Кіріспе

Запорожский казактарының гетманы – бірнеше мағынаға ие тарихи термин. Ресми түрде бұл лауазым Запорожский әскерінің гетманы (Гетьман Війська Запорозького, Hetman Viiska Zaporozkoho) ретінде белгілі болды. Запорожский казактарының гетманы атағы халықаралық жағынан ресми түрде мойындалмаған, тіркелген казак әскерлері құрылғанға дейін. Тіркелген казак бөлімшелерінің басшылары ресми түрде Оның Корольдік мейірімімен Запорожский әскерінің ағасы (старший його Королівської Милості Війська Запорозького, Starshyi Yoho Korolivskoi Mylosti Viiska Zaporozkoho) деп аталды. Гетман – Польша-Литва одағының тіркелген казак әскерінің (Козаки реєстрові, Kozacy rejestrowi, Казаки реестровые) қолбасшыларының бейресми атағы еді. 1648 жылғы Богдан Хмельницкий көтерілісінен бастап гетман – казак мемлекетінің, казак гетманатының басшысы болды. Қазақ гетмандарының өкілеттігі өте кең болды, олар жоғарғы әскери қолбасшылар және атқарушы басшылар ретінде әрекет етті (әкімшілік жарлықтар шығару арқылы). 1667 жылғы Андрусово шарты бойынша Днепр өзенінің бойындағы украин жерлері бөлінгеннен кейін, әр жағалау үшін, яғни Днепрдің сол және оң жақ Украиналары үшін екі басшылық енгізілді. Андрусово шартынан кейін екі түрлі казак гетманаты болды, олардың әрқайсысында бір гетман болды: Польшадағысы – Оның Корольдік мейірімімен тағайындалған гетман, ал Ресейдегісі – Оның Царлық мейірімімен тағайындалған гетман. Ақырында, 18 ғасырда казак гетмандарының ресми мемлекеттік билігі біртіндеп азайды және 1764 жылы Ресейдің Екатерина II-сі оны толығымен жойды.

Қазақ гетмандығының гетмандары

Жоқ, жоқ. (No) Гетман сайланған (оқиға) Қызметке кірді Қызметтен кетті 1 Богдан Хмельницкий (1596–1657) Зиновій Богдан Хмельницкий 1648 (Січ) 26 қаңтар 1648 6 тамыз 1657 қайтыс болды 2 Юрий Хмельницкий (1641–1685) Юрий Хмельницкий әкесінің қайтысы 6 тамыз 1657 27 тамыз 1657 Офицерлер кеңесі қайта қарады 3 Иван Выговский (???–1664) Иван Виговский 1657 (Корсунь) 27 тамыз 1657 (бекітілді: 21 қазан 1657) 11 қыркүйек 1659 лауазымнан бас тартты 4 Юрий Хмельницкий (1641–1685) Юрий Хмельницкий 1659 (Германівка) 11 қыркүйек 1659 (бекітілді: 11 қыркүйек 1659) қазан 1662 лауазымнан бас тартты – Павло Тетеря (1620?–1670) Павло "Тетеря" Моржковський 1662 (Чигирин) қазан 1662 шілде 1665 (заңдылығы күмәнді) 5 Иван Брюховецький (1623–1668) Иван Брюховецький 1663 (Нижин) 27 маусым 1663 (бекітілді: 27 маусым 1663) 17 маусым 1668 қайтыс болды 6 Петро Дорошенко (1627–1698) Петро Дорошенко 1666 (Чигирин) 10 қазан 1665 (бекітілді: қаңтар 1666) 19 қыркүйек 1676 Иван Самойловичқа бағынды – Дем'ян Многогрішний (1631–1703) Дем'ян Многогрішний 1669 (Глухів) 17 желтоқсан 1668 (бекітілді: 3 наурыз 1669) сәуір 1672 қамауға алынып Сібірге жер аударылды 7 Иван Самойлович (1630-жылдары–1690) Иван Самойлович 1672 (Казачьи Плёсы) 17 маусым 1672 тамыз 1687 қамауға алынып Сібірге жер аударылды 8 Иван Мазепа (1639–1709) Иван Мазепа 1687 (Коломак) 4 тамыз 1687 6 қараша 1708 лауазымнан айырылып, беделі түсті 9 Иван Скоропадский (1646–1722) Иван Скоропадский 1708 (Глухів) 6 қараша 1708 14 шілде 1722 қайтыс болды – Павло Полуботок (1660–1724) Павло Полуботок гетман болып тағайындалды 1722 1724 түрмеде қайтыс болды Кіші Ресей коллегиясы (Степан Вельяминов) 1722 1727 10 Данило Апостол (1654–1734) Данило Апостол 1727 (Глухів) 12 қазан 1727 29 наурыз 1734 қайтыс болды – Яків Лизогуб (1675–1749) Яків Лизогуб гетман болып тағайындалды 1733 1749 қайтыс болды Уақытша Гетман Үкіметі 1734 1745 11 Кирило Розумовський (1728–1803) Кирило Розумовський 1750 (Глухів) 22 ақпан 1750 1764 лауазымнан бас тартты Кіші Ресей коллегиясы 1764 1786 (Петр Румянцев)

Тарихшылар, мысалы, Николай Аркас, Тетеряның сайлауының заңдылығына күмәндік тудырып, оны сыбайлас жемқорлыққа айыптайды. Сондай-ақ кейбір дереккөздерде Тетеряның сайлауы 1663 жылдың қаңтар айында өткен деп мәлімделеді. Тетеряның сайлануы 1663 жылы Поволоч полкінің көтерілісіне әкелді, содан кейін Кировоград облысындағы және Полесьедегі (барлығы оң жағалаудағы Украина) үлкен тәртіпсіздіктер болды. 1663 жылы 10 қаңтарда Мәскеу патшалығы өзінің Елшілік кеңсесі аясында жаңа Кіші ресейлік кеңсесін (Приказ) құрды. Шарль Мари Франсуа Олие, маркиз де Ноинтелдің кепілімен Юрий Хмельницкий Осман тұтқынынан босатылып, тағайындалды және Паша Ибрагиммен бірге Самойлович пен Ромадановскийдің москвалық күштеріне қарсы күресу үшін Украинаға жіберілді. 1681 жылы Мехмед IV Георгий Дукасты Украинаның гетманы етіп тағайындады, Хмельницкийді алмастырды. Мазепаны анафемаға ұшыратып, Иван Скоропадскийді сайлағаннан кейін, 1708 жылдың желтоқсанында Киевтің ресейлік үкіметінің құрамына козак гетмандығы енгізілді. Скорпоадскийдің өлімімен Гетман сайлауы бұзылып, ол сыйлық ретінде және әмірлік атақтардың бір түрі ретінде, алдымен Молдавияның дворянына, кейіннен Ресей императоршасының сүйіктісіне берілді. 1710 жылы 5 сәуірде Полтава шайқасының ардагерлері болған казактар кеңесі Пылип Орлыкты Украинаның жер аударылудағы гетманы етіп сайлады. Орыстың оңтүстік шекарасында Орыс империясы мен Швеция империясының қолдауымен партизандық соғыс жүргізді.