Бірінші көптілді Құдай кітабы: Комплутенсиан полиглоты – грек, қырымдық және арамей тілдеріндегі алғашқы басылым. Тарихы, маңызы мен сиректеп кездесетін даналары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Алғашқы көптілді басылған Киелі кітап
First printed multi language Bible
Комплютенс полиглот Киелі кітабы – толық Киелі кітаптың алғашқы басылған көптілді нұсқасы. Бұл басылым кардинал Франсиско Хименес де Циснерос (1436–1517) бастамасымен және қаржыландыруымен Испанияның Алкала-де-Хенарес қаласындағы Комплутенс университетінде жарық көрді. Онда грек тіліндегі Жаңа Өсиеттің алғашқы басылымдары, толық Септуагинта және Таргум Онкелос кірген. Басылған 600 томдық 6 жинақтың бүгінгі күнге дейін тек 123-і сақталған.
The Complutensian Polyglot Bible is the name given to the first printed polyglot of the entire Bible. The edition was initiated and financed by Cardinal Francisco Jiménez de Cisneros (1436–1517) and published by Complutense University in Alcalá de Henares, Spain. It includes the first printed editions of the Greek New Testament, the complete Septuagint, and the Targum Onkelos. Of the 600 six volume sets which were printed, only 123 are known to have survived to date.
Прецеденттер
Көптілді кітап – Испанияның мәтіндерді аударудың ұзақ тарихының нәтижесі болды. Ғасырлар бойы Иберия түбегіндегі зиялы қауым аударма мәселелерін тереңінен зерттеп, мағынаны тілдер арасында дұрыс жеткізудің немесе түсіндірудің қиындықтарын анықтады. Діни мәтіндердің жоғары метафоралық мазмұны мен жазылған контекстке тәуелділігі оларды аударуды ерекше қиын еткені мәлім болды. Бұл, реформациядан бір ғасыр бұрын Испанияда діни мәтіндерді аударуды жалғастырудың қажеттігі және оны қалай дұрыс жасау туралы пікірталас тудырды.
The polyglot bible was the result of Spain's long lasting tradition of translations of texts. Through centuries the intellectual class of the Iberian peninsula had developed a deep understanding of the issues of translation and the difficulty of conveying, or even interpreting meaning correctly across languages. Religious texts were known to be particularly difficult due to their high metaphorical content and how dependent on the context in which they were written they tended to be. This sparked a debate in Spain about the convenience of continuing the translation of religious texts and the best way to do it over a century prior to the reformation.
Аударма процесі
Диего Лопес де Зунига бас редактор болды және латын, арамей және араб тілдерін жетік білді. Оған түрлі аудармашылар тобы берілді. Дінін өзгерткен аудармашылар мен ғалымдарға басымдық берілді және олардың бастапқы тілдер мен мәдениеттерді білуі сондықтан ерекше іздестірілді. Бас штаб офицері Альфонсо де Замора (1476-1544) – еврей дінін қабылдаған, Талмудты зерттеуде сарапшы, еврей тілін ана тілі ретінде меңгерген ғалым болды. Жобада жұмыс істеген басқа да дінін өзгерткендер Альфонсо де Алкала, Пабло де Коронел еді. Грек қолжазбаларынан аударма жасауға Крит ғалымы Деметрий Дукас, Эрнан Нунес де Толедо ("Пинциан") және Хуан де Вергара жауапты болды. Антонио де Небрижа "Вулгата" аудармасын жасау үшін арнайы шақырылды. Эрнан Нунес де Толедо сондай-ақ латын тілінің бас сарапшысы болды. Ғалымдар Мадридке жақын орналасқан, латын тілінде Complutum деп аталатын Алкала-де-Хенарес қаласындағы Комплутенсе университетінде жиналды. Жаңа Ғидат 1514 жылы аяқталды және басылды, бірақ Ескі Ғидат жұмысы жалғасып жатқандықтан, оның жариялануы кейінге шегерілді, осылайша екеуі бірге толық жұмыс ретінде жарық көретін болды.
Diego López de Zúñiga, was the chief editor and fluent in Latin as well as both Aramaic and Arabic. He was given a team of various translators. Converted translators and academics were favoured and specifically sought since they were fluent in the source languages and the cultures of the texts. Second in command, Alfonso de Zamora (14761544) was a converted Jewish scholar, an expert in Talmudic studies, and spoke Hebrew as his first language. Other conversos working on the project were Alfonso de Alcalá, Pablo de Coronel. Demetrius Ducas a scholar from Crete, Hernán Núñez de Toledo ("The Pincian") and Juan de Vergara were in charge of the translation from Greek manuscripts. Antonio de Nebrija was specifically called for the translation of the Vulgate. Hernán Núñez de Toledo was also the chief Latinist. The scholars met in Alcalá de Henares, a city near Madrid also known by its Latin name Complutum, at Complutense University. The New Testament was completed and printed in 1514, but its publication was delayed while work on the Old Testament continued, so they could be published together as a complete work.
Келесі:
Комплотенстік Ескі Ғидат 1517 жылы аяқталды. Кардинал Сиснерос 1517 жылдың шілдесінде, полиглот аяқталғаннан кейін бес ай өткен соң қайтыс болды және оның жарық көргенін көре алмады. Эразмның эксклюзивті құқығы (және шамамен 1517 жылы "Библия Раббиникаға" берілген паптық құқығы) кешігуге себеп болуы мүмкін: Папа Лео X оны 1520 жылы ғана мақұлдады. Осы кезде Кастилияда азаматтық соғыс, Коммунерос көтерілісі басталды, бұл да кешігуге әкелді. Альдин баспаханасы 1518 жылғы Альдин Киелі кітабындағы Ескі Ғидат мәтінін Комплотенстің Септуагинтасына негіздеді, ал Жаңа Ғидатты Эразмның жұмысына сүйене отырып жасады. Эразм 1527 жылғы Novum Testamentum басылымында Комплотенстік Ескі Ғидатты пайдаланғанын мойындады.
The Complutensian Old Testament was completed in 1517. Cardinal Cisneros died in July 1517, five months after the Polyglot's completion, and never saw its publication. Erasmus' exclusive privilege (and the papal privilege given to the First Biblia Rabbinica in c. 1517) may have also been a delaying factor: Pope Leo X finally sanctioned it in 1520. At which time the civil war in Castille, the Revolt of the Comuneros broke out, causing delay. The Aldine Press based the Old Testament text in the 1518 Aldine Bible on the Complutensian's Septuagint, paired with a New Testament based to some extent on Erasmus'. Erasmus acknowledged using the Complutensian in the 1527 edition of his Novum Testamentum.
Мазмұны
Комплотенттік полиглот алты томдық жинақ ретінде жарық көрді. Алғашқы төрт томда Ескі Ұстаным кітаптары бар. Әр бет үш параллель бағаннан тұрады: сыртқы жағында еврей тілінде, ортасында Антонио де Небрижа өңдеген латынша Вульгата, ал ішкі жағында грекше Септуагинта. Бес кітаптан (Төратынан) әр беттің төменгі жағында арамей тіліндегі мәтін (Таргум Онкелос) және оның латын тіліне аудармасы қосымша берілген. Бесінші том – "Жаңа Ұстаным", грек және латынша Вульгата бағандарынан тұрады. Алтыншы томда еврей, арамей және грек тілдеріндегі сөздіктер мен оқулық материалдары бар. Бұл мәтін Антонио де Небрижа қолжазбалардан жинастырған, бірақ түзетілмеген күйде қалды. Небрижа, ақырында, Цизнерос Папаның тілегін ескеріп, аударманы жақсартуға рұқсат бермегендіктен, жобадан бас тартты.
The Complutensian Polyglot Bible was published as a six volume set. The first four volumes contain the Old Testament. Each page consists of three parallel columns of text: Hebrew on the outside, the Latin Vulgate in the middle (edited by Antonio de Nebrija), and the Greek Septuagint on the inside. On each page of the Pentateuch, the Aramaic text (the Targum Onkelos) and its own Latin translation are added at the bottom. The fifth volume, the New Testament, consists of parallel columns of Greek and the Latin Vulgate. The sixth volume contains various Hebrew, Aramaic, and Greek dictionaries and study aids. This text was collated by Antonio de Nebrija from manuscript sources, but was left uncorrected. Nebrija eventually resigned from the project after Cisneros refused to allow him to improve the translation in deference to the desires of the Papacy.