан астам ирандық қажы, әдеттегі деңгейге жақын, хаж сапарында болды.